Ali Haydar Bayat, Abdülvehhâb bin Yûsuf ibn-i Ahmed elMârdânî Kitâbü’l-Müntehab fî’t-Tıb (İnceleme - Metin - Dizin - Sadeleştirme - Tıpkıbasım)

, Merkez Efendi Geleneksel Tıp
Derneği Yayını, İstanbul 2005.

0. Giriş
Eski Anadolu Türkçesi sahasında yazılmış tıp kitapları dil ve
terminoloji yönünden Türkçe üzerinde çalışanları, içerik yönünden
ise tıp tarihi, eczacılık tarihi vb. bilimler ile uğraşanları yakından
ilgilendiren konuları içermektedir. Son yıllarda bu kitaplar üzerinde
yapılmış olan çalışmaların yayımlanmaya başlamış olması başta
bilim tarihi olmak üzere başka birçok bilim alanları için önemli bir
gelişmedir.
Tıp metinleri üzerinde çalışmak ve inceleme yapmanın
zorlukları şöyle özetlenebilir:
1. İncelenen metindeki tıp terimleri Arapça, Yunanca, Türkçe,
Farsça veya başka dillere ait olabilir.
2. Metindeki terimlerin Türkçe karşılıklarının geçmesi yazarın
Türkçeleştirme bilinci ve eğilimi ile ilgili bir durumdur. Bu nedenle
metinde, her zaman her terimin Türkçe karşılığını bulmak mümkün
olmayabilir.
3. Metinde anlatılanların doğru anlaşılması ve doğru
işlenmesi için ait olduğu dil evresinin özelliklerinin iyi bilinmesi
gerekir.
Ben, bu yazımda konu ile ilgili olarak hazırlanmış olan
yukarıda künyesini verdiğim kitap üzerinde durmak istiyorum.
Ali Haydar Bayat, kitabını Giriş, Metin Transkripsiyonu,
Dizin, Sadeleştirilmiş Metin ve Tıpkıbasım olmak üzere toplam beş
bölüm olarak yayına hazırlamıştır. Yazar, kitabın 1420 tarihinde
istinsah edilmiş olan Tire/ Necip Paşa Kütüp’hanesi yazmasını esas
almıştır. Kitap on bölümden meydana gelmiş ve konular şöyle
sıralanmıştır:
1. Tıbbın sınırları ve dönemin geçerli tıp teorisi; 2. insan
anatomisi; 3. sağlık ve hastalığın ne olduğu, hastalıkların sebepleri;
4. nabız ve idrar türleri; 5. koruyucu hekimlik, kan alma, ilaçlar,
Ali Haydar Bayat, Abdülvehhâb Bin Yûsuf İbn-i Ahmed
El-mârdânî Kitâbü’l-müntehab Fî’t-tıb
Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları
Volume 2/2 Spring 2007
520
yeme içme ile ilgili tavsiyeler, diyet, uyumu, mevsimler, hamile ve
loğusa kadınlar için bilgiler, hacamat, kusturma; 6. baş hastalıkları;
7. göğüs ve karın hastalıkları; 8. diğer organların hastalıkları; 9. deri
hastalıkları; 10. tahıl, et, süt, yumurta, sebze, meyve, şerbet ve
yağlar.
Bayat’ın bu kitabı hazırlarken çok çalıştığı ve yorulduğu
anlaşılıyor. Özellikle çok çetin bir iş olan gramatikal dizin hazırlamış
olması ayrıca takdire değer.
Bayat, çalışmanın önsözünde kitabı hazırlarken yazmada
geçen “Arapça metinler” için yardım aldığını belirtmiş, ancak eserin
ait olduğu dönem (Eski Anadolu Türkçesi) ile ilgili olarak yardım alıp
almadığı konusunda bir açıklama yapmamıştır. Öyle anlaşılıyor ki
Bayat, bu konuda kaynakçada belirttiği kitaplara, sözlüklere ve
kendi birikimlerine dayanarak çalışmıştır. Yani, yazar yukarıda üç
maddede özetlediğim zorlukların ilk ikisini dikkate almış ancak
ikincisini yeterince dikkate almamıştır. Ayrıca çalışmada Arapça ve
Farsça unsurlarla ilgili okuma yanlışlıkları da görülmektedir.
Bunların örnekleri aşağıda verilecektir.
Bu tür eserler çalışılırken, mutlaka yeni harflerle kurulan
metnin yazma metinle karşılılaştırılması ve uygunluğun test edilmiş
olması gerekir. Metnin sağlam kurulmuş olması, bir sonraki
aşamalarda (gramatikal dizinin hazırlanması vb. ) araştırmacıyı
rahatlatır. Çünkü metin sağlama bağlanmadığında daha sonra
yapılacak düzeltmeler dizin ile metin arasında birtakım çelişkilerin
veya karışıklıkların, kopuklukların doğmasına sebep olabilir.
Ben, kitabın Metin Transkripsiyonu kısmının tamamını
inceledim. İncelemem sırasında bana yanlış gelen okuma şekillerini
kontrol etmek için dizinden ve metnin tıpkıbasımından da
karşılaştırma yaparak aşağıda listesini verdiğim eksiklik ve
yanlışlıkarı tespit ettim.
Metinde Farsça tamlamaların okunuşunda yanlışlıklar
görülmektedir: āǾdel-i eşħāś nevǾ insāndur (aǾdel-i eşħāś-ı nevǾ-i insāndur
şeklinde okunmalıydı) gibi.
Metinde yanlış okunmuş olan bazı kelimelerin Dizinde yanlış
yerde gösterilmiş veya hiç gösterilmemiş olduğu görülebilmektedir.
Bu durumda kelimeler Dizinde de düzeltilmeli veya doğru şekilleri
metne işlenmelidir.
Dizinde alfabetik diziliş yönünden yer yer yanlışlıklar olduğu
görülüyor: ķaralık, ķaramturaķ, ķara [tūt], ķara ŧuz/duz maddelerinin yeri;
bakiyye ve baķ[ħ]- maddeleri arasındaki başlıkların alfabetik dizilişleri
gibi. Ayrıca verilen tanık numaralarında da düzensizlikler
görülmektedir: śoŋra 124a.5, 133b.8, 122a.6, 130a.6 gibi. Metin ve Dizinde
aynı kelimenin iki şekilde okunduğu görülebilmektedir: ıssılıg - issilik
gibi.

Sadettin Özçelik
Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları
Volume 2/2 Spring 2007
521
Dizinde, bazen aynı kelimenin ikinci defa ayrı madde yapılmış
olduğu görülüyor: ikiledin 114b.5 gibi. Dizinde kelimelerin madde başı
yapılışında daha başka yanlışlıklar da görülmektedir. Örnek: belürd-
ügi şeklinde işlenen madde belür-dügi şeklinde olmalıydı. Yine aķ
maddesi altında aķ+lıġa ve aķ+lıġı kelimelerinin işlenmesi de
yanlıştır. Çünkü gramatikal dizinde madde başı yapılacak kelimenin
yapım ekine kadarki kısmı alınır ve kelimenin yalın hali veya çekim
ekleri almış şekilleri alt başlıkta işlenir. Buna göre bu kelimeler
yapım eki (+lık) almış olduklarından aķlıġ şeklinde ayrı made başı
yapılarak aķlıġ+a ve aķ+lıġ+ı şeklinde işlenmiş olmalıydı. Ayrıca,
givür- maddesinde yer verilmiş olan g. -mek 117b.12, 121a.5
örnekleri, ayrı bir madde olarak givürmek başlığı altında işlenmeliydi.
Dizinde ne yazık ki bu türden yanlışlıkların sık yapıldığı görülüyor.
Böyle olunca, kelimelerin yapım eki almış şekillerini bulmak
güçleşmektedir. İkinci baskıda dizinin, belirttiğim noktalar göz
önünde tutularak, kontrol edilmesi ve yeniden düzenlenmesi gerekir.
Ayrıca, metin ve tıpkıbasımın karşılaştırılması yapılırsa daha başka
düzeltmelerin de çıkabileceğini düşünüyorum.
Gerek metindeki gerekse dizindeki eksiklik ve yanlışlıkların
kitabın ikinci baskısında giderilmesini dilerim. Ayrıca sadeleştirilmiş
metinde de bu düzeltmelerin dikkate alınması gerektiğini
belirtmeliyim.
Şimdi de tespit ettiğim yanlışlık ve eksiklikleri, Metinle ilgili
Düzeltmeler ve Dizinle İlgili Düzeltmeler olmak üzere iki ana başlık
altında vereceğim.
1. Metinle İlgili Düzeltmeler
1.1. Metinde Yanlış Okumalar1
Sayfasatır

Yanlış-eksik Doğru Sayfasatır

Yanlış-eksik Doğru
2b.1 diyenlerin dįnlerin 2b.8 verübdür varubdur
3a.8 üyürtleyen üyürtleyem 9b.11 gicügi giciyügi
10b.1 ķurucelerin ķurucaların 11b.42
śırır śır (kırar)
12b.8-9 nefs (şaħsuŋ
aĥvāline)
nefs-i (şaħsuŋ
aĥvāline)
15a.2-3 bişmüşdür bişmişdür
17b.8 maħdūme der maħdūmedür 17b.8 maħdūmeyi maħdūme
17b.13 müvelledidür müvellidedür 18a.3 viribiri vėrir
18a.5 ider-ise irişe 18a.11 el- el-muġayyirü’ŝ-

1
Buradaki düzeltmeler; sayfa-satır numarası, yanlış-eksik okuma şekli ve doğru şekil
sırasına göre verilmiştir.
2 Aynı kelimenin diğer yanlış örnekleri için Dizine bakılabilir.
Ali Haydar Bayat, Abdülvehhâb Bin Yûsuf İbn-i Ahmed
El-mârdânî Kitâbü’l-müntehab Fî’t-tıb
Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları
Volume 2/2 Spring 2007
522
muġayyinü’ŝ-
ŝānįye
ŝānįye
19a.11 iderek idrāk 20a.7 ħādibe cāźibe
20b.2 sinnü’nnümūddur

sinnü’nnümūvdur

26b.4 berküreler birgürler (

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar