Farsça Yazılmış İlk Makâlât Eseri: Beyânu’l-Edyân der Şerh-i Edyân ve Mezâhib-i Câhilî ve İslâmî

e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013), ss. 45-91.
ISSN 1309-5803 | www.emakalat.com
Özet
On dört asırlık İslam kültür ve
medeniyeti içerisinde kullanılan
başlıca dil Arapça olsa da Farsça ve
Türkçe gibi kadim dillerin de bu
kültürün yazılı formlarında öteden
beri kullanıldığı bilinmektedir. Bu
makalede bunun bir örneği olmak
üzere şimdiye kadar bilinen en
erken Farsça makâlât eseri olan
Ebu’l-Meâlî’nin 5/11.yüzyılda yazmış
olduğu Beyânu’l-Edyân adlı
eserinin içerik analizi yapılmış,
İslam Mezhepleri Tarihini ilgilendiren
üçüncü ve dördüncü bölümlerin
çevirisi ekte sunulmuştur.
Anahtar kelimeler: FarsçaMakâlât,
Ebu’l-Meâlî, Beyânu’lEdyân,
Ch. Schefer, Abbas İkbal.
Abstract
The Earliest Known Work on Islamic
Sects in The Persian Language: Bayân
al Adyân
Although the main language used in the
fourteen centuries-old Islamic culture
and civilization is Arabic, ancient languages
such as Persian and Turkish are
also used in the written forms of this
culture. This article is an example of this,
including the earliest known- work in
Persian about maqalat tradition that was
written in the 11th century by Abu al
Maali. His work’s name is Bayan al Adyan
and we analyzed all chapter of this
book and have attached the translated
form of third and fourth chapter.
Key Words: Persian-Maqalat, Abu al
Maali, Bayan al Adyan, Schefer, Abbas
Ikbal
Giriş
Tespit edebildiğimiz kadarıyla erken dönemde Farsça yazılmış iki
adet Makâlât eseri bulunmaktadır. Bunlardan birisi V/XI. yüzyılda
yaşamış Ebu’l-Meâlî Muhammed b. Ubeydullah el-Hüseyni elAlevi’nin
yazmış olduğu Beyânu’l-Edyân der Şerh-i Edyân ve
Mezâhib-i Câhilî ve İslâmî, diğeriyse VII/XIII. yüzyılda yaşamış Seyyid
Murteza b. Dâî Haseni Râzî’ye nispet edilen Tabsiratu’l-Avâm fi
Ma’rifeti Makâlâti’l-Enâm adlı eserdir.
_____
*
Yrd.Doç.Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Mezhepleri
Tarihi Anabilim Dalı, dkaplan@konya.edu.tr
46 Doğan KAPLAN
Bu makalede inceleme konusu olan Beyânu’l-Edyân der Şerh-i
Edyân ve Mezâhib-i Câhilî ve İslâmî adlı eser, İran’ın doğusunda
Horasan bölgesinde 485/1092 yılında telif edilmiş ve dinler ve mezhepler
hakkında bugün itibarıyla bilebildiğimiz Farsça yazılmış en
eski İslam Mezhepleri Tarihi kitabıdır. Bu kitabı İranlı ünlü edebiyatçı,
tarihçi ve yazar Abbas İkbal Aştiyâni (ö.1956), hicri-şemsi
1312 (1934)’de Tahran’da yayımlamıştır.
Esasen Abbas İkbal bu nüshayı, Paris Doğu Dilleri Okulu müdü-
rü oryantalist Charle Schefer’in 1883 yılında Chrestomathie Persane
(Farsça Seçmeler) adıyla Fransızca çevirisiyle yayımladığı eserin
içerisinde (I.cilt, s.132-171) görmüştür. Paris Milli Kütüphanesine
ait bir mecmua içerisinde bulunan bu eser, beş bölümden oluşmakla
birlikte Schefer’in yayımladığı kitapta beşinci bölüm eksiktir. Aş-
tiyâni, o zaman için başka bir nüshasını bulamadığından Schefer’in
yayınını esas alarak gerekli dilbilimsel tashihleri yaparak eseri yayımlamıştır.1
İkbal’in bu yayınıyla ilgili olarak Ahmed Kesrevi (ö.1946) Peyman
dergisinde (1935/2-3) ve (1935/4) özellikle Arapça okumalardaki
yanlışlar üzerine eleştirel üç makale yazmıştır. Daha sonra kitabın
kayıp beşinci bölümünü Muhammed Taki Dânişpezuh, Asgar
Mehdevi’nin kütüphanesinde 482 no ile kayıtlı bir cönk içerisinde
bularak 1341 (1962) yılında Ferheng-i İran Zemin dergisinin onuncu
cildinde (s.282-318) yayımlamıştır. Sonraki yıllarda Dânişpezuh,
Beyânu’l-Edyân’ın tam nüshasını Kum’daki Âyetullah Mer’aşi Necefi
Kütüphanesinde (no.9286) bulmuştur.2
Bu makalede Beyânu’l-Edyân’ın iki yayını kullanılmıştır. İlki Abbas
İkbal’in 1934’te yayımladığı beşinci bölümü eksik yayındır.
İkincisi ise İkbal’in ilk dört bölümden oluşan yayınıyla Muhammed
Taki Dânişpezuh’un Ferheng-i İran Zemin dergisinde yayımladığı
beşinci bölümü bir araya getirip yayına hazırlayan Muhammed De-
_____
1
Abbas İkbal Aştiyâni, “Nâşirin Önsözü”, Kitâbu Beyâni’l-Edyân, I.
2 Muhammed Debir Siyaqi, “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, VIII.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 47
bir Siyâqi’nin 1375 (1996) tarihli yayınıdır. Siyâqi bu yayında Ahmed
Kesrevi’nin eleştirilerinin de dikkate alındığını ifade etmiştir.3
1. Eserin Müellifi Ebu’l-Meâli’nin Hayatı ve İlmi Kişiliği
Maalesef Beyânu’l-Edyân kitabının yazarı Ebu’l-Meâli’nin hayatıyla
ilgili elimizde yeterince bilgi bulunmamaktadır. Biyografi kitaplarında
ismini bulamadığımız bu zatla ilgili bilgimiz onun adı geçen
eserinde kendisiyle ilgili söyledikleridir ki buna göre kendisi Horasan
bölgesindendir ve bu eserini 485/1092 yılında telif etmiştir.4
Yazarımız eserin girişinde ismini ve künyesini şu şekilde vermektedir:
“Emir Seyyid Ecell İmam Âlim Ebu’l-Meâlî Muhammed b.
Ubeydullah b. Ali el-Hasen b. el-Hüseyn b. Ca’fer b. Ubeydullah b.
el-Hüseyn b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebu Talib (Allah onlardan
razı olsun ve rahmetiyle yarlığasın).”5
Abbas İkbâl, Ebu’l-Meâlî’nin burada geçen şeceresinden hareketle
onun dördüncü kuşaktan dedesi Ca’fer’in çocukları Hasan ve
Hüseyin’le birlikte muhtemelen Mütevekkil’in (847-861) hilafeti dö-
neminde hicret ederek Belh’e geldiklerini ve orada Belh Nakibliği
makâmına nâil olduklarını söyler.6 Dördüncü kuşaktan dedesinin
Belh’e yerleşmesiyle sülalesi buraya yerleşmiş olan Ebu’l-Meâlî’nin
ikinci kuşaktan dedesi Ebu Muhammed Hasan b. Hüseyin, Belh’in
_____
3 Muhammed Debir Siyâqi, “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, s.VIII. Esasen İkbal’in ve
Dânişpezuh’un yayınlarını bir araya getirip neşretme işini Muhammed Debir’den
önce Hâşim Razi 1342 (1964)’de Tahran’da gerçekleştirmiştir, ancak
bu yayın elimizde değildir. Bu makalede her iki yayın kullanılmakla beraber
Beyânu’l-Edyân’dan gösterilen dipnotlarda Debir Siyâqi’nin yayına hazırlamış
olduğu nüsha esas alınmıştır.
4
Yazar İsnaaşerilik’ten bahsettiği dördüncü bölümün sonunda on ikinci imamın
hicri 255 senesinde doğduğunu daha sonra küçükken bir serdâba (kiler)
girip gaip olduğunu söylerken “onun doğumundan bu kitabın yazıldığı
zamana kadar 230 kameri yılın geçti” ifadesini kullanmıştır ki bu da bize
Beyânu’l-Edyân’ın hicri 485 senesinde yazılmış olduğunu gösterir. İlgili ifade
için bk. Ebu’l-Meâlî, Beyânu’l-Edyân, 60.
5 Beyânu’l-Edyân, 15-16.
6
Abbas İkbal, “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, 8.
48 Doğan KAPLAN
saygı duyulan büyük zatlarından biri olarak kabul görmüştür.7
Yazarımızın
dedesi Ebu’l-Kâsım Ali b. Ebu Muhammed’in Belh’te oğlu
Ubeydullah b. Ali -ki yazarımızın babası olmaktadır- Herat’ta yaşamıştır.8
Abbas İkbal’e göre yazarın mukaddimesinde isminden önce
kullanılan, “Emir Seyyid Ecell İmam” ifadeleri onun da ataları gibi
toplum için saygın bir konuma sahip olduğunu, emirlik veya nikabet
görevlerinin olduğunu gösterir.9
Ebu’l-Meâlî’nin eserin iki yerinde (s.34 ve 57) gözlemlerine dayalı
olarak Gazne’den bahsetmesi onun orada ikamet ettiğini gösterebilir.10
Eserin hemen girişinde yazarın rasyonel ve tutarlı bir ilmi kişiliğe
sahip olduğu, “aklın kanunlarına göre”11 hareket etmeye yaptığı
vurgudan anlaşılmaktadır. Eserinin bölümleri hakkında bilgi verdikten
sonra12 kitapta yer alan bilgileri kendi kafasından uydurmadığını
ya “üstadlardan ve imamlardan aldığı derslerden ya derinlemesine
okumalardan veya bilinen meşhur kitaplardan aldığını”13
söyleyerek ilmi emanete olan saygısını dile getirmiştir.
Fırkaları nispeten tarafsız bir üslupla ele alan Ebu’l-Meâlî’nin
mezhebi kişiliğiyle ilgili olarak bazı araştırmacılar onu SünniHanefi,
eserini de Hanefi Makâlât geleneğinin bir örneği olarak gör-
_____
7
Abbas İkbal, buna delil olarak Horasan’ın Cahız’ı olarak bilinen meşhur hakîm
ve âlim Ebu Zeyd Ahmed b. Sehl el-Belhi’nin (ö.322/933) onun ölümünden
sonra söylediği mersiyesini getirir. Bkz. “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, 8-9. H.
Massé de Ebu’l-Meâlî’nin ailesinin uzun süre Belh’te yaşadığını söyler. Bkz.
Massé, “Abu’l-Ma‘âli Muhammad b. ‘Ubayd Allâh” EI2, I/137.
8
Abbas İkbal, “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, 9.
9
Abbas İkbal, “Önsöz”, Beyânu’l-Edyân, 9.
10 Ancak Abbas İkbal, bunun kesin olarak söylenemeyeceğini zira Ebu’lMeâlî’nin
sülalesinin Belh’te nikabet görevlerinde olduğunu, babasının ise
Herat’ta ikamet ettiğinin sabit olduğunu söyler. Bkz. “Önsöz”, 11.
11 Beyânu’l-Edyân, 17.
12 Aslında Ebu’l-Meâlî gibi Şehrestani’nin (548/1153) de el-Milel ve’n-Nihal’de
benzeri şekilde aklın ilkelerinden bahsedip eserinin bölümleri ve bu bölümleri
neye göre oluşturduğundan bahsetmesi XI ve XII. yüzyıllarda İslam dü-
şüncesinin bilimsel açıdan ne kadar ileride olduğunun bir kanıtıdır.
13 Beyânu’l-Edyân, 17.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 49
müşlerdir.14 Bize göre de yazarımız kuvvetle muhtemel Sünni’dir,
ancak onun Hanefi fıkıh ekolünden olduğunu söyleyebilmek için
elimizde yeterince bilgi yoktur. Belki onun Hanefi olabileceğin dair
tek somut örneği, kitabında ehl-i islamın orta yolunun temsilcisi
olarak gördüğü Sünnet ve Cemaat ashâbından bahsederken adı
geçen imamlardan sadece Ebu Hanife için “radiyallahu anh” şeklinde
rahmet ifadesini kullanmasıdır.15 Ancak öyle görünüyor ki Ebu’lMeâlî’nin
Hanefi mezhebine mensup olduğunu düşünen araştırmacıların
delili onun Sünni-Hanefi çizgide olan Gazneliler döneminde
(963-1186) Horasan’da yaşamış olmasıdır.16
2. Ebu’l-Meâlî’nin Bağlı Bulunduğu Mezhebi Ekol
Esasen Ebu’l-Meâlî’nin Gazneliler döneminde saraya yakın bir
pozisyonda bulunması onun Sünniliğini tespit etmemizi kolaylaş-
tırmaktadır. Ayrıca eseri Beyânu’l-Edyân’ın içeriği de bunu teyit
etmektedir. Örneğin Ebu’l-Meâlî’nin kurtuluşa eren fırka olarak
Ehl-i Sünnet’i görmesi ve yine kitap boyunca dört halifenin tamamını
hayır ve rahmetle anması, onun Sünni olduğunu göstermektedir.
Ehl-i Sünnet’ten bahsettiği dördüncü bölümdeki ifadeleri dikkat
çekicidir:
Deriz ki; ehl-i islamın orta yolu Sünnet ve Cemaat ashabıdır.
Müslümanlardan bir mezhebe bağlı bulunan kime sorarsan sor,
herkes “Sünnet ve Cemaat ashabı benim bulunduğum mezheptir”
diye cevap verir. Bu mezhebin dayandığı temel esaslar şunlardır:
Allah Teâlâ’nın tüm sıfatlarını kadim kabul ederler, Kur’an’ı gayr-ı
mahlûk, cennet ve cehennemin yaratılmış olduğunu ve şu anda
var olduğunu, ehl-i cennetin kesinlikle Allah Teâlâ’yı baş gözüyle
göreceklerini, kabir azabı ile Münker ve Nekir’in sorgusunun hak
olduğunu söylerler. Büyük günah işleyen kulların kâfir olduğunu
_____
14 Bkz. Kadir Gömbeyaz, Makâlât Geleneğinde İmam Eş’ari, 42-43. Esasen
Gömbeyaz, Ebu’l-Meâlî’nin Sünni oluşunu yazarımızın eserini Arapçaya çeviren
Yahya Haşşâb’a dayandırmaktadır. Sönmez Kutlu da Beyânu’l-Edyân’ı
“Hanefi” makâlât türünün örneği olarak vermiştir. Bkz. Kutlu, Mezhepler Tarihine
Giriş, 187.
15 Beyânu’l-Edyân, 47.
16 Gazneliler Devleti’yle ilgilil olarak bkz. Erdoğan Merçil, “Gazneliler” DİA, XIII,
480-484.
50 Doğan KAPLAN
söylemezler, tövbe etmeden ölenlerin günahları kadar cehennemde
kalacağını, o anda Peygamber -salavâtullahi aleyh’in- şefaatiyle
cennete gireceklerini söylerler…. Yüce Allah’ın sıfatları konusunda
teşbih ve ta’tilden uzak dururlar. Peygamber’in ashabıyla ilgili
kötü söz söylemezler. Rasulullah’ın halifesinin Ebu Bekir Sıddik
(r.a.) olduğunu söylerler ve onun ashabın en üstünü olarak gö-
rürler. Ondan sonra Ömer b. el-Hattab’ı (r.a.), ondan sonra Osman
b. Affan’ı (r.a.) ve ondan sonra ise Ali b. Ebi Tâlib’i (k.v.) halife
olarak kabul ederler. Onların sevgisi gönülde aynıdır. Sünnet
ve Cemaat mezhebinin temel fikirleri bunlardır.
17
Eserin girişinde dünyanın fani olup her şeyin geçici olduğunu,
Hz. Âdem’den bu tarafa tüm hükümdarların gelip geçtiğini hepsinin
unutulduğunu baki olanın sadece güzel sözlere sahip iyi işler yapanların
vb. olduğunu ifade ederken örnek verdiği Hz. İbrahim’le
ilgili olarak günde beş kere namazda ona ‘salli-bârik’ duası okunduğunu
söylemesi18 onun Sünni fıkıh ekollerinden birine mensup
olduğunu gösterir. Zira bilebildiğimiz kadarıyla Caferi fıkhında te-
şehhüdde salli-bârik duaları okunmaz.19
Yine kitabın başında bu eseri telif etmesinin sebebi olarak zikrettiği
hususlar da onun Sünni olabileceğini gösterir. Önce ilgili yeri
nakledelim:
Gelelim (bu eseri yazıştaki) amacımıza, bir padişahın meclisinde
söz dönüp dolaşıp câhili ve İslami din ve mezheplerin izahına
gelmişti. Yine Peygamber (a.s.)’ın buyurduğu “Benden sonra ümmetim
73 fırkaya ayrılacak, biri hariç hepsi ateşte olacaktır” haberdeki
73 grup kimlerdir, bunların her birinin isim ve fikirleri
nelerdir bilinsin ki sapkın olan grubun kim olduğu belli olsun yi-
_____
17 Beyânu’l-Edyân, 45-46.
18 Beyânu’l-Edyân, 16.
19 Caferi fıkhında teşehhüdde okunan dua şu şekildedir: “Eşhedu en lâ ilâhe
illallahu vahdehu lâ şerîke leh ve eşhedu enne muhammeden abduhu ve
rasûluh, Allahumme salli alâ Muhammed ve âli Muhammed.” Bkz. Humeyni,
Risâle-i Tavzîhi’l-Mesâil, 149.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 51
ne bunların günahları bilinsin ki Sünni olan fırka Allah Teâlâ’nın
kendilerine olan nimetinin değerini bilsin.
20
Yazarın burada bahsettiği padişah muhtemelen 1059-1099 yılları
arasında Gazne Sultanlığı yapmış olan Sultan İbrahim b. Mes’ud
(ö.1099)’dur. Zira Beyânu’l-Edyân’ın telif edildiği 485/1092 yılında
Gazne’de saltanat makamında o bulunmaktadır.21 Gaznelilerin
Sünni oldukları bilinmekte olduğuna göre sultanın meclisinde bulunan
Ebu’l-Meâlî de öyle olmalıdır. Yine yukarıdaki metinde yer
alan “Sünni olan fırka Allah Teâlâ’nın kendilerine olan nimetinin
değerini bilsin” ifadesi de onun Sünniliğini göstermektedir.
Ancak onun adı geçen eserinde İslam fırkalarını anlatmaya baş-
ladığı üçüncü bölümün hemen girişinde “Hz. Peygamber’in ‘Ümmetim
benden sonra yetmiş üç fırkaya ayrılacak’ sözünün beyanı hakkında
ve bu haberin isnadı, şerhi ve yetmiş üç fırkanın ne anlama
geldiğiyle ilgilidir” başlığını taşıyan ilgili bölümde Gadir-i Hum hadisini
Şia’nın betimlediği şekilde işlemesi bazı araştırmacıları onun Şii
olabileceği düşüncesine sevketmiştir.22 Ebu’l-Meâlî’nin bu konuyla
ilgili ifadeleri aynen şöyledir:
Ali b. Ebi Talip (k.v.) şöyle buyurmuştur: Rasulullah (s.a.v.) ile
birlikte bir seferdeydik ve Gadîr-i Hûm denilen bir su birikintisi
yanında konaklamıştık. Orada Allah’ın Rasulü (s.a.v.) insanlara,
“namaz toplayıcıdır” şeklinde nida edilmesini emretti. Bunun üzerine
Rasulullah (s.a.v.)’in sahabesi toplandı. (Rasulullah) elimden
tutarak bir tepeciğe çıktı ve şöyle buyurdu: Şüphesiz Yüce Allah
insanları farklı ağaçlardan yaratmıştır, beni ve Ali’yi bir ağaçtan
_____
20 Beyânu’l-Edyân, 16-17.
21 Abbas İkbal, Ebu’l-Meâlî’nin bahsettiği padişahın Sultan Mes’ud b. İbrahim
olduğunu söylemiştir. bkz. İkbal, “Önsöz” 11. Ancak bu bir sehiv olsa gerektir,
zira III. Mes’ud olarak da bilinen Mes’ud b. İbrahim 1099-1115 yılları
arasında hüküm sürmüştür ki bu, eserin telifinden sonraki yıllara tekabül
etmektedir. Muhtemelen İkbal bu sehvi Beyânu’l-Edyân’ı ilk defa yayınlayan
Ch. Schefer’e dayanarak yapmıştır. Zira Massé’nin aktardığına göre Schefer
de adı geçen sultanın III.Mesud olduğunu tahmin etmiştir. Bkz. Massé,
“Abu’l-Ma‘âli Muhammad b. ‘Ubayd Allâh” EI2, I/137.
22Nitekim Şii araştırmacı Ali Ağanûri, Ebu’l-Meâlî’nin bu ifadelerinden onun Şii
olabileceği sonucunu çıkarmıştır. Bkz. Ağanûri, Hastgâh-ı Teşeyyu, 60.
52 Doğan KAPLAN
yaratmıştır; ben köküyüm Ali dalıdır, Hasan ve Hüseyin meyveleridir,
şiamız (taraftarımız) dalları ve yapraklarıdır. Kim onlardan
birine yapışırsa kurtulur/necat bulur, kim de onlardan geri kalırsa
helak olur. Sonra şöyle dedi: Söyleyin, ben sizden ve tüm mü-
minlerin nefislerinden daha değerli değil miyim! Ashab: Vallahi
evet! Rasulullah: Öyleyse ben kimin efendisiysem Ali de onun
efendisidir. Allahım! Ona dost olana dost, düşman olana düşman
ol! Ona yardım edene yardım et! Onu yalnız bırakanı yalnız bırak!
Ve onu Hakk’a döndür! Rasulullah sonra şöyle devam etti: Musa’nın
kavmi ondan sonra yetmiş bir fırkaya ayrıldı, onlardan
yetmiş fırkası helak oldu sadece bir tanesi kurtuluşa erdi…
İsa’nın kavmi ondan sonra yetmiş iki fırkaya ayrıldı, yetmiş bir
fırkası helak oldu, sadece bir tanesi kurtuluşa erdi… Benden sonra
ise ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacak, yetmiş ikisi helak
olacak sadece birisi kurtuluşa erecektir…Yalnız dikkat edin ben
size iki ağır şey (sakaleyn) bırakıyorum, eğer benden sonra onlara
sıkı sıkıya tutunursanız asla sapıtmazsınız: Yüce Allah’ın semadan
uzatılan ipi olan Kitab’ı ve soyum yani ehl-i beytim; bu ikisi
Havz’da buluşana kadar birbirlerinden ayrılmayacaklardır. Bunun
üzerine bütün herkes Rasulullah (s.a.v.)’in bu söyledikleri
sebebiyle beni tebrik etmeye koyuldu, hatta Ömer b. Hattab (r.a.)
“Bravo, tebrikler ya Eba’l-Hasen benim her müslüman erkek ve
bayanın mevlası oldun.” dedi23
Sadece bu ifadelerden dolayı Ebu’l-Meâlî’nin Şii bir âlim olduğunu
söylemek mümkün görünmektedir. Ancak bu durum kitabın
geneliyle mukayese edildiğinde açık bir çelişki doğurmaktadır. Zira
kitabın geneline bakıldığında yazarın Sünni çizgide bir kişi olduğu
açıkça görülmektedir.24
_____
23 Beyânu’l-Edyân, 40-41.
24 Bu durumda ortaya çıkan bu çelişki eğer Ebu’l-Meâlî’den kaynaklanmıyorsa,
bu esere müdahale edildiğini gösterir. Bu konuda kesin bir yargıya varabilmek
için Beyânu’l-Edyân’ın başka nüshalarının ortaya çıkarılıp mukayesesinin
yapılması gerekir.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 53
3. Beyânu’l-Edyân’ın İçeriği
Mezhepler ve dinler tarihiyle ilgili Farsça yazılmış bilebildiğimiz
en eski eser olan Beyânu’l-Edyân, Abbas İkbal’e göre Farsçanın inşa
bakımından en güzel ve en eski nesir örneklerindendir.25
Ebu’l-Meâlî, bu kitabını hicri 485 yılında telif ettiğini vurgulamış-
tır. Yukarıda da değindiğimiz üzere bu eserini yazarken bazı kitaplardan
da yararlanmıştır. Genellikle işlediği konuyu nereden aldıysa
o kitabın ismini vermiştir. Yazarımızın kitabında yararlandığı ve
ismini zikrettiği eserler şunlardır:
1. el-Bed’u ve’t-Tarih, Ebu Zeyd Ahmed b. Sehl Mutahhar b. Tahir
el-Makdisi (387/997). Makdisi bu kitabını 355/966 yılında telif
etmiştir.26
2. el-Emed ale’l-Ebed, Ebu’l-Hasen Muhammed b. Yusuf Âmiri-yi
Nîşâbûri (381/992).27
3. Siratu’l-Feylesof, Ebu’l-Hayr Hasen b. Suvvar Hammar
(408/108-421/1030 arası).28
_____
25 Abbas İkbal, “Önsöz” Beyânu’l-Edyân, 5.
26 Beyânu’l-Edyân, 20, 22, 23. Ebu’l-Meâlî, ‘Acem ve Farslar’dan bahsettiği
birinci bölümde Zerdüşt’ten ve Fars’daki ateşgedelerden bahsettiği yeri bu
eserden almıştır. Yine ‘Felsefeciler’ başlığı altında Aristo’nun İskender’e yazdığı
mektubu da ‘Makdisi’nin Tarihinden’ okuğunu söylemiştir. Hintlilerden
bahsettiği yerde de yine Makdisi’ye atıfta bulunur.
27 Beyânu’l-Edyân, 21. Metinde bu eserin ismi ‘Ebedun ale’l-Emed’ şeklinde
geçmiştir. Ahmed Kesrevi, Katip Çelebi’nin Keşfu’z-Zunûn’ununu referans
göstererek yanlışlığı düzeltmiştir. Yazarımız, Calinus’un bir bilge ve filozof
olmayıp doktor olduğu bilgisini bu eserden almıştır.
28 Beyânu’l-Edyân, 21. Esasen yazarımız burada ‘Ebu’l-Hayr Hammâr’ın bir
kitabında’ ifadesini kullanarak Eflatun’un –muhtemelen- Esthétique kitabında
geçen bir bilgiden bahseder. Abbas İkbal, ilgili yayının sonuna koyduğu
“Açıklama ve Dipnotlarda”, Ebu’l-Hayr’ın Hristiyan olup devrinin tanınmış
ünlü mantıkçı filozoflarından olduğunu, Süryaniceden Arapçaya tercümeler
yaptığını ve Sultan Mahmud Gaznevi’nin, Ebu Reyhan Bîrûnî, Ebu Ali Sina
(İbn Sina), Ebu Sehl-i Mesîhi ve Ebu Nasr-ı Irak ile birlikte onu da Harezm’den
Gazne’ye götürdüğünü söyler. Sultan Mahmud’un çok hürmet etti-
ği Ebu’l-Hayr -ki o sıralarda yüz yaşın üstündedir- ölene kadar Gazne’de ya-
şamıştır. İkbal, Ebu’l-Meâlî’nin Ebu’l-Hayr’dan yararlandığı kitabın muhtemelen
Siratu’l-Feylesof olduğunu söyler. Bkz. Abbas İkbal, “Beyânu’l-Edyân
Notları”, 96-97.
54 Doğan KAPLAN
4. Ârâu’l-Hind. Ebu Reyhan Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî elHârezmi
(440/1048).29
5. Kitâbu’l-Makâlât, Ebu İsa Muhammed b. Harun el-Verrâk elBağdadi
(247/861).30
6. Ebu Zeyd Ahmed b. Sehl el-Belhi (322/934).31
7. Kitâbu İhtisârât. Ebu’l-Hasen Nüveyzi.32
8. el-Mukni’ fi’l-Gaybe, Alemu’l-Huda Şerif Ebu’l-Kâsım Ali b. Hü-
seyn Murtezâ (466/1074)33
9. Ahsenu’l-Kibâr.
34
_____
29Beyânu’l-Edyân, 23-24. Hintlilerden bahsettiği kitaplarda yer alan soru-cevap
faslını Bîrûnî’nin bu kitabından almıştır. Bu kitabın literatürde bilinen tam
adı Tahkîk mâ li’l-Hind min Makûleh Makbûleh fi’l-Akl ev Merzûleh’dir.
30 Beyânu’l-Edyân, 25. Ebu İsa Verrâk, meşhur İbn Râvendi’nin hocası olup Şii,
Mutezili ve Maniheist olarak tanınmıştır. Eserleri elimizde olmamakla birlikte
özellikle Milel ve Nihal alanında Mes’udi, Ebu’l-Hasen Eş’ari, Ebu Reyhan
Bîrûni, Seyyid Murteza, Abdulkâhir Bağdadi, Şehrestani ve İbn Ebi’l-Hadid’e
kaynaklık etmiştir. Zira bu ismi geçen âlimler eserlerinden bol bol kendisinden
nakilde bulunmuşlardır. Bkz. Abbas İkbal, “Beyânu’l-Edyân Notları”,
98-99; Kutlu, Mezhepler Tarihine Giriş, 75. Ebu İsa Verrâk’ın Eş’ari’ye kaynak
oluşuyla ilgili olarak bkz. Gömbeyaz, Makâlât Geleneğinde İmam Eş’ari,
110.
31 Beyân’ul-Edyân, 35. Ebu’l-Meâlî’nin Hintlilerin mezhepleriyle ilgili bilgi verirken
adını andığı Ahmed b. Sehl, Ebu Zeyd-i Hakîm ve Horasan’ın Câhızı lakaplarına
sahip bir filozof ve bilgindir. İlim, felsefe ve tarih konusunda Suveru’l-Ekâlîm
adlı bir eseri vardır. Bkz. Abbas İkbal, “Beyânu’l-Edyân Notları”,
102.
32 Beyânu’l-Edyân, 36. Ebu’l-Meâlî’nin Sabiilerden bahsettiği yerde adını andığı
bu kişinin kim olduğuyla ilgili bir bilgiye erişemedik. Ancak Ahmed Kesrevi
bu kitabın adının ‘İhtisârât’ değil ‘İhtiyârât’ olduğunu söylemiştir.
33 Beyânu’l-Edyân, 57. İsnaaşeriye’den bahsettiği bölümde bu kitaptan bahsetmiştir.
Bu kitap İmamiyye Şiası’nın Gaybet konusundaki en meşhur eseridir.
34 Beyânul-Edyân, 66. Ebu’l-Meâlî, Haricilerden bahsettiği üçüncü bölümün son
kısmında Haricilerle ilgili ayrıntılı bilgi isteyenler Ahsenu’l-Kibar’a müracaat
etsinler, der. Bu kitapla ilgili herhangi bir malumata erişemedik. Abbas İkbal,
bu kitabın İbn Arabşah’ın Ahsenu’l-Kibâr fi Ma’rifeti Eimmeti’l-Ethâr
olamayacağını, zira Muhammed b. Zeyd İbn Arabşah’ın, Ebu’l-Meâlî’den çok
sonra yaşadığını ve konusunun da on iki imamın hayatıyla ilgili olduğunu,
Haricilikle ilgisinin bulunmadığını söyler. Bkz. Abbas İkbal, “Beyânu’l-Edyân
Notları”, 103.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 55
Müellif kitabı beş bölüme ayırdığını söyleyerek bölümlerin neler
olduğunu sıralamıştır. (17)
Birinci bölüm: Her zaman ve her bölgede bir yaratıcının varlığını
kabul edenler hakkındadır. (19-24)
İkinci bölüm: İslam öncesi mezhepler hakkındadır. (25-37)
Üçüncü bölüm: Ümmetin 73 fırkaya ayrılacağıyla ilgili rivayetin
anlamı ve değerlendirmesi. (39-44)
Dördüncü bölüm: İslam mezhepleri ve bunların görüşlerinin çok
dikkatli bir şekilde ortaya konması. (45-66)
Beşinci bölüm: Boş Hayaller Peşinde Koşan İstisnâi Gruplar:
İlahlık ve Peygamberlik İddiasında Bulunanlar (67-94)
a. Birinci Bölüm Analizi
Şimdi kısaca bu bölümlerin analizini yapmak gerekirse birinci
bölümde yazarımız, İslam coğrafyacılarının dünyayı iklimlere (bölge)
ayırma şeklindeki klasik sınıflandırmasına dayalı olarak dünyada
var olan milletlerden bahsetmiştir ki bunlar da; Acemler-Farslar,
Derriyye Farisileri (Afgan milletleri), Filozoflar, Rumlar, Kıptiler,
Habeşler, Türkler, Hintliler ve Zenciler’den oluşmaktadır. Bu sınıflandırma
aynı zamanda XI. yüzyılda yaşamış yazarımız nezdinde o
devir Müslümanlarının coğrafi anlamda insanları nasıl sınıflandırdıklarını
göstermesi bakımından önemlidir.35 Bu beş sayfalık bö-
lümde Ebu’l-Meâlî, her zaman ve her bölgede insanlarda bir “Yüce
Yaratıcı” fikrinin bulunduğunu ispat sadedinde bildiği milletlerden
bahsetmiştir. Arap ve Acemlerden bahsederken Zerdüştilerin Zend,
Pazend ve Avesta kitaplarının başında “Âhiretin varlığı konusunda
şüpheci olma! Allah Teâlâ’nın ve meleklerinin varlığı konusunda
şüpheci olma!” (20-21) yazılı olduğunu, Derriyye Farisilerinin de
yaratıcıyı “Hüda” adıyla kabul ettiklerini yine Felsefecilerin Allah’ı
“hayr-ı evvel, vahibu’l-akl, Hıred (akıl) ve bâri” olarak adlandırdıklarını
söyler. (21-22).
_____
35 Müslümanların dünyayı sınıflandırmasıyla ilgili olarak bkz. Bernard Lewis,
Müslümanların Avrupa’yı Keşfi, 65-77.
56 Doğan KAPLAN
Rum, Kıpti ve Habeşlilerden bahsettiği kısa bölümde bunların
daha ziyade Hıristiyan Süryâni olduklarını bunların da Yahudiler
gibi Allah’a inandıklarını onların Tanrı’ya verdiği isimleri zikrederek
ifade eder. (22-23). Ardından Türklerle ilgili müstakil bir bahis açarak
onların Allah Teâlâ’ya “Tengri, Bir Tengri ve Gök Tengri” dediklerini,
ayrıca duyduğuna göre “Uluğbayat” yani bütün büyüklerin
en büyüğü olarak tanımladıklarını söyler. (23) Hintlilerden ve Zencilerden
bahsettiği son bölümde özellikle insanlar içinde yabani olan
ve eğlenmeyi bilmeyen Zencilerin bile bir yaratıcıya inandıklarını
ifade ederek bu bölümü sonlandırır. (23-24)
b. İkinci Bölüm Analizi
İnsanların İslam’dan önce sahip olduğu mezhepleri işlediği ikinci
bölümde birinci bölümde bahsettiği insanların sahip olduğu mezhepler
hakkında bilgi vermiştir. Bu meyanda bazı Arapların putperest
olduklarını, bazılarının kıyameti inkâr eden dehriler olduklarını
Kur’an’a dayalı olarak söyler. (26-28). Filozoflardan Sokrat, Eflatun
ve Aristo’nun tek bir Tanrı anlayışına sahip olduklarını söyler. (28)
Yahudi mezheplerinden bahsederken onların Hz. Musa ve Harun’a
kadar olan peygamberleri kabul ettiğini, Hz. İsa ve Hz. Muhammed’i
kabul etmediklerini Tevrat ve Zebur’la birlikte 19 kitaba inandıklarını
söyler. Yahudi mezheplerinden biri olan Samirilerin Tevrat ve
Hz. Musa, Harun ve Yuşa’ b. Nun dışında hiçbir peygamberi kabul
etmediklerini söyler. Yine Yahudi mezhebi olmak üzere Hz. Davud’un
soyundan bir zahid olan Inânî’ye bağlı olan Inânîlerden ve
Raiyye adlı bir gruptan bahseder. Yahudilerin reislerinin isminin
“Ra’su’l-Câlut” olduğunu, ruhanilerine “râhib, ahbar, kıssis” dendi-
ğini söyler. Ebu’l-Meâlî, Yahudilerde “Tevrâtu’s-Semânîn=Seksen
kişinin Tevratı” anlayışından bahsederek onların krallarından birinin
ahbar ve ruhbanlardan 80 kişiyi bir araya getirip Tevrat’ı tercüme
etmelerini istediğini, onlardan her biri için ayrı mekân hazırladığını
ve herkesin bu işi birbirinden bağımsız yaptığını, tercüme
bittiğinde hiçbirinde farklılık olmadığını, işte Yahudilerin buna
“Seksen kişinin Tevrat’ı’ dediklerini söyler. (29-30)
Hıristiyanların yaratıcıyı bir cevher olarak kabul edip “baba,
oğul, kutsal” ruh şeklinde üç uknuma inandıklarını söyleyen Ebu’l-
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 57
Meâlî, Hıristiyanların üç grup olduklarını söyler ki bunlar da Yakubiler,
Nesturiler ve Melkailer (Melkitler)’dir.(30-31).
Ardından sırayla Mecusilik (Mogan), Zerdüştilik, Mazdekizm,
Maniheizm, Senevilik, Putperestlik, Hint dinleri, Tenâsuh, Sabiiler,
Karmatiler, Zenadika ve Sofistailikten bahseder. (31-36).
Görüldüğü kadarıyla müellifimiz bu bölümde bahsettiği mezhep
ve inanışlarla ilgili olarak ya ismini andığı bir kitaba dayalı olarak
ya da görüp duyduklarına göre bilgi vermiştir. Özellikle Yahudilik ve
Hıristiyanlıkla ilgili verdiği bilgilerde yazarımızın sadece o dönem
için İslam dünyasında yaşayan gayr-ı Müslimlerle ilgili tecrübî bilgiyi
aktardığı gözlemlenmektedir. Bu da Bernard Lewis’in Müslümanların
kendi toprakları dışında yaşayan Hıristiyan dünyayı özellikle
Avrupa’yı bilmedikleri savını doğrulamaktadır.36
c. Üçüncü Bölüm Analizi
Kitabın İslam Mezhepleri Tarihi bilimi açısından bizi ilgilendiren
üçüncü bölümünde Ebu’l-Meâlî, Hz. Peygamber (s.a.v.)’e isnad edilen
meşhur “73 fırka” rivayetini naklederek konuya başlar. (39-42)
Yazarın bu rivayeti daha önce de işaret edildiği üzere Şiilerin kabul
ettiği tarzda rivayet etmesi dikkat çekicidir. Yetmiş üç fırkanın kimler
olduğuyla ilgili yazarımız temel İslam fırkalarının sekiz olduğunu
söyler. Bunlar; Sünnet ve Cemaat, Mutezile, Şia, Havaric, Mücebbira,
Müşebbihe ve Kerramiyye, Sufiyye, Mürcie mezhebi. (42) Burada
ilginç olan yazarımızın geleneksel sınıflandırmanın dışına çıkarak
“Sufilik”i de temel fırkalardan biri olarak saymasıdır.
Bu kısımların çevirisini makale sonunda sunacağımızdan dolayı
burada sadece yazarın bu temel fırkaların alt kollarını nasıl tasnif
ettiğine bakmakla yetineceğiz.
_____
36 Müslümanların batıyı geç fark etmelerinin başlıca sebeplerinden biri batı
kültürünü küçük görmeleridir. Zira Müslümanlar haçlı seferlerini bile o zaman
bu isimle değil, barbar Frenklerin bir saldırısı olarak değerlendiriyorlardı.
Bu ve benzeri konular için ayrıntılı bir okuma için bkz. Bernard Lewis,
Müslümanların Avrupa’yı Keşfi; Amin Maalouf, Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri.

58 Doğan KAPLAN
1. Ehl-i Sünnet ve Cemaat: Ashab-ı Hadis ve Ashab-ı Rey olmak
üzere iki fırkadır. Ashab-ı Rey Hanefilik mezhebidir. Ashab-ı Hadis
ise Dâvudilik, Şâfiilik, Mâlikilik, Hanbelîlik, Eş’arilik’tir. (42)
2. Mutezile Mezhebi: Bunlar yedi fırkadır; Haseniyye, Huzeyliyye,
Nazzâmiyye, Ma’meriyye, Bişriyye, Câhıziyye, Ka’biyye. (42)
3.Şia Mezhebi; Yazarımız her ne kadar Şii fırkaların beş olduğunu
söylemiş ise de bunların alt kolları olarak toplamda 21 fırka ismi
vermiştir. Bunlar; Ebteriyye, Cârudiyye, Haşebiyye, Zükeyriyye,
Halefiyye, Keysâniyye, Kerbiyye, Muhtâriyye, İshâkiyye, Harbiyye,
Kâmiliyye, Sebeiyye, Mansuriyye, Gurabiyye, Buzeyğiyye,
Ya’kubiyye, İsmâiliyye, Ezderiyye, Sabbâhiyye, Nâsıriyye, İmamiyyei
İsnaaşeriyye. Yazar Şii fırkalarından bahsederken İsnaaşerilik’i
Şiiliğin beşinci fırkası içinde ancak alt kolu olmadan tek bir fırka
olarak zikretmiştir. (42-43)
4. Hariciler: On beş fırkadır; Ezârika, Necedât, Acâride, Bidaiyye,
Hâzimiyye (el-Hârimiyye), Seâlibe, Harûriyye, Sufriyye, İbâdiyye,
Hafsiyye, Yezîdiyye, Beyhesiyye (et-Tenhişiyye), Şemrahiyye, Fazliyye,
Dahhâkiyye. (43)
5.Cebriyye (Mücebbira); Altı fırkadır: Cehmiyye, Eftahiyye,
Neccâriyye, Darâriyye (es-Surâdiyye), Sıfâtiyye, Nevâsibe. (43)
6.Müşebbihe: On fırkadır; Kullâbiyye, Kerrâmiyye, Hişâmiyye,
Şeybâniyye, Mutezile, Zurâriyye (er-Râziye), Mukâtiliyye (elMukâbiliyye),
Minhâliyye (el-Mihtâliyye), Mubeyyiza (el-Mubeydiyye),
en-Nu’mâniyye. (43)
7. Sûfilik: İki fırkadır; Nûriyye, Hulûliyye. (44)
8. Mürcie: Altı fırkadır; Rezzâmiyye, Gaylaniyye (Mu’telâbiyye),
Tûminiyye, Sâlihiyye, Şimriyye (es-Safeviyye), Cehmiyye (elHucriyye).
(44)
73 fırka rivayetine dayalı olarak bu fırkaların neler olduğunu kı-
saca beyan eden yazarımız bu fırkalarla ilgili ayrıntılı bilgiyi bir sonraki
bölümde vermiştir. Bu bölümle ilgili olarak son olarak yazarın
fırka sınıflandırmasının standart dışı olduğunu ve bilinen hiçbir
tasnife uymadığını söyleyebiliriz. Zira yazarın tasnifine göre 73 sayı-
sı ancak Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’in 6 fırkasıyla beraber tamamlanmaktadır.
Yazarın Ehl-i Sünnet’i bir bütün olarak ehl-i islamın
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 59
orta yolu görmesi bu altı alt fırkanın tamamını fırka-yı nâciye olarak
kabul ettiğini gösterir.
d. Dördüncü Bölüm Analizi
Bu bölümde bir önceki bölümde tasnif ettiği İslam mezhepleri
hakkında detaylı bilgi veren yazarımız önceki bölümdeki sıralamaya
uygun olarak önce Ehl-i Sünnet ve Cemaat mezhebinden bahseder.
Burada Ehl-i Sünnet’in Müslümanların orta yolu ve kurtuluşa eren
fırkası olduğunu söyleyen Ebu’l-Meâlî onların usuldeki genel yakla-
şımlarını verdikten sonra alt kolları meyanında zikrettiği mezheplerin
furuu meselelerde ihtilafları olduğunu ifade eder. Usul konularında
imanın tanımıyla artıp eksilmeyeceği konularında ihtilafları
olduğundan bahseder. (45-47) Ehl-i Sünnet ve Cemaat mezheplerinin,
Ashâb-ı Hadis, Eş’ariyye ve Ashâb-ı Rey olmak üzere üç tane
olduğunu söyleyen yazar, Ashâb-ı Hadis başlığı altında Dâvud b.
Ali’nin taraftarları olarak Dâvudiyye (Zahiriler), Şâfiîlik, Mâlikîlik ve
Hanbelilik’ten bahseder. Şâfiîlik ile Ashâb-ı Rey arasındaki usuldeki
tek farklılığın imanın tanımında olduğunu söyler. Bazı Hanbelîlerin
teşbihe kaçtığını ifade eden Ebu’l-Meâlî, Hanefilerin genelinin usulde
Ehl-i Sünnet ve Cemaate mensup olmalarına karşın bazı Hanefi
Irak fakihlerinin furuuda Hanefi usulde Mutezili olduğunu söyler.
(46-47). Yazarımızın Eş’arilik’i ‘Ali b. İsmail el-Eş’ari’nin taraftarlarıdır.
Ebu Musa el-Eşari’nin torunlarındandır.’ (47) şeklinde bir
satırla geçiştirmesi Eş’ariliğin bir mezhep olarak bu eserin yazıldığı
Horasan bölgesinde henüz yeterince bilinmediğini düşündürmektedir.
Bu bölümde yazarın Ehl-i Sünnet’i hak mezhep olarak gördüğü
açık bir şekilde görülmektedir, ancak kendisinin bunlar içerisinde
hangi ekole bağlı olduğu anlaşılamamaktadır.
Mutezile’yle ilgili olarak onların genel görüşünü veren yazarımız
içerik olarak bahsetse de bir ıstılah olarak Usul-i Hamse’den bahsetmez,
bu da Ebu’l-Meâlî’nin yaşadığı XI. yüzyılda Usul-i Hamse’nin
bilinmediğini ya da henüz doktrinleşmediğini gösterir. Mutezile’nin
genel olarak sahabeyle ilgili olarak kötü konuşmadıklarını
ancak bazısının Hz. Ali’yi diğerlerinde üstün gördüklerini ifade eder.
(48)
Şiilik ile ilgili onların temel görüşlerini veren yazarımız Şiiliğin
imamet düşüncesinin temelini oluşturan nass-tayin anlayışından
60 Doğan KAPLAN
bahseder. Bu da o dönemde artık İsnaaşerilikteki bu düşüncenin
oturmuş olduğunu gösterir. Şiiliğin fırkalarının temelde beş oldu-
ğunu ifade eden Ebu’l-Meâlî, birinci ana fırka olarak üçüncü bö-
lümde adını anmadığı Zeydiliği gösterir ve alt kollarını zikreder.(50-
51). Şiiliğin ikinci ana fırkası olan Keysaniyye’de ise bir önceki bö-
lümdeki gibi beş değil dört alt koldan bahseder.(51). Üçüncü ana
fırka olarak Galiye’yi gören yazarımız bunların hepsinin mutlak
kâfir olduklarını söyleyip İsmailiyye ve Sebeiyye dâhil sekiz alt koldan
bahseder. Burada ilginç olan bu alt kollardan biri olan Ezderilik
hakkında verilen bilgidir. Zira diğer makâlât eserlerinde görülmeyen
bu bilgiye göre Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in babaları olan
Hz. Ali gerçek Ali değildir, adı Ali el-Ezderi olan başka bir kişidir,
onun çocuğu yoktur, zira o yaratıcıdır.(51-52). Şia’nın dördüncü
ana fırkası olarak Bâtıniliği gören Ebu’l-Meâlî bu fırkanın alt kolları
olarak Nasır Hüsrev’e izafeten Nasırilik ve Hasan Sabbah’a izafeten
Sabbahilikten bahsetmiştir. Onların zahire Emirülmümin Hz. Ali’yi
sevmeye dayalı bir anlayışta olduklarını iddia ettiklerini ancak ger-
çekte onların dini yıkmak istediklerini söyler. İfade tarzından Ebu’lMeâlî’nin
Fatımi halifesinin Horasan Ceziresi hücceti meşhur Nâsır-
ı Hüsrev’le çağdaş olduğu ve onu tanıdığı anlaşılmaktadır.(53-54).
Şia’nın beşinci ana fırkası olarak tek bir fırkadan bahseden yazarı-
mız bu fırkanın İsnâaşerilik olduğunu söyler. Şiiliğin çoğunluğunun
bu fırka tarafından temsil edildiğini söyleyen yazarımız onlar hakkında
konunun girişinde verdiği bilginin burada da ilave bilgi vermiştir.
Buna göre onlarla ilgili günde 51 rekât namaz kıldıkları, her
namazdan sonra şükür secdesi yapmayı vacip gördükleri, arpa suyundan
yapılan içkiyi de haram saydıkları, tavşan eti yemeyi haram
saydıkları, veli izni olmaksızın ve şahitsiz evliliği caiz gördükleri,
ancak şahitsiz boşamayı caiz görmedikleri gibi ayrıntılı bilgiler
Ebu’l-Meâlî’nin bu mezhebi çok iyi bildiğini göstermektedir. Yine bu
meyanda on iki imamın isim, lakap, doğum-ölüm yer ve yılları ve
ölüm şekli başlığı hakkında şematik bilgi vermiştir. Ardından on iki
imamın masum kabul edildiğini, her birinin kendi zamanlarında
taraftarlarınca imam olarak bilindiklerini, her imamın vefat etmeden
önce kendinden sonra geleni tayin ettiğini, on ikinci imamın
hicri 255 yılında Sâmerrâ’da bir kilere (serdâb) girip gaip olduğuna
inandıklarını söylemiştir. (56-60) Ardından uzun uzun Haricilerin
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 61
ortaya çıkışını anlatan yazarımız onların on beş fırkasının adını
vererek bu bölümü bitirmiştir. (60-66). Burada dikkat çekici olan
yazarın Haricilerden sonra, üçüncü bölümde bahsettiği Cebriyye,
Müşebbihe, Sufilik ve Mürcie’den bahsetmemesidir. Burada iki şey
akla gelmektedir, ya Ebu’l-Meâlî bu kadarla yetinmiş adı geçen
mezhepleri bilerek zikretmemiştir ya da bu kısımlar da eksik kalmıştır.

e. Beşinci Bölüm Analizi
Beyânu’l-Edyân’ın en hacimli olan (67-94) bu son bölümünde
yazar, ilahlık ve peygamberlik iddiasında bulunan şahıs ve gruplardan
bahsetmiştir. İlk andığı kişi peygamberlik iddiasında bulunmuş
olan Müseylimetu’l-Kezzâb olmuştur. Onun mucize adı altında insanlara
yaptığı hilelerden bahseden yazar, onun uydurduğu bir
sûreyi örnek olarak verir.37 Müseylime dışında yine Hz. Peygamber
(s.a.v.) döneminde peygamberlik iddiasında bulunmuş olan Tuleyha
b. Huveylid el-Esedi ile Esved el-Yemeni’den bahseden (68-71) yazarımız
ardından Hz. Ömer döneminde peygamberlik iddiasında bulunmuş
Ahtel ed-Dab’i’den kısaca bahsettikten sonra Muhtar b.
Ebu Ubeyd es-Sakafi’nin hareketinden bahseder. Muhtar’ın mezhebi
kişiliğinin tam olarak bilinmediğini ancak Hz. Hüseyin’in katillerini
yok etmenin ona nasip olduğunu söyler.38 (71-72). Daha sonra
_____
37 Bir gün adamlarından biri ona Hz. Muhammed’e nâzil olan Kevser sûresini
bilip bilmediğini sorunca, sûrenin tamamını okur, ardından kendisine vahiy
geliyormuş edası takındıktan sonra, “Şu anda bana bu sûrenin kardeşi nâzil
oldu” diyerek okumaya başlar “İnnâ a’taynâke’l-hamâhira fe-salli li-Rabbike
ve hâcir inne şânieke el-kâfiru.” Bunun üzerine adamı “Hamâhir nedir?” diye
sorar. Müseylime, “Kevser nedir?” der. Adamı, “Kevser, cennette bir nehirdir”
der. Bunun üzerine Müseylime, “Hamâhir, Kevser suyunu oradan çıkarandır”
der. Bkz. Beyânu’l-Edyân, 68.
38 Tam buradayken bu uzun süre eksik kalan ve sonradan yayımlanan kısımda
Hz. Ali, Hz. Hüseyin ve diğer ehl-i beyt imamlarının ismi geçtikten sonra parantez
içinde (a) “aleyhisselam” gibi Şii pratiğin uygulanması, keza yukarıda
Hz. Ömer’le ilgili bahiste de “Ömer b. Hattab’ın halifeliği döneminde” ifadesinin
kullanılması bu eksik kalan bölümü yayınlayan Dânişpezuh veya Debir
Siyaqi’nin metinde bazı tasarrufta bulunduklarını göstermektedir. Zira Abbas
İkbal’in yayınladığı ilk dört bölümde Hz. Ali ve diğer ehl-i beyt imamları
için “radiyallahu anh” şeklinde dua cümlesi kullanılıp “aleyhisselam” biçi-

62 Doğan KAPLAN
Beyan b. Sem’an, Abdullah b. Harb b. Amr, Muğire b. Said, Ebu
Mansur el-Kisf, Hayru’r-Râî, Ebu İsa el-İsfehâni, Mukanna, Bâbek
Hürremdin, Ali b. Muhammed el-Muberqai, Hüseyin b. Mansur elHallac,
Muhammed b. Muhammed İranşehri ve Ahmed Keyyâl gibi
ilahlık veya nübüvet iddiasında bulunmuş ya da özellikle Abbasileri
çok uğraştırmış Bâbek ve Mukanna gibi siyasi aktörlerden bahsetmiştir.
Kitabın devamında fasl/bölüm başlığı altında özellikle Abbasiler
döneminde ortaya çıkan dokuz şahısla ilgili anekdotlara yer
verilmiştir. Yine son fasılda da akli dengeleri yerinde olmayan, biri
kendini Tanrı diğeriyse peygamber zanneden iki şahsın komik halleri
anlatılmaktadır. (72-94)
Sonuç
Gazneliler döneminde Horasan bölgesinde yaşamış olan Ebu’lMeâlî
Muhammed b. Ubeydullah, Sünni mezhebine mensup bir
âlimdir. Kitabı Beyânu’l-Edyân, dinler ve mezhepler tarihi hakkında
yazılmış bilinen ilk Farsça eserdir.
Ebu’l-Meâlî, adı geçen eserinde büyük ölçüde objektif bir tutum
sergilemiş, özellikle İslami mezheplerden bahsederken bir iki aşırıya
gittiğini düşündüğü mezhep dışında diğerlerine karşı tarafsız bir dil
kullanmıştır. Ehl-i Sünnet ve Şii-İsnaşeriyye mezhepleri hakkında
ayrıntılı bilgi vermiştir.
Yazarın eserini yazdığı XI. yüzyılı hesaba katarak İslam Mezhepleri
Tarihi açısından bir analiz yaptığımızda, o dönemde bazı mezheplerle
ilgili bu gün kuramlaşmış bazı unsurların en azından Horasan
bölgesinde yaşayanlar için henüz meçhul olduğunu, Eş’arilik
ve Maturidilik itikadi mezheplerinin o bölgede yeterince bilinmediği
anlaşılmaktadır. Zira yazarımız Eş’arilik’i bir cümleyle geçiştirmiş
Maturdilik’ten ise hiç bahis açmamıştır.
Son olarak yazarın eserini Farsça kaleme alması, bu dilin de
Arapça gibi İslami kültürün yazılı formlarında kendine erken dö-
nemlerden itibaren yer bulduğunu göstermektedir.
_______________
minde bir kullanım olmamıştır, keza Hz. Ömer ve diğer halifeler de “radiyallahu
anh” şeklinde dua cümleleriyle anılmıştır.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 63
Kaynakça
Ağanûri, Ali. Hastgâh-ı Teşeyyu ve Peydâyiş-i Fırkahâ-yı Şîi der Asr-
ı İmâmân. Kum: Pezuheşgâh-ı Ulûm ve Ferheng-i İslâmi, 1385
(2007).
Aydın, Mehmet. “Beyânu’l-Edyân”. DİA. VI. İstanbul: Türkiye Diyanet
Vakfı Yayınları, 1992. s.33
Ebu’l-Meâli, Muhammed b. Ubeydullah (ö.485/1092’den sonra).
Beyânu’l-Edyân der şerh-i Edyân ve Mezâhib-i Câhili ve İslâmi.
Tashih: Abbas İkbâl Aştiyâni, Tehran: İntişârât-ı İbn Sîna, 1312
(1934).
--------------. Beyânu’l-Edyân der şerh-i Edyân ve Mezâhib-i Câhili ve
İslâmi. Tashih: Abbas İkbâl Aştiyâni, Muhammed Taki Dânişpezuh,
haz. Muhammed Debir Siyâqi, Tehran: Ruzne, 1375 (1996).
Gömbeyaz, Kadir. Makâlât Geleneğinde İmam Eş’arî. Yayımlanmamış
Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi SBE, 2005.
Humeyni, Ruhullah Musevi (ö.1989), Risâle-i Tavzîhi’l-Mesâil, Tahran:
İntişârât-ı Çâphâne-i Vizâret-i İrşâd-ı İslâmi, 1365.
Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları,
2008.
Lewis, Bernard. Müslümanların Avrupa’yı Keşfi. Çev: İhsan Durdu,
İstanbul: Ayışığı
Kitapları, 2000.
Maalouf, Emin. Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri. Çev: Mehmet Ali
Kılıçbay, İstanbul: Telos Yayıncılık, 1998.
Massé, H. “Abu’l-Ma‘âli Muhammad b. ‘Ubayd Allâh”, EI2, Leiden:
E.J.Brill, 1986. I/137.
Merçil, Erdoğan, “Gazneliler” DİA, XIII, İstanbul: Türkiye Diyanet
Vakfı Yayınları, 1996. s.480-484.
64 Doğan KAPLAN
Ekler
Ek 1: Beyânu’l-Edyân’ın Üçüncü ve Dördüncü Bölümlerinin
Çevirisi (s.39-66)
Üçüncü Bölüm
Hz. Peygamber’in “Ümmetim benden sonra yetmiş üç fırkaya
ayrılacak” sözünün beyanı hakkında ve bu haberin isnadı, şerhi
ve yetmiş üç fırkanın ne anlama geldiğiyle ilgilidir.
Bize Kadı İmam Ebu’l-Feth Abdurrahim b. Abdullah haber vererek
şöyle dedi: Bize Şeyh Ebu’l-Fazl Abdussamed Muhammed el-
Âsımî haber vererek şöyle dedi: Bize Mekke’de –ki Allah orayı korusun-
bulunan Ebu Abdullah el-Hüseyn b. Muhammed el-Kûfi hadis
olarak rivayet etti. Ebu’l-Hüseyn ed-Dîneverî dedi; Harun b. Yezid,
Musa b. Ca’fer b. Muhammed es-Sâdık (r.a.)’dan o da babasından
ve dedesinden Hüseyn b. Ali (r.a.)’den o da Ali b. Ebu Talip (k.v.)
şöyle buyurmuştur: Rasulullah (s.a.v.) ile birlikte bir seferdeydik ve
Gadîr-i Hûm denilen bir su birikintisi yanında konaklamıştık. Orada
Allah’ın Rasulü (s.a.v.) insanlara, “namaz toplayıcıdır” şeklinde
nida edilmesini emretti. Bunun üzerine Rasulullah (s.a.v.)’in sahabesi
toplandı. (Rasulullah) elimden tutarak bir tepeciğe çıktı ve şöyle
buyurdu: Şüphesiz Yüce Allah insanları farklı ağaçlardan yaratmıştır,
beni ve Ali’yi bir ağaçtan yaratmıştır; ben köküyüm Ali dalı-
dır, Hasan ve Hüseyin meyveleridir, şiamız (taraftarlarımız) dalları
ve yapraklarıdır. Kim onlardan birine tutunursa kurtulur/necat
bulur, kim de onlardan geri kalırsa helak olur. Sonra şöyle dedi:
Söyleyin, ben sizden ve tüm müminlerin nefislerinden daha değerli
değil miyim! Ashab: Vallahi evet! Rasulullah: Öyleyse ben kimin
efendisiysem Ali de onun efendisidir. Allahım! Ona dost olana dost,
düşman olana düşman ol! Ona yardım edene yardım et! Onu yalnız
bırakanı yalnız bırak! Ve onu Hakk’a döndür! Rasulullah sonra şöyle
devam etti: Musa’nın kavmi ondan sonra yetmiş bir fırkaya ayrıldı,
onlardan yetmiş fırkası helak oldu sadece bir tanesi kurtuluşa
erdi. Bunlar Allah’ın haklarında “Musa’nın kavminden hak ile doğru
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 65
yolu bulan ve onun sayesinde âdil davranan bir topluluk vardır.”39
dedikleridir ki onlar fırka-yı nâciyedir. İsa’nın kavmi ondan sonra
yetmiş iki fırkaya ayrıldı, yetmiş bir fırkası helak oldu, sadece bir
tanesi kurtuluşa erdi. Onlar Allah’ın haklarında “Ona uyanların
kalplerine şefkat ve merhamet vermiştik.”40 diye buyurduğu fırka-yı
nâciyedir. Benden sonra ise ümmetim yetmiş üç fırkaya ayrılacak,
yetmiş ikisi helak olacak sadece birisi kurtuluşa erecektir. Bunlar
Yüce Allah’ın haklarında “O elçiye, o ümmî Peygamber’e uyanlar”41
diye buyurduklarıdır. Yalnız dikkat edin ben size iki ağır şey (sakaleyn)
bırakıyorum, eğer benden sonra onlara sıkı sıkıya tutunursanız
asla sapıtmazsınız: Yüce Allah’ın semadan uzatılan ipi olan Kitab’ı
ve soyum yani ehl-i beytim; bu ikisi Havz’da buluşana kadar
birbirlerinden ayrılmayacaklardır. Bunun üzerine bütün herkes
Rasulullah (s.a.v.)’in bu söyledikleri sebebiyle beni tebrik etmeye
koyuldu, hatta Ömer b. Hattab (r.a.) “Bravo, tebrikler ya Eba’lHasen
(bugün) benim ve erkek-bayan her müslümanın mevlası oldun.”
dedi.
Bu haber Rasulullah (s.a.v.)’den birkaç yolla (tarik) gelmiştir. Fakat
burada isnadı ve lafzıyla rivayet etmiş olduğum bu rivayet, tarikı
ve diğer konularda tüm rivayetlerin en iyisidir. Teberrük için burada
tekrar rivayet ettim. Şimdi bu rivayetin tefsirini Farsça yapalım
ki tam anlaşılsın:
Ca’fer-i Sâdık (r.a.)42, kendi atalarından isnadıyla Emîrulmüminin
Ali b. Ebu Talip’ten rivayet etmiştir ki, o şöyle demiştir: Biz Rasulullah
(s.a.v.) ile bir seferdeydik, göletli bir konaklama yerindeydik
ki oraya Gadîr-i Hum/Hum Göleti derler, Peygamber (s.a.v.)
ansızın sıcağı sıcağına dışarı çıktı ve “namaz toplayıcıdır” denmesini
_____
39 A’raf, 7/159.
40 Hadîd, 57/27.
41 A’raf, 7/157.
42 Metinde geçen isimlerin ardından kısaltmalarıyla gösterdiğimiz dua cümleleri
kitab yazarına aittir. Burada Hz. Ali, İmam Cafer-i Sadık vb. imamların adı-
nın ardından mevcut Şii kültürde alışık olduğumuz salavat (aleyhisselam)
duası yerine radiyallahu anh ifadesinin kullanılıyor olması dikkate değer.
Keza Hz. Ömer için de ‘radiyallahu anh’ ifadesinin kullanıldığı gözden kaç-
mamaktadır.
66 Doğan KAPLAN
emretti. Rasulullah ne zaman gelen bir vahyi söylemek ya da alaca-
ğı bir önlemi iletmek için ashabının toplanmasını istese “es-salâtu
câmiatun/namaz toplayıcıdır” şeklinde nida edilmesini alışkanlık
haline getirmişti. Rasulullah (s.a.v.) yüksek bir yerde idi ve develerin
palanlarından bir minber yapılmasını emretti. Peygamber (s.a.)
orada durdu ve elimi tuttu, ardından şöyle dedi: Yüce Allah,
mahlûkatı farklı ağaçlardan yarattı, beni ve Ali’yi tek bir ağaçtan
yarattı. Ben ağacın köküyüm Ali koludur, Hasan ve Hüseyin o ağacın
meyveleridir, bizim şiamız/taraftarımız o ağacın dalları ve yapraklarıdır.
Kim bir dala tutunursa o daldan kurtuluşu bulur, kim
de bundan geri durursa helak olur. Daha sonra şöyle dedi: Ben size
ve tüm Müslümanlara kendi canlarından daha kıymetli değil miyim?
Ashap şöyle dediler: Evet, öylesin! Ardından şöyle devam etti:
Ben kimin efendisiysem Ali de onun efendisidir. O esnada şöyle dua
etti: Ya Rabbi! Ona dost olana dost, düşman olana düşman ol! Sonra
şöyle dedi: Rahman’ın salavâtı üzerine olsun Musa’nın kavmi
onun ardından yetmiş bir fırka oldular; onların yetmişi helak oldu,
birisi kurtuldu. Nitekim Allah Teâlâ onlar hakkında ayet indirmiştir:
“Musa’nın kavminden hak ile doğru yolu bulan ve onun sayesinde
âdil davranan bir topluluk vardır.”43 Rahman’ın salavâtı üzerine
olan İsa’nın kavmi kendinden sonra yetmiş iki fırkaya ayrıldı, yetmiş
bir fırka helak oldu, bir fırka kurtuldu. Allah Teâlâ onlar hakkında
şöyle buyurmuştur: “Ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet
vermiştik.”44 Ümmetim benden sonra yetmiş üç fırkaya ayrı-
lacak, yetmiş ikisi helakta biri kurtuluşta olacaktır ki Allah Teâlâ
onların durumu ve sıfatı hakkında şöyle buyurmuştur: “O elçiye, o
ümmî Peygamber’e uyanlar”45 O sırada şöyle dedi: “Ben gidiyorum
ve size iki şey bırakıyorum; biri Allah’ın kitabı yani Kur’an, diğeri
soyum, çocuklarım ve ehl-i beytim. Kıyamet günü her ikisi Kevser
havuzunun başında bana gelinceye kadar ellerinizi bu ikisinden
çekmeyin ki birbirlerinden ayrılmasınlar.” O zaman herkes ayağa
kalktı ve Peygamber (s.a.v.)’in benimle ilgili söylediklerinden dolayı
_____
43 A’raf, 7/159.
44 Hadîd, 57/27.
45 A’raf, 7/157.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 67
beni tebrik ettiler. Ömer Hattab (r.a.) da bana “Maşaallah, tebrikler
sana ey Eba’l-Hasen, bugün bizim ve tüm mümin ve müminelerin
mevlası oldun.” dedi.
Zikredilen haberin şerhi budur. En doğrusunu Allah bilir! Bu
yetmiş iki İslam fırkasının şerh edilmesi gerekir ki herkes Peygamber
(s.a.v.)’in asla yalan söylemediğini ve onun sözünün doğrudan
başka bir şey olmadığını kendi gözüyle görsün.
Fasl (Temel İslam Mezhepleri)
Temel İslam fırkaları sekizden fazla değildir: Sünnet ve Cemaat
mezhebi, Mutezile mezhebi, Şia mezhebi, Havaric mezhebi, Mücebbira
mezhebi, Müşebbihe ve Kerrami mezhebi, Sufiyye mezhebi,
Mürcie mezhebi.
Din ve mezheplerin temeli budur ancak birçok fırkaya ayrılmış-
lardır ki onların şerhi kendi yerlerinde gelecektir, Yüce Allah’ın izniyle.
1.Sünnet ve Cemaat Mezhebi
İki fırkadırlar. Birincisi Ashab-ı Hadis, beş fırkadır: Dâvudilik,
Şâfiilik, Mâlikilik, Hanbelilik, Aşriyye (Eş’arilik).
İkincisi Ashab-ı Rey, tek fırkadır: Hanefiyye.
2.Mutezile, yedi fırkadır: Haseniyye, Huzeyliyye, Nazzâmiyye,
Ma’meriyye, Bişriyye, Câhıziyye ve Ka’biyye.
3.Şia, beş fırkadırlar. Birincisi kendi içinde beş fırkadır: Ebteriyye,
Cârudiyye, Haşebiyye, Zükeyriyye, Halefiyye.
Şianın ikinci fırkası: Keysâniyye, Kerbiyye, Muhtâriyye, İshâkiyye,
Harbiyye.
Şianın üçüncü fırkası, gâliyedir sekiz46 fırkadır: Kâmiliyye, Sebeiyye,
Mansuriyye, Gurabiyye, Buzeyğiyye, Ya’kubiyye, İsmâiliyye,
Ezderiyye.
Şianın dördüncü fırkası, iki fırkadır: Sabbâhiyye, Nâsıriyye.
_____
46 Metinde bu ifade “dokuz” şeklinde geçmektedir, ancak hem burada hem de
bu fırkaların detaylı bir şekilde anlatıldığı dördüncü bölümde gali fırkalar
sekiz olarak verilmiştir. O nedenle biz de çevirideki bu yanlışı düzelterek
verdik.
68 Doğan KAPLAN
Şianın beşinci fırkası, İmamiyye-i İsnaaşeriyye’dir, tek fırkadır.
4.Harici Mezhepleri: On beş fırkadırlar:
1.el-Ezârika, 2.en-Necedât, 3.el-Acâride, 4.el-Bidaiyye,5.elHâzimiyye
(el-Hârimiyye), 6.es-Seâlibe, 7.el-Harûriyye, 8.esSufriyye,
9.el-İbâdiyye, 10.el-Hafsiyye, 11.el-Yezîdiyye, 12.elBeyhesiyye
(et-Tenhişiyye), 13.eş-Şemrahiyye, 14.el-Fazliyye, 15.edDahhâkiyye.
5.Mücebbira Mezhepleri altı fırkadır:
1.el-Cehmiyye, 2.el-Eftahiyye, 3.en-Neccâriyye, 4.ed-Darâriyye
(es-Surâdiyye), 5.es-Sıfâtiyye, 6.en-Nevâsibe.
6.Müşebbihe Mezhepleri, on fırkadır:
1.el-Kullâbiyye, 2.el-Kerrâmiyye, 3.el-Hişâmiyye, 4.eş-
Şeybâniyye, 5.el-Mutezile, 6.ez-Zurâriyye (er-Râziye), 7.elMukâtiliyye
(el-Mukâbiliyye), 8.el-Minhâliyye (el-Mihtâliyye), 9.elMubeyyiza
(el-Mubeydiyye), 10.en-Nu’mâniyye
7.Sûfiyye Mezhepleri, 1.en-Nûriyye, 2.el-Hulûliyye (elCulûliyye)
8. Mürcie Mezhepleri, altı fırkadır:
1.er-Rezzâmiyye, 2.el-Ğaylaniyye (el-Mu’telâbiyye), 3.etTûminiyye,
4.es-Sâlihiyye, 5.eş-Şimriyye (es-Safeviyye), 6.elCehmiyye
(el-Hucriyye).
Tüm bu fırkaları yetmiş üç fırkayı açıklamak için dile getirdik ki
Hz. Peygamber salavâtullahi aleyh doğru söylemiştir. Şimdi burada
açıkladığımız yetmiş üç fırkayı tafsilatlı bir şekilde anlatalım.
Dördüncü Bölüm
Zikredilen bu İslami mezheplerin beyanı, her birinin görüşü-
nü ortaya koyma ve onların ahvalini ayrıntılı bir şekilde şerh
beyanındadır.
Allah Teâlâ’nın yardımıyla dinler ve mezhepler hakkında zikretti-
ğimiz sıra üzere yetmiş üç fırkanın tamamını içerecek şekilde söz
söyleyelim, ümit ederiz ki Allah’ın fazlıyla o kurtuluşa eren gruptan
olalım, helak olanlardan değil.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 69
1.Sünnet ve Cemaat Mezhepleri
Deriz ki; ehl-i islamın orta yolu sünnet ve cemaat ashabıdır.
Müslümanlardan bir mezhebe bağlı bulunan kime sorarsan sor,
herkes “sünnet ve cemaat ashabı benim bulunduğum mezheptir”
diye cevap verir.
Bu mezhebin dayandığı temel esaslar şunlardır:
Allah Teâlâ’nın tüm sıfatlarını kadim kabul ederler, Kur’an’ı
gayr-ı mahlûk, cennet ve cehennemin yaratılmış olduğunu ve şu
anda var olduğunu, ehl-i cennetin kesinlikle Allah Teâlâ’yı baş gö-
züyle göreceklerini, kabir azabı ile Münker ve Nekir’in sorgusunun
hak olduğunu söylerler. Büyük günah işleyen kulların kâfir oldu-
ğunu söylemezler, tövbe etmeden ölenlerin günahları kadar cehennemde
kalacağını, o anda Peygamber -salavâtullahi aleyh’in- şefaatiyle
cennete gireceklerini söylerler. Hz. Peygamber (s.a.)’in kâb-ı
kavseyne kadar olan miracını kabul ederler, onun göklerin melekûtunu
gördüğünü hak kabul ederler, kaza, kader, iyilik ve kötü-
lüğü O’nun iradesiyle olduğunu söylerler, fakat bunlarla birlikte
kulların yaptığı fiilerde sevab ve ikabın batıl olmadığını söylerler.
Derler ki, iyilik ve kötülük Allah Teâlâ’nın iradesiyle ve kulların ihtiyarıyladır.
Zira Allah Teâlâ ilm-i ezelisiyle her şeyi bildiği için herkesin
ihtiyarı doğrultusunda o fiili yaratır. “Hayır ve şerriyle kader
Allah’tandır” sözünün anlamı da budur. Kulların tevfik (yardım), ve
hızlanının (yalnız bırakma) ezelde olduğunu söylerler, kulların yaptıklarının
dışında taat ve cehd yoktur. Buna göre hızlana uğramış
bir kişinin bu durumu ezelde takdir edilmiş; makbul olan bir kişinin
makbuliyeti de yine ezelde takdir edilmiştir. Allah Teâlâ’nın
“Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık”
(Zuhruf, 43/32) sözüyle, Rasulullah (s.a.)’in “Said (cennetlik) annesinin
karnında said olmuş; şaki (cehennemlik) annesinin karnında
şaki olmuştur.” Sözü bu anlama gelmektedir. Yine levh, kalem, arş,
kürsi vb. Allah Teâlâ’nın zikrettiği şeyleri kabul ederler. Derler ki
kalem, her şeyde belirlenmiştir, onda hiçbir fazlalık veya eksiklik
söz konusu değildir. Kaza ikidir, biri mübrem (kesinleşmiş) diğeri
muallâktır (askıdadır, netleşmemiştir). Cemaatle namazı hak kabul
ederler. Yüce Allah’ın sıfatları konusunda teşbih ve ta’tilden uzak
dururlar. Peygamber’in ashabıyla ilgili kötü söz söylemezler. Rasulullah’ın
halifesinin Ebu Bekir Sıddik (r.a.) olduğunu söylerler ve
70 Doğan KAPLAN
onun ashabın en üstünü olarak görürler. Ondan sonra Ömer b. elHattab’ı
(r.a.), ondan sonra Osman b. Affan’ı (r.a.) ve ondan sonra
ise Ali b. Ebi Tâlib’i (k.v.) halife olarak kabul ederler. Onların sevgisi
gönülde aynıdır. Sünnet ve Cemaat mezhebinin temel fikirleri bunlardır.

a. Ashab-ı Hadis
Bunlar beş fırkadır.
a1.Dâvudiyye: Davud b. Ali el-İsfehâni’nin taraftarlarıdır, onlara
hadis ve ayetlerin zâhirini esas aldıkları ve kıyası kabul etmedikleri
için Ashâb-ı Zevâhir denilmiştir.
a2. Şâfiiyye: İmam Abdullah b. Muhammed b. İdris eş-Şâfiî elMuttalibi
(r.a.) taraftarlarıdır. Usul-i din ve tevhid konusunda mezhebi
yukarıda söylendiği gibidir. Onunla Ashab-ı Rey arasındaki
ihtilaf furu meselelerdedir. Ancak usul-i din konusunda bir meselede
ihtilafları vardır ki o da iman hadisiyle ilgilidir ki onun mezhebine
göre imanın şartı üçtür: Dil ile ikrar, kalp ile tasdik ve erkân ile
ameldir. İman taat ile artar, günah ile azalır. İctihat ve kıyasın sıhhatine
kail değildir.
a3. Malikiyye: Malik b. Enes b. Malik taraftarlarıdır. O, Irak
imamıydı ve Muvatta kitabının sahibidir. Mağaribe ve Yemen daha
ziyade onun mezhebine mensupturlar. Hz. Peygamber (s.a.v.)’in
hadisine sıkı bağlıdırlar, ehl-i eşeğin etini yerler, eşlerle livatayı helal
sayarlar.
a4. Hanbeliyye: Ahmed-i Hanbel’in taraftarlarıdır. Bunları bazı-
ları müşebbihidir. O yaşlıyken Şafii kapısına geldiğinde ona hizmet
etmiş ve atının eğerini tutmuştu. İmam şöyle demişti: Bu mühtedi
gence uyun.
b. Eş’ariyye
Ali b. İsmail el-Eş’ari’nin taraftarlarıdır. Ebu Musa el-Eşari’nin
torunlarındandır. Onun bir grubu farklı yolları tercih etmişlerdir.
c. Ashab-ı Rey
İmam Ebu Hanife Numan b. Sabit b. el-Merzban el-Kûfi el-Farisi
(r.a.)’ın taraftarlarıdır. Fıkıh meselelerini istinbat etmiş, fıkıh kitapları
tasnif etmiştir. Onun Kadı Ebu Yusuf, Muhammed b. el-Hasen
eş-Şeybani, Züfer ve Ebu Muti Belhi (rahimehumullah) gibi öğrenci-
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 71
leri olmuştur. Onun mezhebine göre iman, dil ile ikrar ve kalp ile
tasdiktir. İmanda eksilme ve artmayı kabul etmezler; kıyas, ictihad
ve istihsana inanırlar. Ebu Hanife mezhebinden olan Horasan fukahası,
usulde ehl-i sünnet ve cemaate mensuptur, ancak bazı Irak
fakihleri furuda onun mezhebinden olsalar da usulde Mutezile
mezhebindendirler.
2. Mutezile
Bunların mezhebi Allah Teâlâ’nın, sıfatlarının değil sadece kendi
zatının kadim olduğu esasına dayanmaktadır. Zati sıfatlarla fiili
sıfatlar arasında fark görürler. Zati sıfatlar örneğin ilim ve kudrettir
ki bunlarla ilgili olarak, Allah bir zaman âlim idi ve bir zaman değildi;
bir zaman kâdir idi bir zaman kâdir değildi denilemez. İşte zati
sıfat budur ki bu nitelikleri ve bunun gibi olan her şeyi kadim kabul
ederler. Yaratmak ve konuşmak gibi fiili sıfatların ise kadim değil
hâdis olduğunu söylerler, şöyle ki eğer dense ki Allah, Musa ile konuştu,
Firavun ile konuşmadı, bir zaman dedi, başka bir zaman
demedi, işte bu sebeple Kur’an’ın mahlûk olduğunu söylerler. Allah
Teâlâ’nın görüleceğini kabul etmezler. Derler ki Allah Teâlâ ne duyularla
bulunabilecek ne de baş gözüyle görülebilecek bir evsaftadır.
“Gözler O’nu göremez; hâlbuki O, gözleri görür.”47 Kabir azabını
kabul etmezler. Münker ve Nekir’in sorgusuyla ilgili şunu derler;
soru sormak falanca kişinin itikadının ne olduğunu bilmeyen için
doğrudur, ancak bizzat sırrın ve tüm gizliliklerin âlimi olan Yüce
Allah’ın böyle bir sorguya ihtiyacı yoktur. Cennet ve cehennemin
henüz yaratılmadığını, “Yer başka yer, gökler de (başka gökler) haline
getirildiği”48 şeklindeki ayette söylenen günde yaratılacaktır. Derler
ki, Allah Teâlâ masiyeti kaza etmez/yaratmaz, zinayı, küfrü ve
iftirayı yaratmamıştır, aksine bu kullarının fiilidir ki yaptıklarının
karşılığını görmüş olabilsinler. İstitaat fiilden öncedir derler. Büyük
günah işleyenin (mürtekib-i kebire) iman sınırından uzaklaştığını
ancak kâfir değil de fâsık olduğunu söylerler ki buna el-menziletu
beyne’l-menzileteyn derler. Bu kişi eğer tevbe ederse tekrar mümin
olur, eğer tevbe etmeden ölürse ebedi cehennemlik olur. Cennetlik
_____
47 En’âm, 6/103.
48 İbrahim, 14/48.
72 Doğan KAPLAN
olan bir kişinin cehennemi görmeyeceğini, cehennemde olan birinin
de oradan çıkmayacağını ve ebedi bir surette orada kalacağını söylerler.
Saadet ve şekâvetin (cennetlik ve cehennemlik olmanın) ezeli
olmadığını kulların fiillerine bağlı olduğunu söylerler. Hz. Peygamber
(s.a.v.)’in ashabı hakkında kötü konuşmazlar, ancak onlardan
bazısı Hz. Ali (k.v.)’yi diğerlerinden üstün görür.
Bunlar yedi fırkadır:
1.el-Haseniyye: Hasan-ı Basri taraftarları. 2.el-Huzeyliyye: Ebu’lHuzeyl
el-Allaf taraftarları. 3.en-Nazzâmiyye: Nazzam taraftarları.
4.el-Ma’meriyye: Ma’mer b. Abbad es-Sulemi taraftarları. 5.elBişriyye:
Bişr b. el-Mu’temir taraftarları. 6.el-Câhıziyye: Amr b.
Bahr el-Câhız taraftarları. 7.el-Ka’biyye: Ebu’l-Kasım el-Ka’bi elBelhi
taraftarları.
3.Şia Mezhebi
Bunların mezhebinin temeli Hz. Peygamber (s.a.v.)’den sonra
imametin Hz. Ali (k.v.)’nin ve ondan sonra da onun çocuklarının
hakkı olduğuna dayanmaktadır. Diğerlerini zalim ve bâğî olarak
görürler. Onun imametinin nass ile olduğunu söylerler. Bu nassın
iki olduğunu, birinin açık (celî) diğerinin gizli (hafî) olduğunu söylerler.
Açık nass şudur ki Hz. Peygamber (s.a.v.) Gadir-i Hum gününde
söylemiştir: “Ben kimin mevlasıysam Ali de onun mevlasıdır.” Hafi
nass ise şudur ki Hz. Peygamber (s.a.v.) buyurmuştur: “Sizin en
üstününüz (veya en isabetli hüküm vereniniz) Ali’dir. Ey Ali! Sen
benim yanımda Musa’nın yanındaki Harun gibisin. Fakat şu var ki
benden sonra nebi yoktur.” Hz. Ali’yi herkesten üstün görürler. Masum
imamsız bir zamanın olmayacağını söylerler. Ehl-i beyt dostlarına
tevelli (tevella) eder, düşmanlarından teberri (teberra) ederler.
Takiyyeyi caiz görürler. Takiyye, halk korkusu sebebiyle zahiren
kendi mezhebinin hilafına iş yapmak ya da konuşmaktır. Mest üzerine
mesh etmeyi caiz görmezler, “başınızı ve ayaklarınızı mesh
edin”49 ayetinin zahirine göre ayaklarının üstünü mesh ederler.
Mut’a (sîga) nikâhını caiz görürler, namazda ellerini birbiri üzerine
koymazlar, yanlara salıverirler. Namaz secdesini toprak veya top-
_____
49 Mâide, 5/6. Yukarıdaki meal Şii anlayışa göre verilmiştir. Sünni anlayışa göre
ise ayetin meâli şöyledir: “başlarınızı meshedip, ayaklarınızı da (yıkayın).”
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 73
raktan mamul bir şey üzerine yaparlar.50 Her namazda kunut okurlar,
namazın ikinci rek’atında Kur’an okuma bittikten sonra ellerini
kaldırıp şöyle dua ederler: “Lâ ilâhe illallahu’l-halîmu’l-kerim, lâ
ilâhe illlallahu’l-aliyyu’l-azîm. Subhânellahi rabbi’-semâvâti’s-seb’i
ve mâ fîhinne ve mâ beynehünne, ve huve’s-semîu’l-alîm ve
selâmun ale’l-murselîn ve’l-hamdu lillahi rabbi’l-âlemîn.” Namaz
ezanında iki kere “Hayye ala hayri’l-amel” derler, ipek elbiseyle namazı
caiz görmezler, namazda “amin” diyen bir kişinin namazının
bozulacağını söylerler, çünkü bu lafız Kur’an’da yoktur, derler. Cuma
günü guslünün farz olduğunu söylerler.51 İmamın arkasından
Kur’an okumazlar, ibadet konusunda mezhepleri çoğu kere Şafii’ninkiyle
benzerdir. Kıyam ve rükûda ellerini kaldırırlar, ikinci
rekâta kalkmadan önce de hafif52 bir şekilde otururlar (kade yapar
gibi olurlar), ictihad ve kıyası asla caiz görmezler. İtikadi konularda
Mutezile’yle paralel düşünürler; rüyetullahın inkârı, teşbih,
Kur’an’ın yaratılmışlığı, fiili sıfatların hâdis oluşu, istitaat gibi. Ancak
büyük günah işleyen kişinin cehennemde ebedi kalışı konusunda
farklı düşünürler; Mutezile büyük günah işleyen eğer dünyadayken
tevbe etmeden ölürse cehennemde ve ebedi bir azap içinde
kalacaktır der, Şia ise böyle birinin cehennemde ebedi kalmayabileceğini,
Allah Teâlâ’nın fazlı ve rahmetiyle cehennemden kurtulabileceğini
söyler. Şia’nın temel inanç esasları bunlardır.
Şia beş gruptur:
a. Zeydiyye
Emeviler döneminde kıyam etmiş olan Zeyd b. Ali’nin taraftarlarıdır.
Onu yakaladılar ve öldürdüler. Ardından oğlu Yahya b. Zeyd
Horasan’a kaçtı, ancak onu da yakaladılar ve Nasr b. Seyyar’ın
Gozganlılara fermanıyla onu öldürdüler, kabri Bazguye’dedir. Zeydilerin
mezhebinin temeli şudur; Ali, Hasan ve Hüseyin (r.anhum)’dan
_____
50 Esasen ilgili metinde ‘yapmazlar’ şeklinde olumsuz geçmiştir, ancak Ahmed
Kesrevi’nin de tashih ettiği üzere bu ifade olumlu olmalıdır. Zira Şiiler secdenin
ancak toprak veya toprak cinsinden bir şey üzerine yapılabileceğini
söylerler.
51 Kesrevi, burada ifadeyi ‘farz görmezler’ şeklinde olumsuz olarak düzeltmiştir.
52 Bu kelime asıl metinde “hakikat” şeklindedir, düzeltmeyi Kesrevi yapmıştır.
74 Doğan KAPLAN
sonra imamet iddiasında bulunan her temiz/masum Alevinin,
Ali’nin çocuklarından olması, dindar (zahid) ve masum olması şartlarını
ileri sürerler. Zeydiler beş gruptur:
1.el-Muğiriyye: Lakabı ebter53 (soyu kesik) Küseyyiru’n-Nevâ54 elMuğire
b. Said taraftarları.
2.el-Cârudiyye: Ebu Ziyad taraftarları.
3.ez-Zukeyriyye: Zükeyr b. Safvan’ın taraftarları.
4.el-Haşebiyye: Surhab55 et-Taberi’nin taraftarları, isyan zamanında
onların silahları çubuktandı.
5.el-Halefiyye: Halef b. Abdussamed’in taraftarları.
b. el-Keysâniyye
Hz. Ali’nin (k.v.)’nin kölesi Keysan’ın taraftarlarıdır. Bu mezhebe
göre imamet, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’den sonra Muhammed b.
Ali’ye geçmiştir. Ona İbn el-Hanefiyye derler, çünkü annesinin adı
Hanefiyye idi. Onlar İbn el-Hanefiyye’nin hayatta olduğunu, asla
ölmeyeceğini, Şi’b-i Razavi’de56 gizlendiğini, gizlilik sona erdiğinde
dünyayı ele geçireceğini ve adaletle dolduracağını söylerler. Bunlar
dört fırkadır:
1. el-Muhtâriye: Muhtar b. Ebu Ubeyd es-Sakafi’nin taraftarları-
dır.
2. el-Kerbiyye: Ebu Kerb ed-Darir’in taraftarlarıdır.
3. el-İshâkiyye: İshak b. Ömer’in taraftarlarıdır.
4. el-Harbiyye: Abdullah b. Harb’in taraftarlarıdır.
c. el-Gâliye
Şia’nın en eski grubu Gâliye’dir ki bu grup mutlak kâfir olmuş-
lardır. Bunlar şu kimselerdendir ki onlardan biri Hz. Ali’nin yanına
gelip; “Ey Yüce Ali! (Ey Aliyyü’l-A’la) Sana selam olsun!” Hz. Ali (k.v.)
bunun üzerine onun yakılmasını emretti. Daha sonra şöyle buyur-
_____
53 Başka bir yerde “Esîr”
54 Başka bir yerde “Kebiratu’t-tevelli”
55 Başka bir yerde “Sorhât”
56 Razva olarak da bilinen bu yer Medine’ye 7 fersah uzaklıkta bir dağdır.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 75
du: “ (Benim hakkımda) İki kişi helak olmuştur; aşırı sevgi besleyen
ve (hakkımda) aşırı giderek iftira eden.”
Bunlar dokuz fırkadır:
1. el-Kâmiliyye: Ebu Kâmil’in taraftarları.
2. es-Sebeiyye: Abdullah b. Sebe’nin taraftarları.
3. el-Mansuriyye: Ebu Mansur İcli’nin taraftarları.
4. el-Gurabiyye: Bunlar Hz. Ali b. Ebu Talip’in kargaya benzedi-
ğini söylerler.
5. el-Buzayğiyye57: Buzayğ58 b. Yunus’un taraftarlarıdır.
6. el-Ya’kubiyye: Muhammed b. Yakub’un taraftarlarıdır. Bunlar
Hz. Ali’nin her zaman bulutlar arasından dünyaya geldiğini söylerler.
7. İsmailiyye: İsmail b. Ali’nin taraftarlarıdır.
8. el-Ezderiyye: Bunlar, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in babası olan
Hz. Ali’nin gerçek Ali olmadığını; onun, adı Ali el-Ezderi olan bir kişi
olduğunu söylerler. Onlara göre imam olan Ali’nin çocuğu yoktur
çünkü o yaratıcıdır. Haşa! Ağızları toprak dolasıcalar!
Seyyid Ali Ebu Talip’ten şöyle işittim, “Ben Kufe’de bulunduğum
sıralarda bir yaşlı vardı Alevi mezhebindendi, kendisini açık bir şekilde
falan el-Ezderi diye ifade ediyordu. Derken bir gün ferman-ı
Hak vâki oldu ve o adam öldü, maruf ve muteber bir Alevi olması
sebebiyle onu Emirulmüminin Ali (k.v.)’nin mezarının kenarına defnettiler.
O gece onun mezarından öyle bir pis koku yayıldı ki yöre
halkı feryad edip itiraz ettiler; bunun üzerine o Alevinin adamları ve
çocukları o gece onun mezarını açıp 20 arşın (yaklaşık 15 metre)
derinliğinde mezarı tekrar kazdılar ve adamı bir kere daha defnettiler.
Ertesi gün o pis koku daha fazla bir şekilde yayılınca yöre halkı
feryat edip isyan ettiler bunun üzerine sonraki gece o adamın çocukları
onu mezardan kaçırıp istedikleri başka bir yere defnettiler.
Anlaşılan onun inancı onun durumuna tesir etti ki bu hal üzere
_____
57 Başka bir yerde “el-Berte’iyye”.
58 Başka bir yerde “Berte’”
76 Doğan KAPLAN
ölmesi sebebiyle ölümünde de rezil rüsva oldu, böyle bir şeyden
Allah’a sığınırız.
d. Şia’nın Dördüncü fırkası (Seb’iyye veya Bâtıniyye)59
Bunların mezhebinin temeli zahiren teşeyyü ve Emirülmüminin
Ali (k.v.)’yi sevmektir, ancak içleri sırf küfürden ibarettir. Bunlar
Mısır’da ortaya çıkmıştır. [Ehl-i Sünnet, bu (Seb’iyye) mezhebi ortaya
çıkalı 200 yıl olmamıştır, der.]60
Bir adam vardı Ebu Meymun Kaddah adında, bir diğeri vardı İsa
Çeharlehtan (Dört ayaklı) ve bir üçüncüsü de falan Dendani idi ki
bu üçü de kâfir ve mülhid idi. Birbirleriyle dost olan bu üç kişi yeme
ve içme zamanlarında birlikte oluyorlardı. Ebu Meymun Kaddah
bir gün şöyle dedi; “Ben bu Muhammed’in dininden nefret ediyorum,
askerim yok ki onlarla savaşayım, ayrıca param da yok. Ancak
hile ve desiseye dair bazı imkânım var ki eğer biri bana yardım
ederse Muhammed’in dinini alt-üst ederim. İsa Çeharlehtan bunun
üzerine, “Benim ziyadesiyle malım var ve bu konuda hiç çekinmeden
sarf edebilirim.” Bu konuda anlaştılar. Ebu Meymun Kaddah’ın
sert ama güzel yüzlü bir oğlu vardı ki onunla fitne fesat çıkarmak
istedi. Ebu Meymun Kaddah tabiblik ve kurtuluş iddiasında idi.
Kendi çocuğuna Aleviler gibi uzun saç bıraktırdı, İsa Çeharlehtan’ın
verdiği parayla o çocuğu allayıp pulladılar ve onun bir Alevi, kendilerinin
ise onun hizmetçisi olduklarını ilan ettiler. Onu âlây-ı vâlâ
ile Mısır’a götürdüler, onun önünde oturmadılar, onunla büyük bir
saygı ve hürmet içerisinde konuştular. O iyice şöhrete kavuşmadan
hiç kimsenin onunla konuşmasına izin vermediler. Mezheplerini
ilan ettiklerinde; şeriatın bir zahiri bir de batını vardır dediler. Zahir,
Müslümanların uyması gereken ve uğrunda çabaladıkları şeydir.
Batın ise Rasulullah (s.a.v.)’in bildiği ve Ali’den başkasına söylemediğidir
ki Ali de bunu çocuklarına, şiasına ve özel adamlarına
söylemiştir. Bu batını bilen kişinin itaat ve ibadetin sıkıntısından
_____
59 Parantez içi ifade Muhammed Taki Dânişpezuh’un Riyâzu’l-Ulemâ’dan yaptığı
bir nakildir.
60 Köşeli parantez içindeki ifadeler Muhammed Taki Dânişpezuh’un Riyâzu’lUlema’dan
yaptığı nakildir.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 77
rahatlayacağını (ibadetin onlardan sâkıt olacağını) söylerler. Hz.
Peygamber (s.a.v.)’e “nâtık”, Hz. Ali (r.a.)’a “esâs” derler, aralarında
bir uyum olduğunu söylerler. Akla, “sâbık” ve “evvel” derler. Nefis,
akıldan ortaya çıkmış; cihandaki her şey de nefisten ortaya çıkmış-
tır. ‘İncire, zeytine, Sina Dağı’na ve şu emin beldeye yemin ederim
ki’61 ayetlerindeki incir (tîn) her şeyin özü olan akıl, zeytinin (zeytûn)
ise baştan sona letafet olan nefistir. Zeytin tane tane olduğu için
yoğunlukla bezelidir. Sina Dağı (Tûrısînîn) ‘nâtık’dır yani Muhammed
(s.a.v.)’dir, zâhiren dağ haşindir halka kılıçla konuşmuştur;
bâtınen o dağın içerisinde bir takım cevherler vardır. Emin belde
(beledi’l-emîn) ‘esas’tır yani Ali’dir ki şeriatın tevilini o yapmıştır ve
insanlar belalardan emin olmuşlardır. Cennetin dört nehrini de bu
şekilde tevil ederler. Onların amacı tüm şeriatı ortadan kaldırmaktır
(iptal), tüm lanetler onlara olsun. Yine bunlar derler ki, Peygamber
(a.s.) müminlerin babası, Ali de annesidir. Zira Peygamber Ali’yle
ilim ve marifet sebebiyle yakınlaşmış ve her iki ilim bâtını doğurmuştur.
Derler ki ilk vücûda gelen şey âlem-i akıl idi daha sonra
âlem-i nefs meydana gelmiştir. Daha sonra ise tüm mahlûkât vü-
cûda gelmiştir. İnsan nefs-i cüz’i ile diridir, öldüğünde cüz’i küllisi
geri döner.
Eğer birisi bunlara sorsa, “Akıl âlemi neden meydana geldi?”
Derler ki; “emir ile meydana geldi.” Sorsan ki “kimin emriyle” derler
ki, “biz bunu bilmeyiz, ayrıca biz Allah’ın ve bir yaratıcının olup
olmadığını bilecek kudrette değiliz, belki tevhid araştırıcıları itimadın
onun olmadığı üzerine olduğunu söylerler”-Yüce Allah bunların
söylediğinden münezzehdir, son decece yücedir ve uludur.62
-. İşte
bu şekilde Müslümanları dinden çıkarırlar. Ayet ve Hz. Peygamber’in
hadislerinden bahsederlerken dikkat ederseniz ayın yarılması
mucizesini inkâr ederler. Peygamber (s.a.v.)’in üç şeyde önde oldu-
ğunu söylerler; bunlar ciddiyet, fetih ve hayal duygusu ki Cebrail,
Mikâil ve İsrafil bunlara yakındı. Derler ki Peygamber (s.a.v.) bu
dini aptallar ve cahiller meşgul olsunlar ve alt-üst olsunlar; fuzuli
işlerle uğraşmasınlar diye ortaya çıkardı. Aksi takdirde bu şeriatlara
_____
61 Tîn, 95/1-3.
62Yazar burada İsra, 17/43.ayete telmihte bulunmuştur.
78 Doğan KAPLAN
ihtiyaç olmazdı. Şeriat hükümlerinin her birinin bir tevili ve bâtıni
yorumu vardır. Dikkatli bakılırsa bunların tamamı şeriatı ortadan
kaldırmak için gayret ederler-Allah onlara lanet etsin-. Bunlar Peygamber
(s.a.v.)’in “Kabir cennet bahçelerinden bir bahçe veya cehennem
çukurlarından bir çukurdur” hadisiyle ilgili olarak şöyle
derler: Kabir, insanın bedenidir ki onun kişisel kabridir ve insanın
derini nefsidir. Eğer bu kişi bâtıni ise ve kendinden geçmişse şeriat
hükümleri ona bir eziyet vermez ve onun bedeni cennet bahçesi
olur. Eğer şeriatın batınına ve teviline sahip değilse taat ve ibadetin
sıkıntısını çeker o zaman da bedeni cehennem kütüklerinden biri
olur. Yine derler ki cennettin her yerinde dalı bulunan Tuba ağacını
şöyle tevil ederler; bu güneştir ki her gün tüm âlemi içine alır onun
ulaşamadığı yer yoktur. Esasen bu tevillerin sonu yoktur, Kur’an,
şeriat, namaz, oruç, hac, iman vb. konularla ilgili her yorumlarını
açıklasak kitabın hacmini artırır o bakımdan burada örnek olarak
zikrettiklerimiz delil olarak yeter. Bunların mezhebinin temeli yedili
sisteme dayanır; her ne kadar bâtınen hepsini inkâr etseler de zâhiren
yedi peygamber kabul ederler. Yedi imama inanırlar, henüz ortaya
çıkmamış ve beklenen (muntazar) olan imama “zamanın sahibi”
(veliyyu’z-zaman) derler. Ramazan ayı bayramında herkesten
gümüş para (dirhem) ve dang (bir şeyin altıda biri, tane) isterler.
Yani yedi (7) dang. Onların her şehirde bu mezheplerine davet eden
adamları bulunur ki onlara “sâhib-i cezîre” derler.63 Her şehirde
buna bağlı dâîler (propagandacılar, davetçiler) vardır. Kendisine din
daveti yapılan kişiye “müstecîb” derler. Bizim zamanımızda “sâhib-i
cezîre” makamına erişmiş bilinen iki kişi vardı; biri Nâsır-ı Hüsrev
idi ki, Yemgân’da oturuyordu, oradaki insanları yoldan çıkardı, tarikatı
(mezhebi) oralarda yayıldı. Diğeri Isfahan’da yaşayan Hasan
Sabbah idi ki oradan Rey’e gelmiş ve orada gizlenmişti. Horasan ve
Irak’tan birçok insanı yoldan çıkarıp bu mezhebe davet etmişti. Yine
Gazne’de kendisine Muhammed-i Edîb denen birisi vardı. Mısırlıların
dâîsi olan bu zat şehirlerden ve köylerden sayısız insanı yoldan
çıkarmıştı. Öyle yazılmıştır ki eğer bir kişi bu çeşit söz işitse bilir ki
_____
63 Bunlara “hüccet-i cezire” de denir. “Hüccet” davet anlayışında dördüncü mertebeyi
simgeler. ‘İmam’dan sonradır, ‘dâi’den öncedir. “Cezire” yeryüzünü-
nün yedi kısmından biridir, ayrıca her hüccetin davet bölgesidir. (D.Siyaqi)
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 79
bu söz onlarındır ve onlara iltifat etmez, onların yemeğini yemez. Bu
bahsettiklerimiz iki kısmıdır:
1.en-Nâsıriyye: Nâsır-ı Hüsrev’in taraftarlarıdır. O büyük bir
mel’ûn idi. Birçok eseri vardır. Vechu’d-Dîn ve Kitâbu Delîli’lMutehayyirîn
onun inkârcılığını gösteren çalışmalarıdır. Taberistan64
ahalisinden birçok kişi yoldan çıkıp onun mezhebine girmiştir.
2. es-Sabbâhiyye: Hasan Sabbah’ın taraftarlarıdır. Arap idi ve
Mısır’dan gelme olup büyük bir dâî idi.65
e. Şia’nın Beşinci Fırkası: On İki İmamcı İmamiyye
Bunlar bir fırkadır ve Şia’dan hiçbir grup bunlardan daha fazla
değildir. Irak, Mâzenderân’da ve yine Horasan’da son derece kalabalıktırlar.
Bunların inançları daha önce konu başında Şia mezhebi
altında anlatılmıştı. İlaveten, her gün 51 rek’ât namaz kılarlar ki
bunda farz olanlar bellidir, kalanları tatavvu (nafile)dur. Her namaz
sonunda şükür secdesini vacip görürler. Namaz secdesi ve tilavet
secdesi bir arada olmasın diye secde ayeti olan sureleri namazda
okumazlar. Kurbanı, kurban bayramı günü bayram namazından
önce keserler. Arpa suyundan yapılan içkiyi üzüm suyundan yapı-
lan gibi haram görürler. Bu meyanda Peygamber (s.a.v.)’den onun
arpayı yasakladığına dair rivayette bulunurlar. Tavşan etini haram
görürler. Şahitsiz ve velinin izni olmaksızın yapılan nikâhı caiz gö-
rürler. Ancak boşanmanın şahitsiz olmayacağını söylerler. “İddet
müddetlerini doldurduklarında onları ya meşru ölçüler içerisinde
(nikâhınız altında) tutun veya onlardan meşru ölçülere göre ayrılın.
İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun.”66
ayetinin zahirine
göre amel ederler. Derler ki Yüce Allah, şahitliği boşanmada şart
koşmuştur, nikâhta değil. Bir cümlede söylenen üç talakı (üç kereden
verilen boş ol ifadesini) kabul etmezler, zira Allah Teâlâ, “Boşa-
_____
64 Dânişpezuh, buranın Taberistan değil Toharistan olduğunu Riyazu’lUlemâ’dan
nakletmiştir. (D. Siyâgi).
65 Üstad Dânişpezuh’un Riyâzu’l-Ulemâ’dan nakline göre, Hasan Sabbah Mı-
sır’dandır ve denildiğine göre hâlâ hayattadır. Rey’e yerleşmiştir ve büyük bir
davetçidir. Eski bir kitap vardır ki ona İhvân-ı Safâ derler, oradan ders okurlar
ve o mezhebe bağlıdırlar.
66 Talâk 65/2.
80 Doğan KAPLAN
ma iki defadır”67 buyurmuştur. Cenaze namazı, bir namaz değil dua
olduğu gerekçesiyle beş kere tekbir alırlar ve abdestsiz kılınmasını
caiz görürler. Hz. Peygamber (s.a.v.)’den sonra imametin Emirulmüminin
Ali’de olduğunu söylerler. Onun daha önce geçen peygamberlerden
üstün olduğunu söylerler. İmametin ondan sonra ise
oğullarında olduğunu söylerler. İmam Ali’den sonra sırasıyla toplam
on iki imam vardır. Onların isimleri sıralı bir şekilde kısa hayat
hikâyeleriyle birlikte (konu sonundaki şemada) açıklanmıştır. Ali
(r.a.) dışındakiler için “Emirulmüminin” unvanını kullanmazlar,
onlara “imam” derler. Ebu Bekir, Ömer, Osman (r.anhum)’ı zâlim,
bâğî ve tâğî olarak görürler ve onların yaptığı her şeyin batıl oldu-
ğunu söylerler. Fedek arazisini Hz. Fatıma (r.a.)’nın mirası olarak
kabul ederler. Hiçbir ümmetin ric’atsiz olmadığını söylerler ve buna
örnek olarak Üzeyr ve Ashâb-ı Kehf’i verirler. Onlar gibiler için şu
ayeti delil getirirler: “Binlerce oldukları halde, ölüm korkusundan
dolayı yurtlarından çıkıp gidenleri görmedin mi? Allah onlara ‘Ölün!’
dedi (öldüler). Sonra onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı
lütufkârdır. Lâkin insanların çoğu şükretmez.”68 Kendi taraftarları-
na dua etmeyi ve muhaliflerine de beddua etmeyi gerekli görürler.
Kendi mezhep taraftarlarına mü’min derler. Buna göre hem zâhiren
hem de bâtınen iman sahibi olan mü’mindir. Zâhiren iman sahibi
olup da gerçekte (bâtınen) bunun tersine inanan bir kişiyi ise müslim
olarak isimlendirirler. Zira onlara göre böyle biri kılıçla Müslü-
man olmuştur, ama mü’min olmamıştır. Şu ayeti delil olarak getirirler:
“Bedevîler ‘inandık’ dediler. De ki: Siz iman etmediniz, ama ‘boyun
eğdik’ deyin. Henüz iman kalplerinize yerleşmedi.”69 Şerrin,
Allah Teâlâ’dan olduğunu söylerler. On ikinci imamın varlığını ve
gaybetinin uzunluğunu, önceki imamın onunla ilgili nass-ı hükmisine
dayanarak caiz görürler. Bu konuda Mir Seyyid Murteza’nın
bütün bu meselelerin açıklamasını içeren el-Mukni’ fi’l-Gaybe kitabını
gördüm.
_____
67 Bakara 2/229.
68 Bakara 2/243.
69 Hucurât 49/14.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 81
Şimdi onların mezheplerine göre on iki imamın isimlerinin ve
zamanlarının yer aldığı bir tablo geliyor iki sayfada ki bakanlar vâkıf
olsunlar.
İsim Künye Lakab
Doğum
Tarihi
Vefat
Tarihi
Ya
ş
Mezar Anne
ismi
Öldüren
katili
Ali Ebu’lHasen
Murteza
Mekke’de
Fil
Olayı’ndan

30 yıl
sonra
40
senesinde
63 Kûfe’de
Garî’de70
Fâtıma
bint.
Esed
Abdurrahman

b. Mülcem
el-Hasen
b. Ali
Ebu
Muhammed
ezZekî
Medine’de

hicretin
2.yılınd
a
Medine’de

49
senesinde
47 Medine’de
Rasulullah
kızı
Fâtıma
Ca’de
bint.
Eş’as b.
Kays
elHüseyn

b. Ali
Ebu
Abdullah
eş-
Şehîd
Medine’de

hicretin
4.yılınd
a
61
senesinde
57 Kerbelâ’da
Rasulullah
kızı
Fâtıma
Şimr ve
Sinan–
Allah’ın
laneti
üzerlerine
olsunAli
b.
Hüseyn
Ebû
İbrâhîm
Zeynu’l-
âbidî
n
Medine’de
38
yılında
Medine’de

110
yılında
72
71
Medine’de
Şehribânu

bint.
Yezducerd
Hişâm
Muhammed

b. Ali
Ebu
Cafer
elBâkır
Taybe’de
59
yılında
Medine’de

119
yılında
60 Medine’de
Karîbe
bint.elHişm
b.
Muhammed

b. Ebu
Bekir
İbrâhîm
b. Velîd
Cafer b.
Muhammed
Ebu
Abdullah
esSâdık
Medine’de
83
yılında
148
veya
149
yılında
65 Medine’de
Hamîde
elBerberiyye
Mansur
Musa b.
Cafer
Ebu
İbrahim
elKâzı
m
108
yılında
164
yılında
56 Kureyş
Mezarlı-
ğında
Ümmü’lBenîn
Harun
Reşid
Ali b.
Musa
Ebu’lHasen
erRızâ
Medine’de

148
yılında
Tus’ta
203
yılında
55 Tus’ta Hîzrân Me’mun
_____
70 Metnin aslında Garî yerine ‘Kura’ (köy) olarak geçmekte olan bu ifadeyi Ahmed
Kesrevi düzeltmiştir. Zira, Necef’in isimlerinden biri de Garî’dir.
71 Metnin aslında yaşadığı ömür 27 yıl olarak gösterilmiştir, düzeltmeyi Ahmed
Kesrevi yapmıştır.
82 Doğan KAPLAN
Muhammed

b. Ali
Ebu
Cafer
etTakî
Medine’de

195
yılında
22072
yılında
25 Kureyş
Mezarlı-
ğında
Semâne Ümmü’lfazl
bint.
Memun
Ali b.
Muhammed
Ebu’lHasen
enNakî
Medine’de

212
yılında
254
yılında
42 Sâmerra Hadîse elMustaîn
el-Hasen
b. Ali elAskeri
Ebu
Muhammed
ezZekî
232
yılında
260 28 Sâmerra Hakîme elMütevekkil73
Muhammed

b. elHasen
Ebu’lKâsım
elMehd
î
Sâmerra’da

255
yılında
- - - - -
Bunların mezhebi görüşleri şöyledir; on iki imam masumdur, her
birinin mucize ve kerâmeti vardır. Her biri kendi hayatlarında Şiaları
(taraftarları) nezdinde biliniyorlardı, onların fetvaları ve sorulara
verdikleri cevaplar bilinmektedir. Her biri vefatları zamanında kendinden
sonra imam olacak kişiyi tayin etmiştir. Ondan (Hz. Ali’den)
Hasen Askeri’ye kadar imamet devam etmiştir. Hasen Askeri de
imameti kendinden sonra oğluna havale ederek onun Mehdi ve
Kâimu’z-Zaman olduğunu söyledi. 255 yılında Sâmerra’da doğmuş-
tur. Bu küçük çocuğun orada bir kilere (serdâb) girdiği ve bir daha
dönmediğini söylerler. İnsanlar o kileri (serdâb) ziyarete giderler.
Onun doğumundan bu kitabın yazıldığı zamana kadar kameri 230
yıl olmuştur. İşin hakikatini ve doğrusunu en iyi Allah bilir.
4. Hariciler
Harici mezhebinin başlangıcı ve fikirlerinin ortaya çıkışı Emirulmüminin
Ali (r.a.) ile Muaviye arasındaki Sıffin Savaşı zamanına
gider. O savaş çok uzun sürdü. Savaşın uzun sürmesinin sebebi
şuydu, aslında Hz. Ali asla savaşa başlayan taraf olmamıştı. Çünkü
savaşmaktan geri duruyordu ve taraftarlarını da savaşı ilk başlatan
olmaktan menetmişti. Savaşın uzun sürmesinin sebebi şudur: Bir
_____
72 Metnin aslında bu rakam 210’dur. Düzeltmeyi Ahmed Kesrevi yapmıştır.
73 Ahmed Kesrevi, Halife Mütevekkil 248 yılında öldürüldüğünden burada muhtemelen
yazarın yanıldığını söylemiştir. Zira o zaman halife Mu’temid idi.
(Muhammed Debir)
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 83
gün Mâlik b. el-Eşter en-Nehai’nin savaşta son öldürücü darbeyi
vurmak üzereyken Muaviye, Amr b. el-Âs’a “yapacağın bir hile var
mı?” diye sorar. O da “yapacağım bir hile var” diyerek ona “askerlere
emir buyur kimin yanında Kur’an mushafından ne varsa bir araya
getirsinler ve her birini mızrakların ucuna koysunlar ve ‘Sizinle
aramızdaki hakem Yüce Allah’ın Kitabı’dır, Allah’ın Kitabı’ndan nasıl
bir sonuç çıkarsa ona razıyız’ diye bağırsınlar”dedi. Nitekim o
şekilde yaptılar ve Hz. Ali’nin taraftarları bu sebeple savaştan geri
durdular. Hz. Ali her ne kadar bunun bir riyakârlık ve hile olduğunu
söylediyse de onu dinlemediler. Ona, “bizimle Allah’ın Kitabı’yla
hükmetmeyi isteyen kişilerle asla savaşmayız” deyip Emirulmüminin
Ali’yi savaşı durdurmaya zorladılar. Bu esnada Mâlik el-Eşter ve
onun adamları çetin bir şekilde savaşmaya devam ediyorlardı.
Ali’nin taraftarları ona Mâlik’i savaştan geri çekmesini istediler. Hz.
Ali, Mâlik’e savaşı durdurması için bir adam gönderdi. “Halledilmesi
gereken bir sorun var, bu sorunu halledene kadar sabret” dedi. Hz.
Ali taraftarları ona kılıç çekerek “eğer onu savaştan geri çekmezsen
seni öldürürüz” dediler. Hz. Ali, Mâlik Eşter’in yanına bir adam
gönderdi “eğer bu savaşı benim için yapıyorsan, yapma zira sen
bana ulaşmadan ben öldürülmüş olacağım ve senin emeğin de boşa
gitmiş olacak” dedi. Mâlik bu sözleri işitince kederlendi ve savaşı
bıraktı. Hz. Ali’nin yanına döndüğünde kılıçlarını ona doğrultanları
azarladı, onlar da kılıçlarının Hz. Ali’nin üzerinden çektiler. Hz. Ali,
fitneyi durdurmak için meydana geldi. Daha sonra mızraklara Mushaf
geçirmenin sebebini öğrenmek için Muaviye ordugâhına bir elçi
gönderdiler. Dediler ki şu kadar bin Müslüman öldü, her iki taraftan
iki hakem tayin edelim; bu meselede ne hüküm verirlerse herkes
buna razı gelsin. Her ne kadar Hz. Ali bunun bir hile ve aldatmaca
olup bir faydasının olmayacağını söylese de taraftarları onu
dinlemediler. Karşı tarafın dediği gibi yapmak gerek deyip Amr b.
Âs’ın tarafını tuttular. Bunun üzerine Hz. Ali, kendi tarafından Abdullah
b. Abbas’ı göndereceğini söyledi. Tüm taraftarları “biz bunu
asla kabul etmeyiz o senin amcaoğlundur, tarafsız birini göndermen
gerek” buradayım dediler ve Ebu Musa Eş’ari’yi aday olarak gösterdiler.
Hz. Ali (r.a.)’ın rızası olmaksızın kendi kararlarının uyguladı-
lar. O kararı kabul etmedi ancak kendi adamlarının elinde çaresiz
bir durumda kalarak şöyle dedi: “Sözü dinlenmeyenin/itaat edilme-
84 Doğan KAPLAN
yenin görüşü yoktur.” Hakemlerden Ebu Musa Eş’ari safdil, Amr
Musa ise dünyanın yaman siyasetçilerindendi. Nitekim daha ilk
toplantıda Ebu Musa’yı kandırmıştı: Öncelikle onu kendisinden
önce konuşmak üzere öne sürdü ta ki ne söyleyecekse önce Ebu
Musa söylesin. Amr b. Âs’ın konuşma zamanı geldiğinde de Ebu
Musa onun bu suri nezaketine kandığından onun istediği şekilde
hareket etmiş olacaktı. Bu şekilde uzun bir süre geçtikten sonra, iş
tam da Amr b. Âs’ın istediği kıvamda olup, muradını Ebu Musa
Eş’ari’nin gönlüne yerleştirdiğinde bir gün ona şöyle dedi: ‘Ey Ebu
Musa! Ben Müslümanların maslahatına olacak bir tedbir düşündüm
ki o da şudur; Ali’nin büyüklüğü konusunda bir sıkıntı yok,
ancak Şamlılar onu istemiyorlar, Muaviye ise bu işe ehil değildir.
Bana göre bu işe senden ehil bir başka kimse yok, zira sen sahabi
olarak hicret şerefine de sahipsin.’ Ebu Musa bu söze boyun eğdi ve
Amr b. Âs’a şöyle dedi: ‘Benim hakem olarak seçtiler, kendimi nasıl
tercih ederim!’ Amr b. Âs ‘sen kendini seçme, sen kendi adamını
yani Ali’yi görevinden azlet ki ben senin işini halledeyim, maslahat
bundadır.’ Ebu Musa ‘çetin bir doğru olacak’ dedi. O sözleştikleri
kutlu gün geldiğinde her iki taraftan birçok kimse toplandılar. Ebu
Musa önde Amr b. Âs arkasında geldiler, halk ortaya ne çıkacağını
merakla bekliyordu. Ebu Musa ayağa kalktı ve hutbesine başladı;
Yüce Allah’a ve Rasul (a.s.)’a övgüde bulunduktan sonra şöyle dedi:
‘Siz bu hükmü biz iki kişinin boynuna sardınız ve biz iki ay süreyle
bu işin önünü arkasını iyice inceledik, düşündük ve doğrusunun şu
olduğuna kanaat getirdik ki Ali’yi bu vazifeden azledelim tıpkı bir
yüzüğün parmaktan çıkması gibi’ dedi. Ve sağ parmağındaki yüzü-
ğü parmağından çıkarıp sol parmağına taktı. Daha sonra Amr aya-
ğa kalktı ve hutbe irad etti. Şöyle dedi: ‘Ebu Musa, Ali’yi görevinden
azlettiği gibi ben de Muaviye’yi bu göreve getirdim.’ Halbuki Ebu
Musa, Muaviye’nin daha önce anlaştıkları üzere kendisinin ismini
anmasını bekliyordu. İsmini anmayınca canı sıkıldı ve bağırmaya
başladı; ‘ey hileci, ey hırsız yalan söyledin, hile yaptın sen Kur’an’da
Allah Teâlâ’nın hakkında şöyle dediği gibisin “Onun durumu tıpkı
köpeğin durumuna benzer: Üstüne vardan da dilini çıkarıp solur,
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 85
bıraksan da dilini sarkıtıp solur.”74 Amr b. Âs bunun üzerine ‘yalancı
ve hırsız sensin, senin örneğin Yüce Allah’ın hakkında “Ciltlerle
kitap taşıyan merkebin durumu gibidir”75 dedi. Derken tartışma
her iki grup arasına sıçradı, birbirleriyle tartışmaya başladılar, sonunda
birbirlerinden ayrılıp evli evine köylü köyüne döndü. Hz.
Ali’nin taraftarlarından geri dönenlerden bir grup bir araya gelip ‘Ali
niçin hakemlerin tayinine razı oldu da Allah’ın hükmünden niye yüz
çevirdi? O bu işiyle kâfir olmuştur, bizim de onunla harbetmemiz
gerekir ki tekrar Müslüman olsun ve bu günahından tevbe etsin ya
da onu öldürelim.’dediler. İşte bu sözlerle o gün o mezhep ortaya
çıkmış oldu. Bu sözleri söyleyen birkaç kişi bu mezhebin ilkelerini
de ortaya koymuş oldular, halkı bu mezhebe davet ettiler. Onların
alâmeti ve şiarları şu idi: Lâ hükme illa lillâh (Allah’tan başka hü-
küm sahibi yoktur). Güçlenip üç dört bin kişi bu şekilde biat edip
bir araya geldiklerinde Hz. Ali’ye haber verdiler. Hz. Ali o kavme
yakın bir yerde olduğundan onlara nasihatte bulundu, öğüt verdi
ancak hiç faydası olmadı. Onun dediklerini dinlemediler. O zaman
‘Biz ordu içinde kalırsak bunun bir faydası olmaz, bizim bir şeyler
yapabilmemiz için doğru olan ordudan ayrılmamızdır.’ dediler. Hz.
Ali’nin ordusundan ayrıldıktan sonra Nehrevan’da toplandılar bozgunculağa
ve talana başladılar. Hz. Ali, sabır ve tahammül gösterdi
ancak hadlerini aşmışlardı. Bunun üzerine kalkıp onların yanına
gitti, onların bilinen kişilerini ve mütekellimlerini çağırıp onlara ‘ben
sizin desteğinizle güçlüydüm, siz benim dostlarımdınız, neye dayanarak
bu isyanı çıkardınız?’ diye sordu. Onlar, ‘sen Müslüman iken
biz senin dostların idik, sen kâfir olduktan sonra biz senden ayrıldık,
eğer günahını itiraf edip tevbe eder Müslüman olursan biz yine
sana tabi oluruz. Aksi takdirde seninle savaşıp ya seni öldürürüz ya
da biz hepten helak oluruz’ dediler. Hz. Ali, ‘ben ne günah işledim?’
dedi. Onlar, ‘sen insanların hükmüne boyun eğdin, Allah’ın hükmünden
ise yüz çevirdin. Hâlbuki Allah Teâlâ şöyle buyuruyor;
“Kim Allah’ın indirdiği (hükümler) ile hükmetmezse işte onlar kâfir-
_____
74 A’raf 7/176.
75 Cum’a 62/5.
86 Doğan KAPLAN
lerin ta kendileridir.”76 Hz. Ali (r.a.) ‘İki hakem meselesinde o gün
onların yaptıklarının bir hile ve aldatmaca olduğunu o gün söyledim,
ancak siz beni dinlemediniz. O gün beni ve dostlarımı zorla
savaştan vazgeçirdiniz. Bu gün bu konuyla ilgili olarak bana ne
diyorsunuz? (Aklınız başınızda mı?!) dedi. Onlar, ‘Evet, bizler de o
gün kâfir idik, senin gibi hata ettik. Bugün ise tevbe edip tekrar
Müslüman olduk. Sen de gel küfrünü kabul et ve bir kere daha
Müslüman ol!’ dediler. Hz. Ali, ‘Sübhanallah! Ben yeryüzündeki
herkesten önce iman getirmişim ve Yüce Allah’ın peygamberiyle
hicret etmişim, onun önünde karşıma çıkanları (mübareze için) yere
sermişim, şimdi bu ihtiyarlığım zamanında küfrüme şahitlik yapıp
Müslüman olayım ve her türlü emeğimi zayi edeyim, öyle mi! Ayrıca
eğer bir kişi sana müminlik konusunda sana hakemlik yapsa niye
kâfir olsun! Allah Teâlâ karı koca arasındaki düşmanlıkla ilgili olarak
hakem tutulmasını emir buyurmamış mıdır. “Eğer karı kocanın
aralarının açılmasından korkarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem
ve kadının ailesinden bir hakem gönderin.”77 Yine ihramlıyken öldü-
rülen avın kıymetini belirlemek için iki hakemin vereceği hükme
uyulmasını emretmemiş midir: “Ey iman edenler! İhramlı iken avı
öldürmeyin. İçinizden kim onu kasten öldürürse öldürdüğü hayvanın
dengi (ona) cezadır. (Buna) Kâbe’ye varacak bir kurban olmak
üzere içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder (öldürülen avın dengini
takdir eder.)”78 Ben o zaman hakemlerin hükmüne razı olmadı-
ğım halde şimdi siz bana sitem ediyorsunuz! Şimdi ortaya çıktı ki o
gün onların yaptığı bir hile ve kandırmaca idi. Şimdi ben buna razı
geldiysem nasıl kâfir olurum?! Bu ve benzeri deliller getirmesi sonucunda
1500 kişi tekrar geri döndüler ve tevbe ettiler. Diğerleri ise o
kötü inançları üzerinde durdular, Nehrevan’a bir ordugâh kurdular.
Onlar şöyle inanıyorlardı; kişi büyük ve küçük günah işlemekle
kâfir olur. Bu nedenle kadın, erkek, büyük, küçük gördükleri her
müslümanı öldürüyorlardı. Hz. Ali onlara tahammül gösterip her
gün onlara öğütte bulundu, bir kötülük yapmadı. Ta ki bir gün ona
_____
76 Mâide 5/44.
77 Nisâ 4/35.
78 Mâide 5/95. Burada konu anlaşılsın diye ilgili ayet baştan alınmıştır.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 87
iki kadın ve kocasının haberini verdikleri zamana kadar. Şöyle ki iki
kişi karılarıyla ve eşekleriyle giderlerken bunlar onları yakalar ve
onların mezheplerini sorarlar. Bir kendisinin Hristiyan ve kadının
da eşi olduğunu söyler, bunun üzerine onları serbest bırakırlar,
onlara bir saldırıda bulunmazlar. Diğeriyse Müslüman olduğu için
onu ve eşini öldürürler, ayrıca o kadının (hamile olduğundan) karnındaki
bebeğini de öldürürler. İşte bu haber Emirulmüminin Ali’ye
ulaştığında şöyle der: Bunların duracağı yok, ayağa kalktı ve onlarla
savaşa karar verdi. Onları Yüce Allah’a, bu dine ve şart olan şeriata
davet etti. Onlar icabet etmediler aksine daha fazla bozgunculukta
bulundular. Savaşa başladılar ve onları öldürdüler. Sâhibu’s-sedye
ki Hz.Peygamber (s.a.v.), Hz. Ali’ye haber vermişti, onun izini bulamadılar.
Ta ki ziyadesiyle yapılan bir araştırmadan sonra ki bunun
hikâyesi uzundur. İşte bu mezhep o zamandan sonra halk arasında
ortaya çıktı. Bunlar Hz. Ali’yi ve ondan sonra gelen herkesi reddederler.
Her dönemde bunlardan bir grup var olmuştur. Onların
arasında belagat ustaları (fusahâ), hatipler ve büyük savaşçılar
(mubarizan) mevcut idi, Nafi Ezrak, Katari b. el-Fecâe et-Temîmi,
Dahhâk b. Kayse ve benzerleri. Bunlar 15 fırkadır:
1.el-Ezrakiyye: Nafi b. Ezrak’ın taraftarları.
2.en-Necedât: Necde b. Âmir el-Hanefi’nin taraftarları.
3.el-Acâride: Abdulkerim b. Acred’in taraftarları.
4.el-Hâzimiyye: Şuayb b. Hâzim taraftarları.
5.es-Seâlibe: Sa’lebe b. Âmir’in taraftarları.
6.el-Cerûdiyye: Abdullah b. Cerûd’un taraftarları.
7.es-Sufriyye: Ziyad b. el-Asfer’in taraftarları.
8. el-İbâdiyye: Abdullah b. İbad’ın taraftarları.
9.el-Hafsiyye: Hafs b. el-Mikdam’ın taraftarları.
10.el-Beyhesiyye: Ebu Beyhes b. Heysam’ın taraftarları.
11.el-Yezidiyye: Yezid b. Üneyse’nin taraftaları.
12.eş-Şemrahiyye: Abdullah b. Şemrâh’ın taraftarları.
13.el-Fadliyye: Fadl b. Abdullah’ın taraftarları.
14.ed-Dahhâkiyye: Dahhâk b. Kays’ın taraftarları.
88 Doğan KAPLAN
15.el-Bidaiyye: Yahya b. Asram’ın taraftarları. Bunlar cennete
sadece kendilerinin gireceğini söylerler.
Aslında bu Harici gruplar ve bunların mezhebi birdir. Burada
zikrettiğimiz her birinin olayları ve isyanları çok büyük idi. Cerudileri
avamdan bir grup onların amelleri zayi ettiğine dair bir töhmette
bulunur. Derler ki Ali’ni hışmından kurtulalım. Ancak bu sözlerin
aslı yoktur. Bu mezheple ilgili çok şeyler birçok kitapta zikredilmiş-
tir. Burada bunlarla ilgili doğru olduğuna inandığımız özet bir bilgi
verilmiştir. Bu konuda detaylı bilgi isteyenler Ahsenu’l-Kibâr79 kitabına
müracaat etmelidirler.
_____
79 Bu kitap Muhammed b. Ebu Zeyd b. Arabşah Verâmîni’nin Ahsenu’l-kibâr fi
ma’rifeti’l-Eimmeti’l-Athâr adlı kitabıdır.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 89
Ek 2: Beyânu’l-Edyân Kitabının İçeriği –İçindekiler ListesiBirinci
Bölüm
Her zaman ve her bölgede bir yaratıcıya inananlar
1. Acemler ve Farslar
2. Der’i Farsçası
3. Filozoflar
4. Rumlar, Kıptiler ve Habeşler
5.Türkler
6.Hintliler
7. Zenciler
İkinci Bölüm
İnsanların İslam’dan Önce Bağlı Olduğu Mezhepler
1.Arapların Mezhepleri
2.Filozofların Mezhepleri
3.Cehûdânın Mezhepleri
4.Samirilik
5.Inânilik
6.Râîlik
7.Hiristiyanların (Tersâyân) Mezhepleri
8.Ya’kubiler
9.Nesturiler
10.Melkâiler
11.Mogan Mezhebi
12.Zerdüşt Mezhebi
13.Mazdek Mezhebi
14.Mani Mezhebi
15.Senevi Mezhebi
16.Putperestlerin Mezhebi
17.Hintlilerin Mezhepleri
18.Tenâsuh Mezhepleri
19.Sâbiilerin Mezhepleri
90 Doğan KAPLAN
20.Karamita ve Zındıkların Mezhepleri
21.Sofistailik
Üçüncü Bölüm
Hz. Peygamber’in “Benden sonra ümmetim 73 Fırka olacak”
haberinin beyanı
1.İslam Fırkalarının mezhepleriyle ilgili usul
2.Sünnet ve Cemaat Mezhebi
a.Ashâb-ı Hadis
b.Ashâb-ı Rey
3.Mutezile
4.Şia
5.Haricilerin Mezhepleri
6.Mücebbira Mezhepleri
7.Müşebbihe Mezhepleri
8.Sufilik Mezhepleri
9.Mürcie Mezhepleri
Dördüncü Bölüm
İslam Mezhepleri Hakkındadır
1.Sünnet ve Cemaat Mezhepleri
a.Ashâb-ı Hadis (Malikilik-Şafiilik-Zahirilik-Hanbelilik)
b.Eş’arilik
c.Ashâbu’r-Rey (Hanefilik)
2.Mutezile
3.Şia Mezhebi
a. Zeydilik
b.Keysanilik
c.Gâliye
d.Şia’nın dördüncü fırkası
d1.Nâsırîlik
d2.Sabbahîlik
e.Beşinci Fırka: İmamilik
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, VI/1 (Bahar 2013) 91
4.Harici Mezhepleri
Beşinci Bölüm
Boş Hayaller Peşinde Koşan İstisnâi Gruplar: İlahlık ve Peygamberlik
İddiasında Bulunanlar
1.Müseylime
2.Tuleyha b. Huveylid el-Esedî’nin Haberleri
3.Esved-i Kezzâb el-Yemenî’nin Hikâyesi
4.Ahtel-i Dab’i el-Kezzâb’ın Haberleri
5.Muhtar es-Sakafi’nin Haberleri
6.Beyan b. Sem’an el-Temîmî’nin Haberleri
7.Abdullah b. Harb . Amr’ın Haberleri
8.Muğire b. Said el-Kûfi’nin Haberleri
9.Kisf namıyla maruf Ebu Mansur’un Haberleri
10.Râî’nin Haberleri
11.Ebu İsa el-Isfehâni’nin Haberleri
12.Mukanna’nın Haber ve Hikâyeleri
13.Bâbek Hurremdin’in Hikâyesi
14.Ali b. Muhammed el-Müberkai’nin Haberleri
15.Hüseyin b. Mansur b. Mahmi Hallac’ın Haberleri
16.İranşehri’nin Haberleri
17.Ahmed Keyyâl’in Haberleri
Fasl, (Peygamberlik vb. iddialarla ortaya çıkan kişilerle ilgili kısa
komik anekdotlar).

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar