Elazığ volkanik karmaşığının petrolojik ve yapısal özellikleri

Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, C. 25, 143 - 150, Ağustos 1982
Bulletin of the Geological Society of Turkey, V. 25, 143 -150, August 1982.
Elazığ volkanik karmaşığının petrolojik ve yapısal
özellikleri
Penological and structural features of the Elazığ volcanic complex
MARK R. HEMPTON
x Stat , e Universit . ., , y of „ New York at Albany
GULTEKIN SAVCI
ÖZ : Elazığ - Malatya alanında Kampaniyen - Alt Maestrihtiyen Elazığ volkanik karmaşığı (= complex) Bitlis
sürüklenim kuşağının kuzey kenarı boyunca yüzeylemekte olup bölgedeki kuzeye dalımlı büyük tektonik dilimlerden
birini temsil etmektedir. Sivrice - Elazığ arasında kendi içinde de ekaylanmış olan bu tektonik dilim alttan üste
doğru üç birlikten meydana gelmiştir: 1. Düşük yeşil-şist fasiyesinde metamorfize olmuş asitik intrüzyonlu gabro,
diyabaz ve bazaltlar, 2. Prehnit - pumpellit fasiyesinde metamorfize olmuş asitik dayklarca kesilmiş ojit - andezitik
volkanikler ve volkanoklastikler, 3. Metamorfizmaya uğramamış asitik dayklarca kesilmiş yastık lavlar (pillow basa
Its) ve mafik dayklarca kesilmiş andezitler hornblende - andezitik volkanikler, andezitik volkanoklastikler. Çalışma
alanında bu litolojilerin genel karakteri, dağılımı ve göreceli oranları Elazığ volkanik karmaşığının ilksel ensimatik
bir ada - yayı karakterinde olduğunu gösterir.
ABSTRACT : The Campanian - Lower Maastrichtian Elazığ volcanic complex outcrops along the northern margin of the Bitlis suture in the Elazığ - Malatya region. A traverse from Sivrice to Elazığ reveals that it comprises
a large north dipping, internally imbricated thrust sheet composed of three units from base to top: 1. Gabbro, diabase, and basalt with siliceous intrusives metamorphosed to the lower greenschist facies, 2. Augite andesite volcanics and volcaniclastics with siliceous dikes metamorphosed to the prehnite - pumpellyite facies, 3. Unmetamorphosed andesite, hornblende andesite flows cut by mafic dikes, andesitic volcaniclastics, and pillow basalt cut by
siliceous dikes. The nature, distribution, and relative proportions of these lithologies suggest that the Elazığ volcanic complex represents a primitive ensimatic island arc.
144 HEMPTON — SAVCI
GİRİŞ
Güneydoğu Anadolu sürüklenim kuşağı boyunca deği-
şik amaçlarla yapılan jeolojik çalışmalar (Rigo de Righi
ve Cortesinl, 1964; Sungurlu, 1974; Hail, 1976) beraberinde
jeolojik bilgi birikimine paralel olarak bir takım yeni jeolojik olguları da Güneydoğu Anadolu jeolojisine kazandırmıştır. Bunlardan bir tanesi Perinçek (1978)'in Yüksekova karmaşığıdır. Perinçek (1978), Kampaniyen - Alt
Maastrihtiyen yaşını verdiği Yüksekova karmaşığını Adı-
yaman dolaylarında kırmızı - krem renkli pelajik, fosilli
kireçtaşı, şeyi, spilit, tüf, aglomera, volkanik kumtaşı, diyabaz ve gabro olarak tanımlamıştır. Doğuda Hakkari'den
batıda Kahramanmaraş'a kadar bütün sürüklenim kuşa-
ğının kuzey kenarı boyunca yer yer geniş yayılımlar gösteren bu karmaşık aslında değişik yörelerde farklı litolojik özelliklere sahiptir. Sivrice - Elazığ arasında ayrıntılı
jeolojik çalışması yapılan volkanik karmaşığın genel litolojik karakteri ilksel okyanus içi (intra - oceanic) bir
ada yayını temsil etmekte olup, bu yazıda «Elazığ volkanik karmaşığı» adı verilerek ayrıntılı petrografik tanımlamasının yanısıra yapısal ve tektonik önemi vurgulanmış-
tır. Yaklaşık 120 km2 lik bir alan içinde yapılan bu yeni tanımlamanın Perinçek (1978)'in sürüklenim kuşağı boyunca
değişik litolojik özellikler gösteren Yüksekova karmaşığı-
na yeni bir görüş açısı getireceği ve araştırmacılara deği-
şik bölgelerde Yüksekova karmaşığını litolojik özelliğine
göre değişik birliklere ya da alt gruplara ayırma olanağı
vereceği inancındayız. Bu da ileride Neo - Tetis'in evriminde ada-yayı gelişim modeli ve yorumunu kolaylaştıracaktır.
Çalışma alanı Elazığ bölgesinde Hazar Gölünün kuzey
ve batısında yer alır (şekil 1). Bu alan güneyden kabaca
kuzeydoğu - güneybatı uzammlı Doğu Anadolu fay zonu
(Arpat ve Şaroğlu, 1972) ve orta Eosen yaşlı Maden kıta
kenarı basen çökelleri ve volkanitleri (Şengör ve Yılmaz,
1981) ile kuzeyden kabaca doğu-batı uzanırnlı Paleozoyik
Mesozoyik Keban metamorfitleri (Savcı, hazırlanmada)
ile tektonik olarak sınırlanmıştır.
JEOLOJİK VE TEKTONİK ANA HATLAR
Güneydoğu Anadolu'da tektonik hatlar ile biribirinden ayrılmış üç ana jeolojik bölge tanımlanabilir (Rigo
de Righi ve Cortesini, 1964; Ricou, 1971, 1973; İlhan, 1974;
Şengör ve diğerleri, 1979; Perinçek, 1979a). Kuzeyden gü-
neye doğru bunlar (şekil 2) :
Anadolu - İran Bloğu :
Bu yazıda «Anadolu - İran bloğu» (Savcı, 1980), Dewey ve diğerleri (1973) 'nin tanımladıkları, Türk, Van ve
Iran levhaları ile Şengör ve Kidd (1979)'in tarif ettikleri
Türk - Iran platosuna karşılık kullanılmıştır. Doğu Anadolu bölgesinin karakteristik veya türleri, Mesozoyik ve
Tersiyer tortul formasyonlar ile Orta-Üst Miyosen'den
günümüze kadar yaşlar veren volkanik serilerdir (Ota ve
Dinçel, 1975; Innocenti ve diğerleri, 1976; Şengör ve Kidd,
1979).
Bitlis Sürüklenim Kuşağı
Bitlis sürüklenim kuşağı, doğuda iran'ın Zagros ku-
şağı ile batıda Toros kuşağını biribirine bağlayan ve Gü-
neydoğu Anadolu şelf alanını kuzeyden çevreleyen bir orojenik kuşaktır. Sürüklenim kuşağı boyunca dört büyük
tektonik olay ve bu tektonik hatları transgresyonla örten-
Şekil 1 : Çalışma alanlarının yerlerini gösterir bulduru
haritası.
Figure I : Location map showing the locations of study
areas.
dört birim vardır. Perinçek (1979b) bunları şu şekilde tanımlamıştır : (A) Üst Kretase'de okyanus kökenli oluşukların kıta üzerine itilmesini ardalayan dönemde, Üst Maastrihtiyen çökelleri bu birimler üzerine çökelmiştir. (B) Paleosen başında geçen tektonizma ile Malatya - Keban metemorfitleri Harami formasyonu üzerine, Pütürge metamorfitleri Simaki formasyonu üzerine itilmiştir. Üst Paleosen - Alt Eosen çökelleri bu dönemde oluşan tektonik
hatları diskordans ile örtmüştür. (C) Orta Eosen'de sakin olmayan ortam koşullarında volkanotortul Maden karmaşığı çökelmiştir. Orta Eosen sonunda tekrar güney itilmeler başlamış, Yüksekova karmaşığı ve metamorfitler
Maden karmaşığı üzerine itilmiş, bu tektonik hat üst
Eosen - Oligosen yaşlı Kırkgeçit formasyonu ile örtülmüş-
tür. (D) Alt Miyosen sonunda güneye itilmeler tekrarlanmaya başlamış, bu olay doğuda geç Miyosen'e kadar sü-
rerken, batıda erken Miyosen sonrasına kadar devam etmiştir. Bu sürüklenim hattı üst Miyosen oluşukları ile
örtülmüştür.
Arap Platformu
Arap kıtasının kuzey kenarını oluşturan bu bölge Mesozoyik ve Senozoyik yaşlardaki karbonat ve klastik sedimanlardan meydana gelmiş olup sürüklenim kuşağı ile
dokanakta kıvrımlanmıştır (Kenar kıvrımlar kuşağı : Rigo de Righi ve Cortesini, 1964). Bu alanın diğer bir karakteristiği Pleyistosen - Kuvaterner yaştaki Karacadağ
plato bazaltlarıdır (M.T.A., 1962) (şekil 2). Şengör ve Burke (1978) bu alkalen volkanizmayı, Bitlis sürüklenim ku-
şağı boyunca meydana gelen kıtasal çarpışmanın bir sonucu olarak kıta kabuğunun yarılması ile ilgili olarak yorumlamaktadırlar.
ELAZIĞ VOLKANİK KARMAŞIĞININ PETROLOJİK VE
YAPISAL ÖZELLİKLERİ
Bu yazıda, Elazığ volkanik karmaşığının petrolojik ve
yapısal özellikleri genellikle sürüklenim kuşağının güney
ELAZIĞ VOLKANİK KARMAŞIĞI 145
Şekil 2 : Güneydoğu Anadolu'nun tektonik yerleşimini ve Doğu Anadolu volkanik kayaçlarmm dağılımını gösterir harita. Harita üzerindeki kısaltmalar : AIB = Anadolu - İran bloğu, AP = Arap platforma,
BM = Bjtlis Metamorfikleri, D AF = Boğu Anadolu fay zonu, K = Karacadağ, KAF = Kuzey Anadolu
fay zonu, MKM = Malatya - Keban metamorfikleri, PM = Pütürge metamorfikleri, VG = Van Gölü
(Savcı, 1980 şekil l'den alınmıştır).
Figure 2 : Map illustrates the tectonic setting of southeastern Turkey, and the distribution of volcanic rocks of
eastern Turkey. Key to abbreviations: AIB = Anatolian - Iranian block, AP = Arabian platform, BM -
Bitlis Metamorphics, DAF = East Anatolian fault zone, K = Karacadağ, KAF = North Anatolian fault
zone, MKM = Malatya - Keban metamorphics, PM = Pütürge Metamorphics, VG ~ Van Lake (after
Savcı, 1980 figure 1).
kenarı yakınlarında Sivrice'den, kuzey kenarı yakınlarında Elazığ'a kadar olan bölge için sunulmuştur (şekil 1).
Genelde bu yayılım içerisinde Elazığ volkanik karmaşığı,
değişik ölçeklerde kuzeye kendi içinde ekaylanmış tektonik dilimlerden meydana gelmiş, büyük, kuzeye dalımlı
tektonik bir dilimdir. Petrografik niteliğinde de güneyden
kuzeye tedrici bir değişme kaydedilmiştir. Güneyde kayaç
lar bazik karakterli olup asitik stok ve dayklar tarafın
dan sokulumludurlar. Bunlar düşük yeşil - şist fasiyesin
de metamorfize olmuşlardır. Kuzeye doğru kayaçlar daha
asitik, daha az sayıda ve daha ufak sokulumlar ile kesil
mislerdir. Bunlar da prehnit - pumpellit fasiyesindg m e -
tamorfize olmuşlardır. Daha kuzeyde ise daha asitik bir
karakter kayaçlara hakim olup bunlar metamorfize olmamışlardır.
Yukarıda yaptığımız bu kısa tanımlamaya uygunluğu
açısından Elazığ volkanik karmaşığı güneyden kuzeye,
başka bir deyimle de alttan üste doğru üç birliğe ayrılmıştır.
Birlik 1
En güneydeki bu birlik, bazaltik yastık lavlar, diyabaz
ve meta - gabrodan meydana gelmiş olup diyorit, grano-
146 HEMPTON — SAVCI
Şekil 3 : 1/10000 ölçekli detaylı jeolojik haritalamadan genelleştirilmiş Sivrice alanının jeolojik haritası. Haritada gösterilen gabro, diyabaz ve bazaltlar Birlik l'i temsil ederken andezitler Birlik 2'yi temsil etmektedir.
Figure 3 : Generalized geological map of the Sivrice area based on much more detailed 1/10000 scale mapping.
The gabbro, diabase, and basalt belong to Unit 1. The andesite belongs to Unit 2.
diyorit ve andezitik sokulumlar ile kesilmişlerdir. Sivrice
yakınlarında bu birliğin bir bölümünün büyük ölçekli jeolojik haritası şekil 3'te gösterilmiştir.
Yastık lavlar Kürk köyünün kuzeyinde büyük bir bindirme ve harita alanının güneybatı köşesinde ufak bir
tektonik dilim olarak gözlenmektedir. Kalınlığı yaklaşık
500 m dir. Yastıklar büyük (2 m çapına kadar) ve seyrek
lav akıntıları ve aglomeralar ile aratabakalıdır. Çalışma
alanında yastıklar genelde kuzeye eğimlidirler. Yastık lav
akıntılarının orijinal olarak yatay akıntılar olduğu kabul
edilerek tüm kütlenin Eosen tektonjzmasınm etkisiyle kuzeye eğim kazandığı yorumlanmıştır. Bölgede bazaltlar
esas litoloji olup kısmen epidot, klorit, aktinolit, muskovit ve albit minerallerinden oluşmuş alterasyon gösterirler. Şistozite izlenmekle beraber ilksel volkanik kayaç dokusu korunmuştur. Kuars ve epidottan meydana gelmiş
olan ikincil damarlar da aynı alanlarda gözlenmektedir.
Bu damarlardan bazıları 25 cm ye kadar kalınlıklar gösterirler.
Diyabazlar, Kürk köyünün kuzeyindeki bindirme diliminin tabanında, Sivrice'nin güneyindeki bindirme diliminin kuzey bölümünde ve Kürk köyünün güneyindeki
bindirme diliminde masif bir görüntüde yü2eylemektedirler (şekil 3). Gözlenen en fazla kalınlığı yaklaşık 300 metredir. Bazı ofiyolitik karmaşıklarda gözlemlenen levhalı
dayk (sheeted dikes) özelliği burada yoktur. Bazı yüzlekler
düzensiz olarak kalınlıkları 5 cm'den 1 m'ye kadar değişen
bazaltik ve diyabazik dayklar ve bazı ufak mikrogabro sokulumları içermektedir. Diyabazlar, Kürk köyünün kuzeyindeki bindirme diliminin üst bölümlerine yakın ve kuzeyine doğru yastık lavlara, Sivrice'nin güneyindeki bindirme diliminde ise meta-mikrogabro ve meta-gabrolara tedrici olarak geçişlidirler. Diyabazlar, petrografik olarak tipik diyabaz tekstürü olan kafes yapılı plajioklas ve sub-
ELAZIĞ VOLKANİK KARMAŞIĞI 147
ofiyolitik klinopiroksen ve az miktarda da pijonitden oluş-
muştur. Bunlar düşük derecede epidot, klorit, aktinolit,
hornblende, muskovit ve albit minerallerinden oluşmuş
kayaçlara dönüşmüş olup şistozite göstermemektedirler.
Meta-gabro, Sivrice'nin güneyindeki bindirme diliminin güney bölümünde yüzeylemektedir (şekil 3). Gözlemlenen en fazla kalınlığı 250 m olup yapraklanma (foliation)
ve katmanlanma (layering) göstermektedir. Bu izotropik
gabrolar birbirine girift plajioklas ve ojit kristallerinden
meydana gelmişlerdir. Bazı yüzleklerde oldukça büyük
plajioklas ve ojit kristalleri (35 mm ye kadar) saptanmış-
tır. Bunlar bazen yaklaşık 10 cm2'lik alanlarda toplu olarak gözlenmekte olup ufak kristaller ile çevrilmişlerdir.
Böylesi büyük kristallerin meydana getirdikleri gruplar,
büyük gabro yüzeylemelerinde diybaza geçiş zonlarına yakın gözlenmektedirler (Rosencrantz, 1980). Çalışma alanında meta-gabrolar içinde 3 cm'ye kadar varan genişliklere
sahip irj taneli pegmatitik gabro damarlarına rastlanmış-
tır. Çoğunlukla ojit kristalleri aktinolit, hornblend ve klorit, plajioklaslar ise epidot, albit ve muskovite dönüşmüş-
tür. Meta-gabro, ilksel magmatik kayaç dokusunu korumuş-
tur.
Birlik 1 kayaçları çoğunlukla asitik dayklar ve stoklar
tarafından kesilmişlerdir. Bu dayklar Sivrice'nin batısında ve Gözelli köyü yakınlarında yastık lavları kesen büyük
granodiyoritik kütleler, Kürk köyü kuzeyinde yastık lav ve
148 HEMPTON — SAVCI
diyabazları kesen diyoritik stoklar ve Aluncuk köyünün
batısında yastık lavları kesen andezitik dayklar ile temsil
edilirler. Her ne kadar, çoğu bölgelerde ilksel magmatik
doku korunmuşsa da tüm bu sokulumlar şiddetli olarak
altere olmuşlardır. Bunlar genellikle kuvars, kljnozoisit,
epidot, klorit, albit ve serizit içerirler.
Birlik 1 içerisinde yukarıda belirtilen bu mineral toplulukları bunların düşük yeşil-sist fasiyesinde metamorfjze olduklarını göstermektedir. Orijinal magmatik tekstü-
rün korunması bize bu metamorfizmanin «Statik ya da
Gömülme» tip bir metamorfizma olduğunu göstermektedir (Miyashiro, 1973).
Birlik 2
Bu birljk şekil 3'deki jeolojik haritanın kuzeydoğu kö-
şesinde yer almakta olup ojit-andezitik lav akıntıları, volkanik kökenli tortullar, aglomera ve bazaltik-andezitik
yastık lavlar ve felsitik dayklarca kesilmiş peperitler ile
temsil edilirler (tanımlamadaki sıra kayaç oranlarının gö-
recelj olarak azaldığını gösterir).
Masif andezitik akıntılar Hazar gölünün güneybatı
kenarının kuzeyinde yüzeylemektedirler. Bunların kalınlığı en az 500 m'dir. Her bireysel akıntı değişik oranlarda
zonlanmış plajioklas fenokristalleri içerir. Bu akıntılar afanitik bir yapı gösterirken diğer gözlemlerde saptanabilen
bazı akıntılar en az % 25 zonlu plajioklas ve mafik mineral olarak ojit içerirler. Andezitik aglomera ve volkanik
kökenli sedimanlar arasında yer alan andezitik lav akıntıları oldukça seyrek arakatmanlardır.
Bazaltik-andezitik yastık lavlar, peperitler ve andezitik kökenli volkan tortullardan oluşan dizi, andezitik lav
akıntılarının üzerinde yer alır. Bunların en iyi mostraları Elazığ-Diyarbakir karayolu boyunca görülmektedir. Bu
dizi en az 300 m kalınlığa sahip olup kuzey ve kuzeydoğuya eğimlidir. Volkanik kökenli tortullar gri-yeşilden beyaza kadar değişen renklerde olup herbjr tabaka 1 cm den
90 cm ye kadar değişen kalınlıklar gösterir. Bazı tabakalar
dereceli tabakalanma ve «flame yapısı» gösterip deniz altı
birikimleri olarak yorumlanmışlardır. Birim 2 içerisinde
fasılalı gözlemlenen kırmızı çamurtaşı ara tabakalarının
varlığı, olasılıkla bölgede volkanik etkinliğin aşamalı olduğunu gösterir. Çünt köyü güneyinde volkanik kökenli
tortullar daha kalın, daha masif tabakalı ve olasılıkla
andezitik kül akıntı birikimleri ile temsil edilirler. Bazaltik-andezitik yastık lavlar ve peperitler daha ince bir dizi
oluştururlar. Bunların en fazla kalınlıkları 30 m den daha azdır. înce tanelj felsitik dayklar bazaltik-andezitik
yastık lavları keserler.
Her ne kadar bu kayaçlann orijinal tekstürleri korunmuşsada, bunlar klorit, pumpellit ve prehnit alterasyonuna uğramışlardır. Bu mineral topluluğu Birlik 2'nin prehnit-pumpellit metamorfik fasiyesinde metamorfize olduğunu göstermektedir. Başka bir deyimle bunlar gömülme
metamorfizması etkisinde kalmışlardır (Coombs, 1960).
Birlik 3
En kuzeydeki bu birlik karmaşığın tavanını temsil etmektedir. Birlik 3, az oranlarda bazaltik-andezitik yastık
lavlar ile çoğunlukla hornblende-andezit, andezit ve volkanoklastik tortullardan meydana gelmiştir. Bunlar güneyde
asitik, kuzeyde bazik dayklarca kesilmiştir.
Bazaltik-andezitik yastık lavlar şekil 4'deki jeolojik
haritanın yaklaşık 3,5 km güneyinde yüzeylemektedirler.
Bunlar asitik dayklarca kesilmiş olup en iyi yüzeylemeleri Elazığ-Sivrice karayolu üzerinde gözlenmektedir. Bunlar birliğin tabanını temsil etmektedirler.
Hornblende-andezitler Tadım köyünün batı ve 2,5 km
kadar kuzeyine kadar olan alanlarda yüzeylemektedirler
(şekil 4). Yer yer küresel ayrışmanın da izlendiği bu volkanitler mafik dayklarca kesilmişlerdir. Hornblende-andezitler çoğunlukla hornblend ve plajioklas kristalleri ile daha az oranda ojit, manyetit ve bazen apatit mineralleri
ELAZIĞ VOLKANİK KARMAŞIĞI 149
içerirler. Yeşilimsi-kahverengi hornblend fenokrjstallerinin uzun eksenleri 2 ile 6 mm kadardır. Belirgin zonlanma gösteren plajioklaslar mikroskobik etütlerde andezin
olarak saptanmıştır. Matriks genellikle plajioklas ve yaklaşık yüzde on - onbeş oranında hornblendedir. Bazı nadir
gözlemlerde, hornblend-andezjtler de korezyona uğramış
plajioklas fenokristallerinin araları klorit sokulumlan ile
doldurulmuştur. Bu tür kayaçlarda manyetit de saptanmıştır.
Hornblend fenokristalleri kuzeye doğru göreceli olarak
küçülür ve kayaç içerisindeki oranları azalır. Şekil 4'deki
jeolojik haritanın kuzeyinde Tepeköy ve Yalınız köyleri
çevresinde hornblend kristalleri matriks içerisinde izlenmekle beraber plajioklas fenokristalleri 5 mm kadar uzunluklar göstermektedirler. Bu andezitik akıntılarda hakim
mineral plajioklastır. Plajioklaslardaki zonlanma, güneydeki hornblende-andezitlerde izlenen zonîu plajioklaslar
kadar belirgin değildir.
Bazı gözlemlerde (örneğin Tepeköy'de ve Sarıyakap
köyünün batısında) her bir tabakası 50 cm den 1 m ye kadar değişen kalınlıklarda volkanoklastik sedimanlar, volkanitler ile aratabakalıdırlar. Birlik 3'ün pek kesin olmamakla beraber kalınlığının 100 m den daha kalın olmadığı
tahmin edilmektedir. Birlik 3 Elazığ volkanik karmaşığı-
nın tavanını, başka bir deyimle bölgede ada yayı volkanizmasımn oldukça farklılaşmaya (differentiation) uğramış,
asitik son aşamasını temsil etmektedir. Bu volkanik ve
volkanoklastik kayaçlar ilksel volkanik ve tortul tekstürlerini tamamen korumuş ve metamdrfizmaya uğramamışlar*
dır.
Birlik 3 kayaçları kuzeyde Paleozoyik-Mesozoyik Keban mermerleri ile tektonik olarak sınırlanmışlardır. Birlik 3 sırtında üst Maastrihtiyen Harami formasyonunu ta-
şımakta olup Üst Eosen-Oligosen Kırkgeçit ve Üst Miyosen Karabakır formasyonları (Perinçek, 1979 a) birlik 3
ve Keban metamorfiklerini diskordansla örterler (şekil 4).
SONUÇLAR VE TARTIŞMA
Yukarıda betimlenen Birlik 1, 2 ve 3 içerisindeki volkanik ve plütonik litolojilerin karakter, yayılım ve göreceli oranları Elazığ karmaşığının ilksel okyanus içi/ensimatik bir ada yayı olduğunu önermektedir.
Volkanik ad.a yaylarının ilksel safhalarındaki gelişimleri birçok araştırmacı tarafından tartışılmıştır (Kuno,
1960, 1966 a, 1966 b; Jakes ve Gill, 1970; Miyashjro, 1973,
1974, 1975; Donnelly ve Rogers, 1980). Genellikle ada yayı
gelişimindeki ilk aşamada (ilksel aşama primitive phase
toleyitik bazalt, bazaltik andezit ve andezitler oluşur (Bryan ve diğerleri, 1972; Miyashiro 1974, 1975). Bu toleyitik
seriler, ada yayının olgun safhasında gelişen toleyitik ve
kalk-alkalen volkanik serilerinin (andezit, dasit, riyodasit
ve riyolit) tabanını oluştururlar (Miyashiro, 1974, 1975).
Kuno (1966 a, 1966 b) ilksel ada yayı volkanizmasında pijonitik serileri tanımlamıştır. Daha sonraki araştırmalar
çoğunlukla jeokimyasal verilere dayanırken Jakes ve Gill
(1970) «ada yayı toleyit serileri» terimini ilkel ada yayı
volkanik rejimleri için kullanmıştır. Miyashiro (1974, 1975)
dünyada iyi-bilinen ada yayı litolojilerinin göreceli oranlarını ve dağılımını diyagramlar ile göstererek ilksel ve
olgun ada yaylarını tanımlamıştır. Olgunlaşmış ada yaylarında önemli oranlarda farklılaşma sonucu oluşmuş kayaç toplulukları (dasit, riyolit, rjyodasit gibi) egemen iken,
ilkel ada yayları önemli oranlarda mafik kayaç toplulukları (bazalt, bazaltik andezit, andezit gibi) kapsar.
Bu yazıda Elazığ volkanik karmaşığını temsil eden
Birlik 1, 2 ve 3, okyanusal bir levhanın diğer bir okyanusal levha altına daldığı sırada derinlik derecesine göre
biribiri arkasından gelişmiş ilkel ensimatik bir ada yayı
olarak yorumlanmıştır. Birlik 1 ada yayının tabanım temsil etmekte olup çoğunlukla yastık lavlardan meydana gelmiştir. Bunlar statik olarak düşük yeşil-şist fasjyesinde
metamorfize olmuşlardır. Birlik 1 bünyesinde asitik sokulumlar içerir. Birlik 2, Birlik 1 üzerinde gelişmiş olup
daha çok farklılaşmış bir magmaya ait bazaltik andezit ve
ojit andezitler ile temsil edilirler. Bunlar da bazı felsitik
dayklar içerirler ve prehnit-pumpellit fasiyesinde (gömülme metamorfizması) metamorfize olmuşlardır. Birlik 3,
Bjrlik 2 üzerinde gelişmiş olup ada yayının tavanını temsil etmektedir. Bunlar önemli oranlarda farklılaşmaya uğ-
ramış bir magmaya ait hornblende-andezit, andezitlerden
meydana gelmiştir ve genellikle bazik dayklarca kesilmiş-
tir. Birlik 3 kayaçları orijinal volkanik tekstürlerini korumuş ve metamorfizmaya uğramışlardır. Güneydoğu Anadolu'daki hareket yönü güneye doğru olan Eosen bindirmeleri, tüm komplekste kabaca kuzeye eğimli kendi içinde de ekaylanmış bindirme dilimlerine neden olmuştur.
Bunun sonucu ada yayı topluluğunun daha bazik ve metamorfize olmuş taban bölümü (Birlik 1) karmaşığı oluşturan tektonik dilimlerden güneydeki ve taban dilimi temsil ederken daha asitik ve metamorfize olmamış tavan bö-
lümü (Birlik 3) daha kuzeydeki tavan dilimi temsil etmektedir (şekil 5).
Yazgan (1981), bu yazıda tanımladığımız Elazığ volkanik karmaşığını, Malatya-Elazığ arasında etkin kıta kenarı magmasal ürünleri olarak yorumlamaktan*. Eğer Elazığ volkanik karmaşığı etkin bir kıta kenarının magmasal
ürünleri idiyseler bu durumda çalışma alanımızda önemli ölçüde dasit ve riyolit saptamamız gerekecekti (Miyashiro, 1973). Kaldı ki çalışma alanımızda bu tür kayaçlar
bulunmamıştır. Buna karşılık çalışma alanımızda geniş
bir yayılımda bazaltlar (Birlik 1 içinde) bulunmaktadır
Sonuç olarak, bu yazıda Kampaniyen-Alt Maastrihtiyen
Elazığ volkanik karmaşığı Tonga-Kermadec ada yayı sistemine (Bryan ve diğerleri, 1972) benzerliği açısından ilkel-ensimatik ada yayı olarak yorumlanmıştır.
KATKIBELİRTME
Bu araştırma yazarların tezleri gereği 1979-1981 yıllan
arasında yaptıkları çalışmaların bir bölümüdür. Araştırma bursu ve M.T.A. Enstitüsü (1979 ve 1980) ile T.P.A.O
(1981)'nin lojistik destekleri ile gerçekleştirilmiştir. Yazarlar araştırmalarının değişik safhalarında değerli öneri ve
tartışmaları ile yardımlarını gördükleri K. Burke, J.F. Dewey, W.S.F. Kidd, D. Perinçek, O. Sungurlu, F. Şaroğlu,
A.M.C. Şengör, O. Tekeli ve Y. Yılmaz'a teşekkürü borç
bilirler. Ayrıca J. Ach ve Dyer'n mikroprob ve jeokimyasal
analizlerdeki katkılarına ve Muzaffer Savcı'ya araştırmalarımız süresince yaptığı maddi ve manevi katkılarından
dolayı teşekkür ederiz.
Yazının ilk geliş tarihi : Ağustos 1982
Yayıma verildiği tarih : Aralık 1982
150 HEMPTON — SAVCI
DEĞİNİLEN BELGELER
Arpat, E. ve Şaroğlu, F., 1972, The East Anatolian fault
system: thoughts on its development: Bull. Mineral
Research and Exploration Institute of Turkey, Ankara, 78, 33-39.
Bryan, W.B., Stjce, G.D., Ewart, A., 1972, Geology, petrology, and geochemistry of the volcanic islands of
Tonga : Jour. Geophys. Res., 77,1565-1585.
Coombs, D.S., 1960, Lower grade mineral facies in New
Zealand: Internat. geol. Congr. 21st Sess. Rep., Copenhagen, 13, 339-351.
Dewey, J.F., Pitman, W.C., Ryan, W.B.F., Bonnin, J., 1973,
Plate tectonics and the evolution of t h
e Alpine system : Geol. Soc. America Bull., 84, 3137-3180.
Donnelly, T.W. ve Rogers, J.J.M., 1980, Igneous series in
island, arcs; the Northeastern Caribbean compared
with worldwide island arc assemblages: Bull. Volcanol., 43/2, 347-382.
Hall, R., 1976, Ophjolite emplacement and the evolution
of the Taurus suture zone, SE Turkey: Geol. Soc.
America Bull., 87, 1078-1088.
ilhan, E., 1974, Eastern Turkey Spencer, A.M., ed., Mesozoic-Cenozoic orogenic belts de: Scottish Academy
Press, Edinburg, 187-197.
Innocenti, F., Muzzuoli, R., Pasquare, G., Radicati di Brozolo, F. ve Villari, L., 1976, Evolution of the volcanism in the area of interaction between the Arabian,
Anatolian and Iranian plates (Lake Van, Eastern
Turkey) : Jour. Volcanol. Geothermal Res., 1, 103-
112.
Jakes, P. ve Gill, J., 1970, Rare earth elements and the
island arc tholeiitic series: Earth Planet. Sci. Lett.,
9, 17-28.
Kuno, H., 1950, Petrology of Hakone volcano and the adjacent, areas, Japan: Geol. Coc. America Bull., 61, 957-
1020.
Kuno, H., 1966a, Lateral variation of basaltic magma type
across continental margins and island arcs: Bull.
Volcanol., 29, 195-222.
Kuno, H., 1966b, Lateral variation of basalt magma across
continental margins and island arcs; Poole, W.H.,
ed., Continental margins and island arcs da: Geol.
Survey Paper, Canada, 66/15, 317-336.
Miyashiro, A., 1973, Metamorphism and Metamorphic Belts;
George Allen and Unwin, London, 492 s,
Miyashiro, A., 1974, Volcanic rock series in island arcs and
active continental margins: Am. Jour. Sci., 274, 321-
355.
Miyashiro, A., 1975, Island arc volcanic series a crital
review: Pettrologie, 3,177-187.
M.T.A., 1962., Explanatory text of the geological map of
Turkey, 1/500 000 Diyarbakir sheet: MTA Institute,
Ankara, 69 s.
Ota, R. ve Dincel, A., 1975, Volcanic rocks of Turkey: Bull.
Geol. Survey of Japan, 26,19 (393)-45(419).
Perinçek, D., 1978, Researching petroleum possibilities and
geological study of Çelikhan-Sincik-Koçali (Adiyaman city) region: Ph. D. thesis, TPAO. report 1250.
(unpublished)
Perinçek, D., 1979a, Guidebook for excursion «B», Interrelations of the Arab and Anatolian plates: First Geol.
Congr. on Middle east, Ankara, Turkey, 34 s.
Perinçek, D., 1979b, Palu, Karabegan, Elazığ, Sivrice, Malatya alanının jeolojisi ve petrol imkanları : TPAO
raporu, 1361, 33 s. (yayınlanmamış)
Ricou, L.E., 1971, Le croissant ophiolitique Peri-Arabe, une
ceinture de nappes mises en place au Cretace superieur: Rev. Geogr. Phys. Geol. Dyn., 13, 327-349.
Ricou, L.E., 1973, Relations entre tectonique et paleographie
dans les Zagrides: C.R., Acad. Sci. Paris, 276, 893-
896.
Rigo de Righi, M. ve Cortesini, A., 1964, Gravity tectonics
in foothills structure belt of southeast Turkey: Am.
Assoc. Petroleum Geologists Bull., 48/12, 1911-1937.
Rosencrantz, E., 1980, Geology of the northern half of
North Arm mountain massif, Newfoundland: Ph. D.
thesis, SUNY-Albany, 318 p.
Savcı, G., 1980, Doğu Anadolu volkanizmasmın neotektonik önemi: Yeryuvarı ve însan, 5/3-4, 46-49.
Sungurlu, O., 1974, VI. Bölge kuzey sahalarının jeolojisi •
Okay, H. ve Dilekoz, E., ed., Türkiye ikinci petrol
kongresi'nde : Ankara, 85 -107.
Şengör, A.M.C. ve Burke, K., 1978, Relative timing of rifting and volcanism on earth and its tectonic implications : Geophys. Res. Lett., 5/6, 419-421.
Şengör, A.M.C. ve Kidd, W.E.F., 1979, Post-Collisionai tectonics of the Turkish-Iranian plateau and comparison with Tibet: Tectonophysics, 55, 361-376.
Şengör, A.M.C, ve Yılmaz, Y., 1981, Tethyan evolution of
Turkey: a plate tectonic approach: Tectonophysics,
75, 181-241.
Şengör, A.M.C, "White, G.W., Dewey, J.F., 1979, Tectonic
evolution of the Bitlis suture, SE Turkey: implications for the tectonics of the eastern Mediterranean •
Rapp. Comm. Int. Mer. Mediterranean, 25/26-2a, 95-
97.
Yazgan, E., 1981, Doğu Toroslarda etkin bir paleo-kıta kenarı etüdü (Üst Kretase-Orta Eosen) Malatya-Elazığ,
Doğu Anadolu: Yerbilimleri, 7, 83-104.

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar