ALİ ŞİR NEVAYİ, YAŞAMı, EDEBİ KİşİLİCİ VE ESERLERi'

ÖZET
Ali Şir Nevayı, 15. yüzyıl Türk çağatay Edebiyatı'nın en
önemli şairlerinden biridir. Değerli bir devlet adamıdır.
Eserlerinde Türkçe'ye büyük bir önem vermiş ve Türkçe'nin
dönemin edebı dili olmasına çalışmıştır. Ali Şir Nevayl'nin
divanlanyla birlikte otuza yakın eseri bulunmaktadır.
. k çagatay Edebiyatı'nın en büyük şair ve alimlerinden bir olan Ali Şir
evayi,9 Şubat 1441 'de Herat'ta dogmuştur. Uygur Türklerinden olan
Neviiyi, Kiçkine Bahşı olarak da bilinen Gıyasettin Kiçkine'nin oğludur. Şahruh'un
ölümü üzerine küçük yaşlarda Heraftan ayrılmak zorunda kalmış ve çocukluğunun
bir dönemini Irak'ta geçirmiştir. 1452 yılında Sultan Ebulkasım Babür'ün
Horasan'a hakim olmasıyla birlikte Kiçkine Bahadır Horasan'a döner, babasıyla
gitmeyen Neviiyi, Herat'ta kalır. Neviiyı. Hüseyin Baykara ile birlikte Meşhed ve
Semerkand gibi devrin önemli ilim merkezlerinde dönemin ileri gelen alimlerinden
dersler alarak yetişir. Babasının ölümünden sonra Herat'a dönen Neviiyi, Ebu Sait
Mirza'ya hizmet etmiştir. Hüseyin Baykara 1469 yılında Horasan'a hakim olunca
Neviiyi, Baykara'nın sarayında mühürdarlık görevine getirilir. Devlet görevinde
vezirliğe kadar yükselir. Ali Şir Neviiyi, devlet görevinde bulunduğu süre içerisinde
yaptığı işlerle ne kadar önemli bir devlet adamı olduğunu gösterir. Devlet adamlığı
Neviiyi'nin, şairliği kadar önemli bir yönüdür. Baykara'nın sarayında ilk büyük
hizmeti vergiler yüzünden çıkan isyanı aldığı tedbirlerle önlemesi olur.
Neviiyı'nin, Hüseyin Baykara için yaptığı en büyük fedakarlık Yadigar
Mehmet olayının sona erdirilmesinde olur. Neviiyı, büyük cesaret örneği gösterip
Yadigar Mehmet'i yakalayarak Hüseyin Baykara'ya teslim eder? Devlet görevinde
bulunduğu süre içerisinde devletten maaş almaz. Herat'ın mimarisine önemli
katkılarda bulunur. "O kadar ki, resmi görevde bulunduğu halde devletten maaş
Bu makale. Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi tarafından düzenlenen
"Ölümünün 500. Yılında Ali Şir Nevay," ad lı panelde bildiri olarak sunulmuştur.
•• Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fak., Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatıarı Bölümü.
Ali Şir Nevayı mad. ,Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi -Devriler, İsimler, Eserler,
Terimler-, C.7, Dergah Yayınları, İstanbul 1990, s.37.
Agah Sırrı Levend, Ali Şir Neviiyı Hayatı, Sanatı, Kişiliği, C.L, Türk Tarih Kurumu
Basımevi, Ankara 1965, s.35
-110- S. Adıgüzel; Ali Sir Neyliyi. Yaşamı. Edebi Kjşj!jei ve Eserleri
almamış, sırası düştükçe devlete yardım etmiş; bir mahalle, bir cami ve medrese, bir
tekke ve hastane, bir hafız yetiştinne merkezi yaptınnış ve bu müesseselere büyük
mülk vakfetmiştir.,,3 Devlet görevindeyken haksızlıklara karşı verdiği
mücadelelerden dolayı birçok düşman kazanan Neviiyi, düşmanlarının uğraşları
sonucu devlet görevinden alınarak Herat dışına çıkarılmıştır. 1490 yılında devlet
görevlerinin hepsinden ayrılarak Herat'a dönen Neviiyi, eskisinden daha fazla ilgi
görür. Ali Şir Neviiyi, Esterabad seferinden dönen Hüseyin Baykara'yı karşılamaya
gittiğinde 3 Ocak 1501 yılında vefat eder. "Ali Şir'in ölümü üzerine Herat'ta resmi
yas tutulmuş ve bizzat hükümdarın başkanlığında verilen Türk usulü 'aş' (yuğ
yemeği), Herat tarihinde benzeri görülmeyen bir hadise olmuştur.,,4
İlıni ve Edebi Şahsiyeti
Ali Şir Neviiyi büyük şair, alim ve sanatkarların yaşadığı bir yer olan Herat'ta
yetişmiştir. Şair küçük yaşta şiir yazmaya merak salmış. Çok küçük yaşlarda gazeller
yazmaya başlamıştır. Bu merakın sebebini yaşadığı çevrede ve aile ortamında
aranmalıdır. s Babası evinde şairleri toplayan, hece vezniyle şiirler yazan birisidir.
Aynı şekilde Neviiyi'nin dayıları da şairdir. Molla Cami, Hatifi, Hüseyin Kaşifi,
Devlet Şah gibi bir çok ünlü şair ve sanat adamı Neviiyi'nin yetişmesine katkıda
bulunmuşlardır. Çocuk denecek yaşlarda devrinin büyük şairleriyle mektuplaşmış ve
yaşının çok üstünde anlaşılması zor olan Feridüd-din-j Attar'ın Mantıkut Tayr'ını
elinden bırakmamıştır. Molla Cami gibi devrin büyük sanatkarıyla iyi bir dostluk
kunnuştur. Molla Cami'nin ölümü şairi derinden sarsmıştır. Bu ortamda yetişen Ali
Şir Neviiyı büyük devlet adamlarının da himayesini gönntiştür. Bu şekilde büyük şair
ve sanatkarlar arasında yetişen Neviiyi eserleri, ilim ve fikir alanındaki düşünceleri
ile dönemin ileri gelen ideal ve örnek insanı olmuştur.
Ali Şir Neviiyi, ilk şiirlerini Farsça yazmıştır. Neviiyi'nin ilk gençlik
yıııarında Farsça şİİr yazması döneminin eğilimleri göz önüne alındığında oldukça
tabiidir. Neviiyi, Farsça'nın yanında Arapça'nın da bütün inceliklerine vakıftır. Daha
soma eserlerini Türkçe yazmıştır. "Neviiyi, bunu 'şuur sinnine kadem' koyduğunda
Türkçe yazmaya başladığını açıklamaktadır.,,6 Türkçe şiirleriyle ve samimi bir
Türkçü ve Türkçeci olarak Türk kültürüne büyük hizmetlerde bulumnuştur.
Ali Şir Neviiyi Türkçe'nin Farsça'ya karşı üstün bir dilolduğunu
savunuyordu. Muhakemetü'l Lügateyn'de Türk dilinin özelliklerini ve zenginliklerini
sıralar. Neveıyi Türkçe'nin kelime hazinesiyle yapısındaki zenginliği, şekillerin
3 Toker Yayınları Edebi Heyeti, çagatay Edebiyatı ve Ali Şir Neviiyi, Toker Yayınları,
İstanbul 1986, s.92.
4 Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., s.93.
5 Agah Sım Levend, Age., s.48.
6 Agah Sım Levend, Age., s.51.
.....eıA......ı.ıÜ....Il.JülLlr:.a.kIU'Y.ilJatuAı.ır:;ı.a~şt1llrJllmLllaJl.lIaJ:JrıuE:..ıinı.ıiştjw·tw.ljş:i.LjluD.!le;ı:n~ıi~şi....iS:ıllal,tYLI ıLı9~EruzjJj,uı:ıruUlmıı....ıo2lLlQQIı.o2,-- ---=.ııı-
kullanılışındaki kolaylığı beş yüz yıl önce fark etmiş, kendi imkanlarıyla bu
özellikleri açıklamaya çalışmıştır.
"Bütün Divan şairlerimiz gibi o da klasik İran edebiyatının biçim ve muhteva
unsurlarını benimsemiş olmakla birlikte, eserlerine Türk hayatından levhalar
yerleştirmek, şiirlerinde tamamen milli ve mahalIi motifler; deyim, terim ve mecazlar
kulIanmak suretiyle bu edebiyattan ayrılarak daima orijinal1iğini muhafaza etmiştir.',7
Nevayı, eserlerinde belli bir ideali savunmuştur. Neviiyi'nin ideali Türk Dilini
Farsça'nın etkisinden kurtarmak ve Türkçe'yi layık olduğu yere getirmektir. Türk
Edebiyatındaki dağınıklığa bir son verme amacı vardır. "Bu ülküsünü Lisanü't
Tayr'da şu beyitle açıklar:
Türk namııda çü tartı pmın alem
Eyledim ol memleketni bir kalem"s
Neviiyi'in eserlerinin bir başka güzeJIiği de eserleri günlük hayatın
yankılarına, çağının yaşayan tiplerine, tarihi olaylara sık sık rastlanmasıdır. Şairin bu
özelliği bilhassa divanında ve Hamsesinde açıkça görülür. Hamsesinde yer alan İran
kaynaklı hikayeleri Türk ruhuna uygun hale getirir. Kahramanlarını tamamen
Tilrkleştirir. Ali Şir Neviiyi'nin Hamse'si çağdaş olan diğer şairlerin hamselerinden
bu özel1iğinden dolayı üstün tutulmaktadır. Anlaşılacağı gibi Ali Şir Neviiyi
Türkçe'yi sanat dili haline getirmek ve münevver Türk ruhunu yükseltecek eserler
vermek emelindedir.9
Ali Şir Neviiyi'nin eserleri sadelik ve ciddiyet temelleri üzerine kurulmuştur. Ahlak,
iyi niyetli olma onun en belirgin özelliklerindendir. İnsan yaşamdan zevk almayı
bilmeli ve onun güzelliklerini sevmeyi öğrenmelidir. Ali Şir Nevayı Türk milliyetçisi
olarak kabul edilir. Kendisi eserlerinde Tilrk milletine ve Türkçe'ye verdiği önemle
bunu göstermiştir. Farsça'nın güçlü bir dilolduğu bu dönemde Türkçe eserler
vermiş. Eserlerine Türk hayatından motifler yerleştirmiştir. Lisanü't-Tayr'da Türk
milleti için yaptıklarını şöyle anlatır: "Cihanda Türk Edebiyatı bayrağını
kaldırmakla, Türkleri tek bir millet, tek bir camia haline soktum."1O
Devlet adamı ve şair olan Neviiyi, aynı zamanda musiki, resim, mimari ve hat
ile de ilgilenmiş ve bu sahalarda eserler vermiştir. Neviiyi'nin güzel besteleri olduğu
kaydedilmektedir. "Horasan'da tanınmış bestelerden olan "Yedi Bahr" usulünün
onun tarafından kuş seslerini taklit ederek meydana getirildiği bilinmektedir."Jl
7 Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., s.95.
8 Agah Sırrı Levend, Age., s.212.
9 Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., s.95.
LO Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., s.98.
IlAH Şir Neviiyi mad. ,TOrk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi -Devriler, İsimler, Eserler,
Terimler-, s.38.
-112- S. Adıgüzel: AU Sir Neyiyl yaşamı. Edebi KişiMi ye Eserleri
Ali Şir Neviiyi'nin eserleri sadece Doğu Türkistan'da değil kullandığı dil
sayesinde tüm Türk dünyasında kolaylıkla anlaşılmıştır. Neviiyi'nin etkisi bütün Türk
Edebiyatıarında hissedilmiştir.
Neviiyi'nin Orta Asya Türk Dili ve Edebiyatı'nın gelişmesinde büyük tesiri
olmuştur. Bundan dolayı çağatayca'ya Neviiyi Dili denmiştir. ıı Eserleri
Türkistan'dan başka, Azeri ve Anadolu sahasında da okunan Ali Şir Neviiyi'yi Divan
şairlerimiz tarafından da benimsenmiş ve şiirlerine bir çok nazireler yazılmıştır.
Eserleri:
Daha çocuk denecek yaşta başlayıp hayatının sonuna kadar şiirler yazmış olan Ali
Şir Neviiyi bunları farklı zamanlarda farklı adlar altında bir araya toplayıp yedi divan
meydana getirmiştir.
Neviiyi'nin Türkçe divanlarının yanında bir de Farsça divanı bulunmaktadır.
Neviiyi'nin divanlarının en eskisi başkaları tarafından derlenip 1465-66 yıllarında
ünlü hattat Sultan Ali Meşhedi tarafından istinsah edilmiş olanıdır.
Neviiyi ilk yazdığı şiirlerle iki divan, daha sonra yazdıklarım da katarak bu iki divam
dört ayrı divan haline getirmiş, yaşlılık çağında ise hepsini tek ad altında biraraya
getirmiştir.
A- 1- Bedayiu'I-Uidaye: 1470-1476 yılları arasında Hüseyin Baykara'nın isteği
üzerine tertip etmiştir.
II- Nevadirü'0- Nihaye: 1476-1486 yılları arasında yazdığı şiirlerini içine alan
ikinci divanıdır. Ali Meşhedi'nin hattıyla yazılmış tek nüshası Taşkent Özbekistan
ilimler Akademisi, Biruni Şark-Şinasilik Enstitüsünde bulunmaktadır.
B- 1- Garaibü's-Sıgar: Neviiyi ilk divanından sonra yazdığı şiirleri de ekleyerek
divanlarının sayısını dörde çıkarmıştır. Bunu da Hüseyin Baykara'nın isteği üzerine
yapmıştır. Bedayiü'l-bidaye için yazdığı önsözün aynısını bu divana koyarak yirmi
yaşına kadar yazdığı şiirlerini almıştır.
II- Nevadirü'ş-Şebab: Gençlik yıllarında, yirmi ile otuz beş yaşları arasında yazdığı
şiirlerini bir araya getiren divanıdır.
III- Bedayiü'I-Vasat: Otuz beş ile kırk beş yaşları arasında yazdığı şiirlerini bir
araya getiren divanıdır.
IV- Fevadiü'I-Kiber: Neviiyi'nin ömrünün sonuna doğru yazdığı şiirlerini ihtiva
eder.
ıı Toker Yayınları Edebi Heyeti, Age., 5.96.
----otıA~'Il.!."t~Tuü&LrAlkiı,ı.yallJt....

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar