16. YY. KLASİK TÜRK ŞİİRİNDEN İLGİNÇ BİR ŞAİR GARÂMÎ VE DÎVÂN’INDA CİNAS SANATININ KULLANILIŞI

R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 4 0
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
Özet
Cinas, ses tekrarına ve benzeşmesine dayalı bir söz sanatıdır. Cinaslı lafızların harflerin
sayısı, cinsi, harekesi ve sırası bakımlarından mümkün olan en üst düzeyde benzeşmesi
esastır. Cinasta her ne kadar anlamdan ziyade lafızların ses değeri önemli gibi görünse de
lafızların farklı anlamları çağrıştırması okuyucuda estetik bir zevk uyandırır ve onun hayal
dünyasını zenginleştirir. Edebiyatımızda cinaslı şiirler denilince akla ilk olarak cinaslı
maniler gelir. Onu, bütün örnekleri cinaslı olmasa da manilerin divan şiirindeki şekli
diyebileceğimiz tuyuğlar takip eder. Nazım şekli sınırlaması olmaksızın şairler cinas
sanatını her yerde kullanmışlardır. Ancak ses benzerliğinin mısra sonundaki şekli olan
kafiye, cinasla birleşince şairler için ikinci bir ses oyunu alanı açılmış olur. Edebiyat
tarihimizde Üsküplü Atâ’nın Tuhfetü’l-Uşşâk mesnevisi bütünüyle cinaslı kafiyeler üzerine
kurulmuş, Halepli Edîb’in Dîvân’ı baştan sona cinaslarla süslenmiştir. Cinası şiirlerinde
başarılı bir biçimde kullanan şairlerden biri de Garâmîdir. Hem hayatı hem de şiirleri
bakımından ilginç bir şahsiyete sahip olan Garâmî, pek çok gazelinin matla beyitlerinde
kafiyeyi cinasla kurmuştur. Mısra yahut beyit içlerinde de cinası kullanmış olan şairin
cinası daha ziyade kafiyede tercih ettiği görülmektedir. Öyle ki dört gazelini bütünüyle
cinaslı lafızlarla kafiyelendirmiş ve onları gazel-i tecnis hâline getirmiştir. Kafiyeli ve cinaslı
bu kelimeler mürekkeb cinas biçiminde nemekîn, boyunda, nemedine, âyine lafızlarıdır.
Hem bu gazellerde hem öteki beyitlerde şairin tam cinas çeşitlerinden mürekkeb cinası
tercih ettiği görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Garâmî, dîvân, gazel, cinas, gazel-i tecnîs.
GARAMI: AN EXTRAORDINARY POET FROM CLASSICAL TURKISH POETRY
IN THE 16th CENTURY AND THE USE OF PUNS IN HIS DIVAN
Abstract
Pun is a figure of speech which is based on the similarity and repetition of sounds. It is
essential that the words containing pun should have a maximum similarity in terms of the
number, type, sound and order of the letters. Although the phonic value of words seems to
be more important than their meanings, different connotations of words give literary
pleasure to people, and also, enrich their imagination. When poems with puns in Turkish
literature are mentioned, Manis with puns come to mind first. Then, tuyugs which are the
embodiments of Turkish poems in the Divan literature comes to mind although not all
examples of them contain puns. The poets used the pun in each place without considering
the types of versification. However, when the rhyme which means similarity at the end of
verses combined with the pun, a new phonic wordplay appeared. In Classical Turkish
Poetry, Tuhfetü’l-Uşşâk, the mathnavi of Ata of Uskup contains rhymes with puns, and
Divan of Edib from Halep is entirely adorned with puns. One of the poets who successfully
used puns in his poems is Garami. Garami, who had an interesting life and interesting
poems, created the rhyme with puns in most of the first couplets of his ghazels. As well as
using puns in the verses or couplets, he rather preferred them at the end of the couplets in
the rhymes. In fact, he could write the rhymes of his four ghazels with puns and made them
entirely gazel-i tecnis which means ghazel with rhymes containing puns. Those words with
puns in the four ghazels are nemekin, boyunda, nemedine, and ayine. It is observed that
Garami preferred combined puns among the full puns both in these ghazels and in the other
couplets.

1 Yrd. Doç. Dr., Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,
fbpinar@yahoo.com
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 4 1
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
Keywords: Garâmî, divan, ghazel, pun, ghazel with puns.
Giriş
Ses tekrarına ve benzeşmesine dayalı söz sanatlarından olan cinas, anlamca farklı, yazılış veya
söyleyiş bakımından ise benzer lafızların bir arada kullanılması sanatıdır (Saraç, 2007: 246).
Cinasta sözcüklerin anlamı ikinci plandadır, şair onların daha ziyade benzer lafızlar olmasına
dikkat eder. Bu yüzden belâgat kitaplarında bedî‘î sanatlardan lafızla ilgili sanatlar dâhilinde
anlatılmıştır. Lafızlardaki benzerlik, lafızları oluşturan harflerin cinsi, sayısı, harekesi ve sırası
bakımındandır. Bu dört unsur açısından lafızlar arasındaki benzerlik ne kadar çok olursa, cinas
o derece kuvvetli olur. Cinasın kuvvetli oluşu, şairin söze hakimiyetini göstermekle beraber tek
başına sanat kabiliyetini ölçmeye yetmez (Öztoprak, 2000: 173).
Cinasın okuyan/ dinleyen üzerindeki estetik ve psikolojik tesiri şu şekildedir:
Cinas, bir yönüyle sözde mûsikînin oluşmasını sağlarken, diğer yönüyle de aynı
lafızdan farklı anlamların çağrışımına yol açmak sûretiyle hem kişinin dikkatini
üzerine çekmekte hem de onun muhayyilesini genişletmektedir. Bunlar ise, sanat ve
estetiği ortaya çıkaran faktörlerdir. Çünkü söz, güzellik ve gücünü iki şeyden
almaktadır. Bunlardan biri, sözcüklerin âhenk ve tınısı, yani mûsikî; diğeri ise, farklı
anlamların kişiye verdiği zevktir. Sözcüklerin dilbilimciler tarafından ses, anlam ve
gramer üçlüsünün ürünü sayılması boşuna değildir. Cinasta da lafızdaki benzerlik ve
anlamdaki çeşitlilik omuz omuza vererek özel bir edebî zevk ortaya çıkarmaktadır.
Çünkü cinaslı sözcükleri okuyan ve dinleyen kişi, önce bu sözcüklerden tek bir anlam
çıkarmakta, sonra da bu anlamdan öteki anlama ulaşarak bu işten zevk almaktadır.
İnsanların cinas sanatına ilgi duymasında, söz konusu zevk alma faktörünün yanı
sıra, insan psikolojisinin kapalı ve müphem şeylere açık ve âşikâr şeylerden çok daha
fazla ilgi duyma özelliği de etkili olmaktadır (Mum, 2004: 41).
Edebiyatımızda cinas sanatı hem halk hem de divan edebiyatlarında bolca örneği bulunabilen
bir sanattır. Halk edebiyatından özellikle cinaslı manileri, bu edebî sanatın önemli örnekleri
olmaları hasebiyle zikretmeliyiz. Bir adı kesik mani olan bu maniler, dilin lafız düzeyinde
geldiği seviyeyi göstermesi bakımından da önemli bir göstergedir. Aşağıdaki manide sürüne
lafzının üç farklı manada cinaslı olarak kullanılışı görülmektedir:
Sürüne
Madem çoban değilsin
Ardındaki sürü ne
Ben bir körpe kuzuyum
Al kat beni sürüne
Beni böyle yandıran
Sürüm sürüm sürüne (Dilçin, 1997: 286)
Divan şiirinde manilere benzer olarak tuyuğlar da kimi zaman cinas üzerine kurulur.
Nesîmî’nin:
Işkuñ odına gönül pervânedür
Tâkatüm yoh bilmezem pervâ nedür
Fursat olınca gönül sen yanadur
Âşıkuñ âyîni budur yâ nedür (Saraç, 2007: 101)
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 4 2
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
[= Senin aşkının ateşine gönül pervanedir. Takatim yok, perva nedir bilmiyorum. Ey
gönül! Fırsatın varken sen yanadur. Çünkü âşığın âdeti budur, yoksa başka nedir ki?]
şeklindeki tuyuğunda birinci ve ikinci mısralar ile üçüncü ve dördüncü mısralar kendi
aralarında cinaslı olarak kafiyelendirilmiştir.
Divan şiirinde hem kafiyede hem de mısra içlerinde cinas sanatının türlü şekillerde
kullanıldığını görüyoruz. Kafiyede yapılan cinasa bir örnek olarak Şeyh Gâlib’in:
Gelince va‘d-i visâle bahâneler söyler
O şâh-ı kişver-i hüsn ü bahâ neler söyler
[= Kavuşma vaadine gelince türlü bahaneler söyler. Güzellik ve alım ülkesinin sultanı
neler söyler.]
beytini, mısra/ beyit içinde yapılan cinasa ise Garâmî’nin tekrir ile süslenmiş:
Âşinâ bîgâne vü bîgâne olmaz âşinâ
Yâdumı yâduñda yâd ét yadı gel yâd eyleme (G.1124/6)
beytini verebiliriz.
16. yy.da çoğunlukla Balkan coğrafyasında yaşamış olan Garâmî de özellikle gazellerinin matla
beyitlerinde cinas sanatını başarılı şekilde kullanmış bir divan şairidir. Bu çalışmada öncelikle
şair hakkında bilgi verdikten sonra onun şiirlerinde kullanmış olduğu cinas sanatından
örnekler vereceğiz.
Çok Yönlü Bir Şair: Garâmî
Hayatı hakkındaki bilgilerin çoğunu Âşık Çelebi’nin Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ adlı eserinden elde
ettiğimiz Garâmî’nin asıl adı Muhammed’dir. İsmini şiirlerinde de açıkça şu şekilde
zikretmiştir:
Garâmî bendedür seyyid Muhammed
Bunuñ mânendi hîç devrâna gelmez (G.670/5)
[= Seyyid Muhammed Garâmî köledir. Ona benzer bir kimse hiç dünyaya gelmez.]
Kaynaklarda doğum tarihine dair bir bilginin olmadığı şair, doğduğu yıla şiirlerinde işaret
etmiş; iki beyitte 906/1500-1501 yılında doğduğunu dolaylı olarak söylemiştir:
Şûh olıcak mevlidine çü târîh
Oldı Garâmîye dahı tab‘-ı şûh (G.140/5)
[= Doğumu için şuh kelimesi tarih olunca Garâmî’ye de şuh bir tabiat verildi.]
Yine şuh kelimesi ile doğum tarihini verdiği aşağıdaki beyitte ise imla olarak birbirinin tersi
olan şûh ve hoş kelimeleri arasında kalb cinas yapmıştır:
Mevlidüñçün çü senüñ şûh olıcak târîhüñ
Ey Garâmî nice senden gelen olmaya o hoş (G.140/5)
[= Ey Garâmî! Senin doğumun için şuh kelimesi tarih olunca senden gelen de nasıl hoş
olmasın.]
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 4 3
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
Garâmî, günümüzde Yunanistan sınırları içerisinde bulunan Karaferye kasabasındandır.
Kadıcık oğlu olarak bilinen şairin kendi de Rumeli’nin değişik yerlerinde kadılık vazifesini ifa
etmiştir. Güzel sesli bir tanburi olan Garâmî, sîneçâk adını verdiği bir saz da icat etmiş; ancak
hocası Leyszâde müzik aleti yapma konusundaki dinî tehditlerle onu bundan vazgeçirmiştir.
Yine kelime oyunuyla bu sazın adını bir beytinde dile getirmiştir:
Kıllarını sînemüñ dizdüm düzen vérdüm dilâ
Sîne-çâk adlu bu da bir sâz u bir kânûndur (G.293/3)
[= Ey gönül! Sinemdeki kılları dizip onlara bir düzen verdim. Bu da sîneçâk (göğsü
yarık) adlı bir sazdır, bir kanundur.]
Garâmî’nin ilgi çekici bir diğer vasfı da remil ve ilm-i habâyâ da mahir olmasıdır. Öyle ki Âşık
Çelebi onun, miktarı bilinen akçelerin bulunduğu bir keseden alınan akçelerin ve kalan
kısmının ne kadar olduğunu remille bildiğini; yine remil yoluyla gelecekten haber verme,
insanların içlerinde olan şeyleri bilme, kayıp nesneleri bulma gibi hususlarda çok maharetli
olduğunu anlatmıştır.
Âşık Çelebi’nin verdiği bir başka bilgiye göre ise Garâmî, altmış yaşından sonra seyitlik
iddiasında bulunmuş ve seyitliğin alâmeti olan yeşil sarık sarınmaya başlamıştır. Latifeci bir
şahsiyete sahip olan şairin bu hâlini görenler, yine latife olarak kendisine “Efendi, seyitliğinizi
önceden bilmiyordunuz. Galiba remille buna vâkıf oldunuz.” deyince buna epeyce alınmış.
Garâmî’nin ma‘kılî hat ile yazmış olduğu imzaların, imzalar içinde önde geldiklerini yine Âşık
Çelebi kaydediyor.
Uzun bir ömür sürdüğü anlaşılan Garâmî’nin ölüm yılı ise kesin olarak bilinmiyor. Osmanlı
sultanı III. Murad’ın saltanat seneleri olan 1574-1595 yıllarının ortalarına denk gelen bir
vakitte vefat etmiştir (Mehmed Süreyyâ, 1308: 618).
Garâmî’nin Eserleri
Garâmî’nin elimizde bulunan tek eseri Dîvân’ıdır. 1565 senesinde bizzat şair tarafından
tamamlanan müellif hatlı nüsha, bu tarihten sonra yine kendinin eklemiş olduğu şiirlerle
birlikte 10 bin beyti aşan bir hacme ulaşmıştır. Dîvân’da 5 kaside, 4 murabba, 1636 gazel, 57
kıt‘a, 13 matla ve 12 müfred yer almaktadır (Başpınar, 2013: 79).
Bu eserinden başka Âşık Çelebi, onun memleketi Karaferye hakkında bir şehrengiz yazmış
olduğunu belirttikten sonra söz konusu eserden iki beyit zikreder:
Çiçekler kim bitürür seng-i hâre
İder gün terbiyetle la‘l-pâre
Sevr burcında toğar gice gündüz
Sığır kuyrukları kuyruklı yılduz (Âşık Çelebi, 2010: 1628)
Mesnevi nazım şekliyle yazıldığı anlaşılan bu eser henüz ele geçmemiştir.
Garâmî’nin Edebî Şahsiyeti
Garâmî ve şiirleri için bilgi veren tezkire yazarlarından yalnızca Sehî Bey ve Âşık Çelebi’nin
verdiği bilgiler orijinaldir. Kınalızâde Hasan Çelebi, Beyânî, Şemseddîn Sâmî ve Nail Tuman’ın
aktardıkları ise kısa ve kendilerinden önceki kaynakların bilgilerini tekrar eder niteliktedir.
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 4 4
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
Sehî Bey, Garâmî için yalnızca “eş‘ârı latîf” demektedir (Kut, 1978: 334). Bu ifadeden şiirlerinin
Sehî Bey tarafından beğenildiğini söyleyebiliriz. Ancak bu değerlendirmeden başka bir şey
söylemeyişini şiirlerin ortalama bir kıymette görüldüğü şeklinde de anlayabiliriz. Ayrıca Heşt
Bihişt, Sehî Bey tarafından 1538’de tamamlandığında Garâmî’nin 37-38 yaşında olduğu hesaba
katılırsa, onun ömrünün geri kalanında daha pek çok şiir söyleme imkânına sahip olacağını da
akılda tutmalı ve Sehî Bey’in Garâmî hakkındaki hükmünün bu kadar kısa olmasını tabii
karşılamalıyız.
Hasan Çelebi (1989: 718), Beyânî (1997: 193) ve Şemseddîn Sâmî (1996: 3259) ise Garâmî için
“Eş‘ârı sâdedür.” diyerek şiirlerinin sade olduğunu söylemişlerdir.
Şiirlerinin sadeliği ve kolay anlaşılır oluşu, Garâmî tarafından “anlaşılmayarak kusur
bulunması tehlikesinden kaçma” diyebileceğimiz şekilde bilinçli bir tercih olarak belirtilmiştir:
Şi‘ri muğlak söz-ile bağlamak olurdı dilâ
Lîki añlayumayan kişi sözinden kaçarın (G.1081/6)
[= Ey gönül! Şiiri muğlak sözle söylemek/ bitirmek mümkündü. Fakat anlayaman
kişinin söyleyeceği sözden kaçarım.]
Bununla birlikte sade sıfatının, şiirlerin çok beğenildiğini gösteren bir ifade olmadığını
söylemeliyiz. Dolayısıyla tezkire yazarları Garâmî’yi çok iyi bir şair olarak görmemişlerdir,
diyebiliriz.
Garâmî hakkında bize en çok bilgiyi veren Âşık Çelebi ise onun makbul ve zarif bir kimse
olduğunu, iyi şairlerden sayıldığını söylemektedir (2010: 1628).
Dîvân’ına bakıldığında Garâmî’nin hemen her şairde görülebilecek fahriye niteliğindeki
beyitler söylediğini görmekteyiz. Kendini söz meydanının bir pehlevanı olarak gören şairin:
Garâmî pehlevân-ı şâ‘irândur
Kabûl édüp sözin hep dédiler bes (G.696/5)
[= Garâmî şairlerin pehlivanıdır. Hepsi onun sözünü kabul edip pes dediler.]
diyerek bütün şairlere şiirini kabul ettirdiğini belirtmesi buna bir örnektir. Ancak şairin Bâkî’yi
şairler içinde ayrı bir yerde tuttuğunu da söylemeliyiz:
Garâmî mürdeler ihyâ éder sözde Mesîhâyam
Gazel démekde Bâkîden kalanın hep utandurdum (G.867/7)
[= Ey Garâmî! Ben sözde, ölüler dirilten bir Mesih’im. Gazel söylemekte Bâkî’den başka
öteki şairlerin hepsini utandırdım.]
Bâkî’den başka Âhî ve İshâk’ı ise kendine üstat kabul ettiğini şöyle dile getirir:
Benüm her fende üstâdum olandan
Biri merhûm Âhî biri İshâk (G.776/4)
[= Benim her fende üstadım olanlardan biri merhum Âhî, biri de İshâk’tır.]
Garâmî, çok şiir söylemiş olduğunu:
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 4 5
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
Dédüm biñ bir gazel hûblar içün ben
Güzel sevmekde vardur ictihâdum (G.842/6)
[= Güzeller için bin bir gazel söyledim. Güzel sevmekte içtihat sahibiyim.]
beytiyle dile getirirken buna rağmen şiiriyle meşhur olamamaktan da yakınır:
Şi‘r-ile her gûşede dünyâda añılmaduğum
Yâ hased dénür dilâ yâhud tegâfülden gelür (G.183/8)
[= Ey gönül! Dünyanın her köşesinde şiirle anılmayışım, ya hasetten ya da insanların
bilmezlikten gelmesindendir.]
Garâmî seyit olduğu iddiasını şiirlerinde:
Éy Garâmî âlsin ceddüñdür ol
Katl olan mazlûm-ı deşt-i Kerbelâ (G.39/5)
[= Ey Garâmî! Sen Peygamber ailesindensin. Katledilen Kerbela çölü mazlumu senin
dedendir.]
beytinde olduğu gibi pek çok yerde dile getirir.
Devrinin sosyal hadiselerine kayıtsız kalmayan Garâmî’nin Edirne’de yaşanan odun ve ekmek
kıtlığını, arpa ve ot bulamamaktan dolayı İstanbul halkının hayvanlarına yiyecek
bulamayışlarını, şehrin su ihtiyacını karşılamak için Kâğıthane sularının İstanbul’a getirilişini
şiirlerinde işler. Kendi de bir kadı olan şairin bir gazelinde zamane kadılarını eleştirmesi ise
dikkate değerdir:
Zağallıkdan eyâ tab‘a’l-hulûsi
Kulağ ur diñle sen işbu husûsı
Zamâne kâdîların sorar iseñ
Déyeyin bilür-iseñ sen lüsûsı
Yéyüp eytâm mâlın bel‘ éderler
Yérinden gördiler gibi nusûsı
Bulardan korkaruz biz merhabâda
Yüzükden alalar déyü füsûsı
Kazâyâda ‘umûmen böyledür hep
Garâmî gözlemezler bir husûsı (G.1501)
[= Ey halis tabiatlı kişi! Tembellikten kulak ver, şu hususu bir dinle. Bu devrin
kadılarını sorarsan, hırsızları biliyorsan anlatayım. Yetimlerin malını yiyip yutarlar. Bu nasları
yerinde görmüş gibidirler. Yüzükten kaşı alırlar diye bunlarla merhaba etmekten korkarız. Ey
Garâmî! Verdikleri hükümlerde hep böyledirler, başka herhangi bir hususu gözetmezler.]
Garâmî, Dîvân’ındaki “gazelleri” redifli toplam 29 şiirde pek çok şairin mahlasını kafiye olarak
kullanmıştır. Bu gazellerden ilki müstakil olarak Kanuni Sultan Süleyman’a ayrılmış ve onun
mahlası olan Muhibbî, redifin ilk kelimesi olarak kullanılmıştır:
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 4 6
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
İşrâb éder hayâtı Muhibbî gazelleri
İhyâ éder memâtı Muhibbî gazelleri
Mu‘ciz söz-ile étse olur sihr éder gibi
Tahrîk-i cemâdâtı Muhibbî gazelleri (G.1608/1-2)
[= Muhibbî gazelleri, hayatı içirir/ anlatır; ölüleri diriltir. Muhibbî gazelleri, mucize
sözlerle sihir yapar gibi cansız şeyleri hareket ettirir.]
beyitleriyle başlayıp Kanuni’nin gazellerini öven 33 beyitlik bu şiir:
El-hak Garâmî tarzı güzel tumturâk-ıla
Cem‘ étdi kemâlâtı Muhibbî gazelleri
Nüsha yérine başda götürmek gerek dilâ
İster çü ri‘âyâtı Muhibbî gazelleri (G.1608/32-33)
[= Ey Garâmî! Muhibbî gazelleri, hakikaten güzel tarzlı bir debdebe ile bütün
olgunlukları kendinde topladı. Ey gönül! Muska gibi başta taşımak gerek, çünkü Muhibbî
gazelleri kendisine saygı gösterilmeyi ister.]
beyitleriyle son bulmuştur. Öteki 28 gazelde ise her beyitte farklı şairlerin mahlasları kafiye
olarak kullanılmıştır.
Doğup yaşadığı ve kadılık mesleğini icra ettiği coğrafyanın dillerine aşina olan Garâmî’nin
şiirlerinde bu dillerin izlerini de görmek mümkündür. Buna en belirgin örnek olarak:
Agapa se apotin kardimu cânânum Endirne
Efendakimu sultanimu ela cânum Endirne (G.1269/1)
[= Cananım Edirne, seni ta kalbimden severim. Efendiciğim, sultanım, gel canım
Edirne.]
beytiyle başlayan ve kafiyeleri dışında Rumca söylenmiş gazeli verebiliriz.
Cinas Sanatı ve Garâmî’nin Şiirlerinde Bu Sanatın Kullanılışı
Garâmî’nin Dîvân’ında dikkat çeken bir yön de onun cinas sanatını özellikle şiirlerinde
kullanmış olmasıdır. Şairin hususiyle kimi şiirlerin matla beyitlerinde kafiyeyi oluşturan
lafızlar arasında cinas yaptığı görülmektedir.
Cinas, “iki şey arasında münasebet, benzeyiş” anlamlarına gelir. Bir sanat olarak ise “anlam
bakımından farklı, yazılış ve telaffuz bakımından aynı veya benzer olan kelimelerin bir ifade
içinde kullanılması” demektir (Coşkun, 2010: 252). Cinası meydana getiren lafızların
benzerliği, bu lafızları oluşturan harflerin/ seslerin cinsi, sayısı, harekesi ve sırası bakımından
olur (Saraç, 2007: 243). Cinas, bu dört husustan tamamında ya da bir kısmında benzerlik
olmasına göre tasnif edilir. Biz de Öztoprak (2000: 156-159) ve Coşkun’un tasnifine göre
(2010: 254) bir sıralama yaparak Garâmî’nin şiirlerindeki cinaslara temas edeceğiz.
A. Tam Cinas: Cinaslı lafızlar arasında yukarıda saydığımız dört hususun tamamında bir
uyum söz konusu ise tam cinas yapılmış olur.
A.1. Basit Cinas: Cinası meydana getiren lafızların birer kelime olmasıdır.
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 4 7
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
A.1.1. Mümâsil Cinas: Cinaslı lafızlar aynı türden, yani her iki lafız da isim veya fiil ise bu
çeşit cinas yapılmış olur: dilemezüz (istemeyiz)-dilemezüz (dilimleyemeyiz) gibi.
‘İzâr-ı yâra déyen mûya beñzer
Miyânın görse dérdi mûya beñzer (G.324/1)
[= Yarin yanağına suya benziyor diyen, onun beline görseydi kıla benziyor derdi.]
Şol şeh ki saçı Düldül ü şânı ‘Alevîdür
Altun ‘alemi râyede âhum ‘alevidür (G.578/1)
[= Saçı düldül, şanı Alevî olan o padişahın sancağındaki altın alem, benim ahımın
alevidir.]
Tîğ-ı gamzeñ ile biz kalbümüzi dilemezüz
Ger dilerseñ anı sen biz anı bil dilemezüz (G.686/1)
[= Senin gamzenin kılıcı ile biz kalbimizi dilemeyiz. Sen bunu dilesen de bil ki biz böyle
dilemiyoruz.]
Şol ki ser-mâye-i gerd-i kademe yüz süremez
Hvâce-i ‘ışk olamaz dünyede devlet süremez (G.690/1)
[= Ayağın toprağı sermayesine yüz süremeyen kişi, aşk ustası/ tüccarı olamaz ve
dünyada devlet/ saadet süremez.]
Bahr-ıla çü fark olmaz elüñde olan aya
Yüzüñse güne beñzer kaşlaruñ-ısa aya (G.1107/1)
[= Deniz ile senin elinin ayası arasında fark yoktur. Yüzün güneşe, kaşlarınsa aya
benzer.]
Güzellerden birer bûse ki va‘d étmişdi peymâne
Konar bil başuña devlet turursa ‘ahde peymâna (G.1185/1)
[= Kadeh, güzellerden birer buse vadetmişti. Eğer sözünde, yemininde durusa bil ki
senin başına devlet konar.]
Cân birürmin barça dilberler ara ol meleke
Ders-i ‘ışkında maŋa böyle bolupdur meleke (G.1311/1)
[= Bütün güzeller içinde ben o meleğe can veririm. Onun aşkının dersinde ben böyle
meleke/ alışkanlık edindim.]
Déyem saña güzel bir şi‘r-i ânî
Ki her beytine baksañ ola ânı (G.1536/2)
[= Ey güzel! Sana çarçabuk bir şiir söyleyeyim. Her beytine baksan güzelliğini
görürsün.]
A.1.2. Müstevfâ Cinas: Cinaslı lafızlar aynı türden değilse, yani lafızlardan biri isim diğeri
fiil ise bu çeşit cinas ortaya çıkar: bezdürme (bezginlik verme)-bezdürme (bazlama, bir çeşit
ekmek) gibi.
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 4 8
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
Salınur seyrân éder yâr-ıla yârândur bıçak
Gamze-veş bağrum delüp sînem de yarandur bıçak (G.778/1)
[= Bıçak, yar ile salınıp gezen bir dosttur; gamze gibi bağrımı delip sinemi yarandır.]
Sürüp de çeşmüñe éy şâh sürme
Kapuñdan bendeñi lutf eyle sürme (G.1134/1)
[= Ey şah! Gözüne sürme sürüp de köleni kapından sürme, lutfet.]
Bişirüp kahruñ odıyla yédürme cevri bezdürme
Beni cânumdan usandurma göñlümden de bezdürme (G.1372/1)
[= Kahrının ateşiyle pişirip zulmü bazlama olarak yedirme. Beni canımdan usandırma,
gönlümden de bezdirme.]
Ne dilkülükler édüp hîle kurdı
Kara evren şikâr édince kurdı (G.1473/1)
[= Kara evren kurdu avlayınca ne tilkilikler edip hile kurdu.]
Kolını kara evren dâm étdi kapan kurdı
Sad hîle ile tutdı sayd étdi dilâ kurdı (G.1489/1)
[= Kara evren, kolunu tuzak edip kapan kurdu. Ey gönül! Yüz hile ile kurdu tutup
avladı.]
A.2. Mürekkeb Cinas: Cinaslı lafızların en az birinin birden çok kelimeden oluşması
durumunda ortaya çıkan cinastır.
A.2.1. Müteşâbih Cinas: Mürekkeb cinası meydana getiren lafızların yazılışları da aynı
olursa bu çeşit cinas oluşur: cânâne-cânâ ne gibi.
Örti döşek étmek-ile bûriyâ
Sûfî dénilmez mi nedür bu riyâ (G.41/1)
[= Ey sufi! Bûriyâyı/ hasırı örtü ve döşek etmekle sana “Bu riya nedir?” denmez mi?]
Baş hûb olmağın ol Yûsufa server dédiler
‘Âşık-ısañ sen anuñ yoluna ser vér dédiler (G.279/1)
[= Güzellerin başı olduğu için o Yusuf’a server/ önder dediler. Âşıksan sen onun yoluna
başını ver dediler.]
Şu Muslî şeh ki cânuñ dilberidür
Cefâ vü cevr ü gamdan dil berîdür (G.311/1)
[= Şu Musli sultan, canın dilberidir. Gönül cefa, eziyet ve gamdan uzaktır.]
Cânâ saña incinme ko cânâne désünler
Cânâne démek olmasa cânâ ne désünler (G.532/1)
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 4 9
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
[= Ey can! Bırak sana canane desinler. Canane demek olmasa ne diyecekler ki!]
Étme dile yâ Rab o perî-şânı musallat
Kılmak dilese zülf-i perîşânı musallat (G.739/1)
[= Ya Rab! Dağınık zülfü musallat etmek istese, sen şanı peri gibi olan o güzeli gönle
musallat etme.]
Kurdı çün zülfin şikâr-içün duzağ
Cân u dilden tutdı sayd étdi dü zâğ (G.748/1)
[= Av için zülfünü tuzak olarak kurdu. Can ve gönülden iki karga tutup avladı.]
Bir hûbı bulup yine dildâr édinebilsem
Boynına kulağına dil dâr édinebilsem (G.880/1)
[= Bir güzeli bulup yine onu sevgili edinebilsem. Boynuna kulağına gönlümü
asabilsem.]
Dilberüñ birini bulup dahı dildâr édeyin
Târ-ı zülfi ile gerdânına dil dâr édeyin (G.1047/1)
[= Gönül alıcı güzelin birini bulup da sevgili edineyim. Zülfünün teli ile gerdanına
gönlümü asayım.]
Sevmeden éy dil anı kasdum bu dildâr édeyin
Cânı gerdânına asup dahı dil dâr édeyin (G.1048/1)
[= Ey gönül! Onu sevmekten kastım, gönlümü vereceğim bir sevgili edinmek, canımı
gerdanına asıp gönlü sallandırmaktır.]
‘Îdgehde bir efendiyi dilâ râm étdüm
Kulı kurbânı olup anda dil ârâm étdüm (G.909/1)
[=Ey gönül! Bayram yerinde bir efendiyi kendime bağladım. Kulu kurbanı olup orada
gönlü eğlendirdim.]
Buluban bir güzeli yine dilâ râm étdüm
Cândan sevdüm o mahbûbı dil-ârâm étdüm (G.940/1)
[=Ey gönül! Bir güzeli bulup yine kendime bağladım. O sevgiliyi candan sevip gönlümü
süsleyen cananım yaptım.]
Sevmeden dil dilberi diler ki dildâr eyleye
Hem o dilber dahı gerdânına dil dâr eyleye (G.1266/1)
[= Gönül, bir güzeli sevmekle onu sevgili edinmeyi ister. Hem de o güzelin, gerdanına
gönlü asmasını diler.]
Güc-ile çekdi bu dil dâm-ı zülf âh
Bi-hâzâ nâle zülfî dâme zülfâh (G.1273/1)
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 5 0
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
[= Bu gönül zülf tuzağını güçlükle çekti. Bununla benim zülfüm, daima ona yakın
olmaya nail oldu.]
Dilâ ben bî-bedel gördüm Sinânı
Severseñ hûbı bârî sev sen anı (G.1463/1)
[= Ey gönül! Ben Sinan’ı eşsiz gördüm. Güzel seversen bari sen onu sev.]
Tolaşdı zülfe dil cânânda kaldı
Salındı boynuna cân anda kaldı (G.1523/1)
[= Gönül zülfe dolaştı, cananda kaldı. Can ise boyuna salındı, onda kaldı.]
‘Işkuñ bırağup âteşi sînem k’oda yandı
Ağdı ‘alevi göge bu yandı o da yandı (G.1567/1)
[= Aşkın ateş bırakıp sinem o ateşe yandı. Alevi göğe yükseldi; bu yandı, o da yandı.]
A.2.2. Mefrûk Cinas: Yazılış bakımından farklılıkların olduğu mürekkeb cinas çeşididir:
yaramaz-yaram az gibi.
Gâh dilde gâh dîdemde saña işte dü câ
Kangısını ihtiyâr édersin éy bedrü’d-dücâ (G.9/1)
[= Bazen gönülde bazen gözümde olmak üzere işte sana iki yer. Ey karanlığı aydınlatan
dolunay! Hangisini dilersin?]
Cehennem cevfine girmek nedemdür
Cinâna girmegi görseñ ne demdür (G.290/1)
[= Cehennem çukuruna girmek pişmanlıktır. Cennetlere girmenin ne hoş olduğunu bir
görsen!]
Defter-i bülbül-i şûrîdeyi gül dürse olur
Gûş édüp ağladuğın belki de güldürse olur (G.292/1)
[= Âşık bülbülün defterini gül dürse olur. Ağladığını duyup belki de güldürse olur.]
Sen Benî Asfer Yehûdî géydügüñ nârencîdür
Sürh-ser bir rû-siyeh Nasrânîsin nâr incidür (G.386/5)
[=Sen Asferoğulları Yahudisisin, giydiğin de narencî/ turuncudur. Kızıl başlı, kara
yüzlü bir Hristiyansın, ateş seni incitir.]
Hûbân-ı cihân cümlesi cânânelerümdür
Ben böyle dédüm sen de dé cânâ nelerümdür (G.436/1)
[= Cihanın bütün güzelleri benim cananelerimdir. Ben böyle dedim; sen de “Ey can,
nelerimdir?” de.]
Hû édinmiş ‘âşıka cevr étmegi cânâneler
Él senüñçün de neler söyler gör e cânâ neler (G.445/1)
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 5 1
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
[= Cananeler âşığa zulmetmeyi huy edinmişler. Ey can, el senin için de neler söyler, bir
gör.]
Gözüñe gerçi ki âhû dédiler
Rahmı yok vahşîdür âh o dédiler (G.623/1)
[= Senin gözün için ahu dediler. Fakat senin için ise “Ah o merhameti olmayan bir
vahşidir.” dediler.]
Hancer-i gamzeñe sînem yaramaz
Dâğdan belki bekişdi yaram az (G.659/1)
[= Senin gamzenin hançerine benim sinem yaramaz. Dağlardan oluşan yaram az
pekişti/ iyileşti.]
Bugün Rûm élli gercikden iki ra‘nâ güzel gördüm
Birisinde kamer ebrû birisinde göz el gördüm (G.906/1)
[= Bugün Rumelili yiğitlerden iki hoş güzel gördüm. Birinde hilal kaş, öbüründe ise göz,
el gördüm.
Defterini bülbül-i şûrîdenüñ gül dürmesün
Ağladup da kahkahâ-yı kahrını güldürmesün (G.1038/1)
[= Âşık bülbülün defterini gül dürmesin. Onu ağlatıp da kahrının çitsarmaşığını
güldürmesin.]
Derd-ile düşdi şehâ dil nedeme
Gör e ben bendeñi kaldum ne deme (G.1161/1)
[= Ey şah! Gönül dert yüzünden pişmanlığa düştü. Ben kulunu bir gör, ne günlere
kaldım.]
Yéter ol meşşâtaya mir’ât-ı hüsnüñ âyine
Lâzım-ısa zîb ü ziynet étmege her ây ine (G.1204/1)
[= O süsleyiciye güzelliğinin aynası, ayna olarak yeter. Eğer gerekiyorsa süsleyip
püslemeye her ay insin.]
Neden girür véren kes dil günâha
Esîr olmak neden yâ her gün âha (G.1299/1)
[= Gönül veren kimse neden günaha girer? Ya her gün aha esir olmak nedendir?]
İncinür ise her gün âhumuza
Tevbeler ola her günâhumuza (G.1305/1)
[=Her gün ahımıza gücenirse, her günahımıza tövbeler olsun.]
Bûse vérmez aldı cânum müftine
Bu husûsa ne dér ola müftî ne (G.1342/1)
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 5 2
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
[= Buse vermiyor, canımı bedavaya aldı. Bu hususa acaba müftü ne diyecek?]
Bülbülüñ tomar-ı şevkın gerçi kim gül dürmedi
Lîki hâr-ı kahr-ıla kan ağladup güldürmedi (G.1446/1)
[= Bülbülün arzu defterini gül dürmediyse de kahır dikeniyle kan ağlatıp hiç
güldürmedi.]
Füssâk-ı cihân içre sucı içme suc oldı
Karınları alak bulak olup da suculdı (G.1497/1)
[= Dünyadaki günahkârlar içinde içki içmek suç oldu. Karınları allak bullak olup
çekildi.]
Gedâdan gördi şeh gözler yaşındı
Terahhum étdi çeşminden yaş indi (G.1529/1)
[= Sultan, kulundan gözlerini sakladı. Merhamet etti, gözünden yaş indi.]
Dâmânuñ-ıla göz yaşı silinmedi kaldı
Sedd étdi müjem hâr-ıla seyl inmedi kaldı (G.1540/1)
[= Gözyaşı senin eteğinle silinmedi kaldı. Kirpiğim dikenle set yaptı, sel inmedi kaldı.]
Bülbülüñ defter-i şevkını dilâ gül dürdi
Ta‘ne-i hâr-ıla ağlatdı gehî güldürdi (G.1546/1)
[= Ey gönül! Bülbülün arzu defterini gül dürdü. Dikenin kınamasıyla ağlattı, bazen de
güldürdü.]
A.2.3. Merfû Cinas: Mürekkeb cinası oluşturan lafızlardan birisi tam diğeri ise başka bir
kelimenin parçası olursa merfû cinas ortaya çıkar: semâda-şemse mâda gibi.
Kaşlaruñ hancer-ile sîne yarar
Kan édüp n’éder ü nesine yarar (G.592/1)
[= Kaşların hançerle sine yarar. Kan döküp de ne yapar, bu nesine yarar?]
B. Tam Olmayan Cinas: Cinaslı lafızlar arasında cinası meydana getiren dört husustan en
az birinin eksik olması durumunda tam olmayan cinas yapılmış olur.
B.1. Nâkıs Cinas: Cinaslı kelimelerden birinde bir harf fazlalığının olmasıdır.
B.1.1. Mutarraf Cinas: Fazla olan ses kelimenin başında yer alması hâlinde oluşur: dem-
âdem gibi.
Tâcdârân-ıla meydân içre çün sen salduñ at
Eyledüñ her birini biñ lu‘b-ıla éy şâh mât (G.81/1)
[= Ey şah! Sen tac sahibi hükümdarlarla meydan içre at salınca her birini bin oyunla
mat ettin.]
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 5 3
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
B.1.2. Müşevveş Cinas: Fazla olan ses kelimenin ortasında yer alıyorsa bu adı alır: demdâm
gibi.
Bırakdı zülf-i sûduñ câna sevdâ
Karardı kahr olup kalb-i süveydâ (G.33/1)
[= Kara zülfün cana sevda bıraktı. Süveydanın kalbi/ ortası da kahrolup karardı.]
B.1.3. Müzeyyel Cinas: Fazla olan ses kelimenin sonunda yer alıyorsa bu çeşit cinas ortaya
çıkar: dîvân-dîvâne gibi. Kafiyeli beyitlerde sondaki fazlalık ses kafiyeyi ortadan kaldıracağı
için Garâmî’nin matla beyitlerinde bu çeşit bir cinaslı kafiye bulunamadı.
B.2. Mütekârib Cinas: Cinası oluşturan lafızlardaki harflerin cinslerinin farklı olması
hâlinde ortaya çıkan cinastır. Farklılığın bir harfte olması icap eder.
B.2.1. Muzâri Cinas: Farklı olan harfin mahreç bakımından birbirine yakın olması hâlinde
ortaya çıkar: safer-sefer gibi. Garâmî’nin matla beyitlerinde bu çeşit cinasa rastlayamadık.
B.2.2. Lâhık Cinas: Farklı olan harfin mahreci birbirinden uzak ise bu çeşit cinas yapılmış
olur: sâlik-mâlik gibi.
Güzeller derd ü mihnetle beni bîmâr eylerler
Cihânı cümleten zârumla hep bîzâr eylerler (G.219/1)
[= Güzeller dert ve sıkıntı ile beni hasta ederler de bütün cihanı feryadımla hep
usandırırlar.]
B.3. Mükerrer Cinas: Cinası meydana getiren lafızlardaki harf fazlalığı birden fazla ise ve
bu fazlalık başta yer alıyorsa mükerrer cinas oluşur: eş‘âr-‘âr gibi.
Hicv-ile rakîbüñ ben burnına sokup bir sîh
Yüzini karardup da étsemdi sezâ tevsîh (G. 142/1)
[= Hicivle rakibin burnuna bir şiş sokup yüzünü karartsam da kirletsem yeriydi.]
Beden pür nâr-ı ‘ışkuñla yanıkdur
Çizikden sîne kana boyanıkdur (G.302/1)
[= Senin aşkının ateşiyle beden hep yanıktır. Sine de çiziklerden dolayı kana
boyanıktır.]
B.4. Muharref Cinas: Arap harflerine göre yazılışları aynı fakat harekeleri farklı olan
lafızlarla yapılan cinasa bu ad verilir: vird-verd gibi.
Gamzeñ éy kaşı kemân çünki okun câna seper
Tutayın sîne-i sad pâremi ben dahı siper (G.492/1)
[= Ey kaşı yay! Gamzen okunu cana serpince yüz parça olmuş sinemi ben de onlara
siper/ kalkan edeyim.]
Riyâz içinde şol dem-beste gonca
Açılur gül olurdı gelse gunca (G.1298/1)
[= Bahçelerdeki şu ağzı kapalı gonca cilveye gelse açılır, gül olurdu.]
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 5 4
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
Dédi ol serv-kad geldükde gunca
‘Aceb hîç bencileyin var mı gonca (G.1302/1)
[= O selvi boylu cilveye gelince “Acaba hiç benim gibi bir gonca var mı?” dedi.]
B.5. Kalb Cinas: Cinası oluştan lafızlarda harflerin dizilişleri farklı ise bu çeşit cinas oluşur:
mâl-elem gibi. Garâmî’nin matla beyitlerinde bu çeşit cinasa rastlayamadık.
B.6. Hattî Cinas: Cinası meydana getiren lafızlarda yalnızca nokta açısından farklılık
bulunması hâlinde hattî cinas ortaya çıkar: ‘âkil-gâfil gibi.
Gavgâ koparan başuma ‘ışkunla cevirdi
Soñ demde cefâ yakam alup çekdi çevirdi (G.1556/1)
[= Aşkınla başımda kavga koparan ettiğin cevirdi/ eziyetti. Son anda cefa da yakamı
tutup beni çekti çevirdi.]
B.7. Darbî Cinas: İkilemelerle ve pekiştirme sıfatları ile meydana getirilen cinaslara bu ad
verilmektedir: olur-molur gibi. Garâmî’nin matla beyitlerinde bu çeşit cinasa rastlayamadık.
Cinasın Bütün Şiire Yayılması: Tecnîs
Cinaslı lafızları bir arada kullanma işine tecnîs denildiği gibi (Kılıç ve Yetiş, 1993: 12; Dilçin,
1997: 467) bütün kafiyeleri cinaslı olan şiirlere, koşmalara da halk şiirinde tecnîs denilmektedir
(Dilçin, 1997: 76, 310). Tecnîsin bu ikinci anlamına uygun olarak şairlerin kimi zaman şiirin
kafiyelerini cinas sanatı üstüne kurdukları görülür. Mesela Üsküplü Atâ (ö. 1523), Tuhfetü’lUşşâk
isimli mesnevisinin kafiyelerini:
Zîrek aldanmaz bu dünyâ kûtına
Bir hasîsün kendü n’ola kûtı ne ( Aksoyak, 2006: 25)
[= Zeki kimse bu dünyanın gıdasına aldanmaz. Bir cimrinin kendi nedir, gıdası ne
olabilir?]
Didi kim ey Bişr ne âlemdesen
Ne amel kıldun aceb âlemde sen (Aksoyak, 2006: 59)
[= “Ey Bişr ne âlemdesin, acaba bu âlemde sen ne amel kıldın?” dedi.]
beyitlerinde görülebileceği üzere bütünüyle cinas sanatı ile kurmuştur. Başka bir örnek olarak
18. yy. şairlerinden Halebli Edîb de Dîvân’ında pek çok gazelini tecnîs üzere yazmıştır:
Halvetde biraz kendiñi sûfî oyalandır
Ammâ ki ko bahs-i gamı zîrâ o yalandır
Âlûde-i gaflet saña sehv ile uyandır
Sen kâdir iseñ kalbiñi gafletden uyandır
‘Uşşâkı müzevvir deyü incitme ko cândır
Tezvîr eden esmâ çekerek yâri kucandır
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 5 5
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
Hîç meyl-i kirâs-ı leb ü sîb-i zekan etme
Şâyân-ı mezâkıñ seniñ ancak dolandır
Mürşid ki Edîb ehl-i riyâyı koruyandır
Efzûn ise de yaşına bakma koru yandır (Mum, 2004: 318)
[= Ey sufi! Kendini biraz halvette oyalandır. Fakat gam bahsini bırak, çünkü o yalandır.
Gaflete bulaşmış olan, sana yanlışlıkla uyandır. Gücün yetiyorsa kalbini gafletten uyandır.
Âşıkları yalancı diye incitme, bırak o da bir candır. Yalan söyleyen, Allah’ın esmasını çekerek
yari kucaklayandır. Hiç kiraz dudağa ve elma çeneye meyletme. Ancak senin zevk duyacağın
şeyleri dilinde dolandır. Ey Edîb! Mürşit, riyakârları koruyandır. Ne kadar çok olursa olsun,
yaşına bakmadan koru yandır.]
Garâmî’nin Dîvân’ında da gazel-i tecnîs adıyla anabileceğimiz, baştan sona cinas sanatı ile
kafiyelendirilmiş gazellere rastlıyoruz. Her ne kadar Dilçin cinaslı kafiyenin bir söz oyunu
niteliğinde olduğundan dolayı tam anlamıyla bir kafiye sayılmayacağını belirtse de (1997: 90)
şairlerin böyle şiirlerde kafiyeden çok cinası ön plana çıkardıkları anlaşılıyor. Garâmî ise zaten
bir söz oyunu sayılan cinası bir adım daha öteye taşıyarak mürekkeb cinası oluşturan lafızları
birleşik olarak yazmış ve bunları okuyucunun çözmesini istemiştir. Dîvân’da bu şekilde dört
gazel yer almaktadır ve kafiyelerdeki cinaslı ifadeler hep şu şekilde birleşik yazılmıştır:
boyunda (boyunda/ bûyunda/ boyun da/ b’oyunda), nemekîn (neme kîn/ nemekin/ nemekîn/
nem ekin/ ne mekîn), nemedine (nem édine/ ne Medîne/ neme dîne/ nemed ine/ neme déne/
nemedi ne), âyine (ay ine/ ayına/ ayı ne).
3.sü Zâtî’nin bir şiirine nazire olan söz konusu gazeller ve günümüz Türkçesine çevirileri şu
şekildedir:
1. Gazel
Mef‘ûlü mefâ‘îlün mef‘ûlü mefâ‘îlün
Yâ Rab bilebilsemdi yârum neme kîn eyler
Var-ısa şu çeşmümden akan neme kîn eyler
Çevrüp dili yaşum-veş kara deñize atma
Akşar mıdur ol anuñ dédi nemekin eyler
Gözüm yaşı ‘ârızla düşdi lebüñe dédüm
Hôş-âbla ter helvâ dédi nemekîn eyler
Dihkân-ı gamı yâruñ sadrumda saban urup
Göz yaşı hubûbundan anda nem ekin eyler
Dergâha şeref vérem dérdüm şerefiyyetle
Ben bende Garâmîsin ol şeh ne mekîn eyler (G.527)
[= Ey Rabb’im, yarimin neyime kin ettiğini bilebilseydim; galiba gözümden akan neme/
yaşa kin ediyor. Gönlü çevirip yaşım gibi kara denize/ Karadeniz’e atma. O, denizin tuzunu
getiren Akşar ırmağı mıdır, dedi. Gözyaşım yanağınla dudağına düştü, dedim. O, hoşafla ter
helvayı tatlandırıyor dedi. Yarin gamı çiftçisi, göğsümde saban vurup orada gözyaşı
tanelerinden nem ekmektedir. Padişahın kapısına şeref vereyim derdim, kulu Garâmî’sine o
şah ne güzel mekân verir.]
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 5 6
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
2. Gazel
Mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün
Nedür serv-i sehî şeklen boyunda
Semendür yâsemendür bu bûyunda
Bezenmiş hâli yâkût-ıla la‘li
Asılmış salınur kâkül boyunda
Baña cevr étdügi yétmez midi kim
Diler ben nâ-tüvânından boyun da
Baña öpdürmediler yâri yârân
‘Aceb iş étdiler baña b’oyunda
Gazanfer gibi kara evren-içün
Garâmî niçe ser gider boyun da (G.1208)
[= Düzgün servi şeklen boyda nedir? Bu ise kokusunda semen ve yasemindir.
Yanağındaki beni süslenmiş, dudağı yakutla birlikte; kâkülü boyunda asılmış, sallanıyor. Bana
eziyet ettiği yetmez miydi de ben güçsüz âşığından boynumu da diliyor. Dostlar bana yari
öptürmediler, bana bu oyunda acayip bir iş ettiler. Ey Garâmî! Aslan gibi kara evren için pek
çok baş gider, boyun da.]
3. Gazel
Mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün
Su basdı yérin kaşı hayâli nem édine
Çeşmümde semek-vârî meger kim nem édine
Çihreñ yéter e Kuds-i mübârek baña kıblem
Besdür éşigüñ baña ne Ka‘be ne Medîne
Zülfüñ ruhuñ üstinde ki dîne zarar eyler
Kâfirdürür ol kasd éder olsa neme dîne
Baş açuk olan kuluña abdâluña gökden
Tennûre ile tâc-ıla köhne nemed ine
‘Ummân-ı nedâmet ki cihândan götürüldi
Deryâ dédügüñ gözde meger şol neme déne
Dérse çekerin sîneye yârı nemed içre
Kahr olma şehâ kimdür o başdan nemedi ne (G.1237)
[= Yerini su basdı, sevgilinin kaşı hayali ıslanır (?). Meğer gözümde balık misali su
edinmek ister. Ey mübarek Kudüs gibi olan sevgili! Bana kıblem olarak yüzün yeter. Senin
eşiğin bana kâfidir, ne Kâbe’yi ne de Medine’yi isterim. Yanağının üzerindeki zülfün dine zarar
verir. O dine kasteder olsa neyime, çünkü o kâfirdir. Başı açık olan kuluna, abdalına gökten
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 5 . 2 ( N i s a n ) / 5 7
16. yy. Klasik Türk Şiirinden İlginç Bir Şair Garâmî ve Dîvân’ında Cinas Sanatının Kullanılışı / F. Başpınar (40-58. s.)
Adres
Kırklareli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü, Kayalı Kampüsü - Kırklareli / TÜRKİYE
e-posta: editor@rumelide.com
Adress
Kırklareli University, Faculty of Arts and Sciences, Department of Turkish
Language and Literature, Kayalı Campus - Kırklareli / TURKEY
e-mail: editor@rumelide.com
tennure, tac ve eskimiş keçe iner. Pişmanlık okyanusu cihandan kaldırıldı. Deniz dediğin de
gözdeki şu neme/ yaşa denir. Ey şah! Yari keçe içinde bağrıma basarım derse kızıp üzülme, zira
baştan o kimdir ve keçesi nedir?]
4. Gazel
Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün
Gün yüzüñ seyre yéter meh âyine
Saña lâzım ise ger her ay ine
Çihreñe beñzer dér-ise bedri gün
Érmesün hurşîd éy meh ayına
Zerreden mikdârını gün bile kem
Ger mukâbil gelse hüsnüñ ayına
Zab‘-ı kâsirdür cevir bebr ol cefâ
Mü’zîlikde kurd nidür ayı ne
Éy Garâmî ol hilâl ebrû-yı yâr
Şöyle kim sihr éde gökden ay ine (G.1238)
[= Senin güneş yüzünü seyretmeye ayna olarak ay yeter. Eğer sana lazımsa o her ay
insin. Ey ay gibi olan sevgili! Güneş dolunayı senin çehrene benzetirse, ayına eremesin. Eğer
güneş, senin güzellik ayına rastlasa kendi kıymetini zerreden daha değersiz bilir. Zulüm,
öldürücü bir sırtlan; cefa ise canavardır. Eziyet edicilikte kurt nedir, ayı ne? Ey Garâmî! Yarin
o hilal kaşı öyle bir sihir yapar ki gökten ay iner.]
Sonuç
Belâgat kitaplarında bedî‘î sanatlar başlığı altında lafızla ilgili olanlar içinde anlatılan cinas
sanatı, lafızların anlamlarından ziyade ses benzerliklerine dayanmaktadır. Bu benzeşmeler,
lafızları meydana getiren harflerin yahut seslerin cinsi, sayısı, harekesi ve sırasına göredir.
Benzerliğin çokluğu, cinas sanatını kuvvetlendiren bir husustur. Ancak cinasın kuvvetli olması,
şairlik kabiliyetinin de güçlü olduğu anlamına gelmez.
Cinas sözde musiki meydana getiren bir sanattır. Cinaslı lafızları okuyan/ dinleyen kişi
anlamlar arasında dolaşarak edebî bir zevk hisseder. En azından cinaslı lafızlar düzeyinde açık
bir anlatımdan ziyade kapalı bir anlatıma sebep olan cinas sanatı, insan psikolojisinin müphem
şeylere meyletmesi özelliğine de uygundur.
Edebiyatımızda cinas sanatına dair pek çok örnek vardır. Ancak bunlar içinden cinaslı manileri
özellikle hatırlamak lazımdır. Bununla birlikte divan şairlerinin kafiyeyi belirleyen matla
beyitlerinde cinasa başvurdukları, yahut da şiirdeki kafiyelerin tamamını cinas üzerine
kurdukları görülmektedir. Edebiyatımızın ilginç simalarından sayılması gereken 16. yy. divan
şairi Garâmî de şiirlerinin pek çok yerinde cinaslar kullanmış ve 60’dan fazla gazelinin de matla
beyitlerini cinaslı kelimelerden seçmiştir. Bunlardan başka Dîvân’da 4 gazelinin kafiyelerinde
cinas yapmış ve onları gazel-i tecnîs hâline getirmiştir. Kafiyeli olan lafızları ise bir çeşit oyun
hâline getirerek özellikle birleşik biçimde yazmıştır. Cinaslı lafızların yazılışı 527. gazelde
nemekîn, 1208. gazelde boyunda, 1237. gazelde nemedine ve 1238. gazelde ise âyine şeklinde
tek bir imla iledir. Garâmî’nin en çok tam cinaslardan mürekkeb cinası tercih ettiği
görülmektedir. Mürekkeb cinaslardan ise mefrûk cinas, müteşâbih cinaslardan fazladır.
R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 5 . 2 (A p r i l ) / 5 8
Garami: An Extraordinary Poet from Classical Turkish Poetry in the 16th Century and the Use of Puns in His Divan / F. Başpınar
(p. 40-58)
Kaynakça
Âşık Çelebi (2010). Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ. Haz. Filiz Kılıç. İstanbul: İstanbul Araştırmaları
Enstitüsü.
Başpınar, F. (2013). Garâmî: Dîvân. İstanbul: Yedirenk.
Beyânî (1997). Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Haz. İbrahim Kutluk. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Coşkun, M. (2010). Sözün Büyüsü Edebî Sanatlar. İstanbul: Dergâh.
Dilçin, C. (1997). Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Hasan Çelebi (1989). Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Haz. İbrahim Kutluk. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Kılıç, H, Yetiş, K. (1993). Cinas. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8. C.: 12-14.
İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
Mehmed Süreyyâ (1308). Sicill-i Osmânî yahud Tezkire-i Meşâhîr-i Osmâniyye. İstanbul.
Mum, C. (2004). Halepli Edîb Dîvânı: İnceleme-Tenkitli Metin-Cinaslar Sözlüğü.
Yayımlanmamış Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Ankara.
Öztoprak, N. (2000). Halk ve Divan Şiirinde Cinas Sanatının Karşılaştırılması Üzerine Bir
Deneme. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 1: 155-174. İstanbul.
Saraç, M. A. Y. (2007). Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: 3F.
Sehî Bey (1978). Heşt Bihişt. Haz. Günay Kut. Cambridge: Harvard University.
Şemseddin Sâmî (1996). Kâmûsu’l-A‘lâm. Ankara: Kâşgar Neşriyat.
Tuman, M. N. (2001). Tuhfe-i Nâ’ilî Divân Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. 2. C. Haz.
Cemal Kurnaz, Mustafa Tatcı. Ankara: Bizim Büro.
Üsküplü Atâ (2006). Tuhfetü’l-Uşşâk. Haz. İ. Hakkı Aksoyak. Ankara: Kültür ve Turizm
Bakanlığı. (http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10713,girisvemetinpdf.pdf?0 E.T.:
09.02.2015

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar