İran’a Ekonomik Yaptırımlar: Kırılganlaşan Nükleer Program mı Hükümet mi?

İnceleme

+D]LUDQ&LOW6D\Ü
İran’a Ekonomik Yaptırımlar: Kırılganlaşan
Nükleer Program mı Hükümet mi?
Economic Sanctions on Iran: Is It Iran’s Nuclear Program or the
Government Getting Fragile?
Özüm S. UZUN
Abstract
There is a consensus about the severe impact of the economic sanctions on the Iranian economy and the
limits of its achievement to compel Iran to stop its uranium enrichment activities. However, the probability
of the emergence of revolutionary uprisings against the regime due to the sanctions is still a debatable issue.
Therefore, this article seeks to understand the probability of transforming economic demands of Iranians to
political demands as a result of the economic sanctions. In that respect, it attempts to answer the following
question: Would economic sanctions be successful to dissuade the Iranian regime from its nuclear program
as a result of widespread discontent among Iranians in an era when the Middle Eastern and North African
regimes have been challenged by the popular uprisings? It seems that the main aim of greater economic
sanctions is to slow Iranian nuclear program, rather than to end it. Therefore, this article argues that the
possibility of transformation of economic demands of Iranians to political demands is low, since most of the
Iranians now only criticize the economy policies, not the nuclear policies, of the government.
Keywords: Iran, sanctions, nuclear program, Iranian economy
İran’a karşı uygulanan yaptırımlar, son yıllara kadar sadece ABD tarafından uygulanmış olmasından ötürü, İran ekonomisinde
bazı sıkıntılara neden olsa da İran’ı yalnızlaştıramamış ve siyasi baskı yaratabilecek düzeyde ekonomik sıkıntı yaratmamıştır.
İnceleme
+D]LUDQ&LOW6D\Ü 
Giriş
18 Aralık 2010 tarihinde Tunus’ta başlayan halk
ayaklanması, yönetimle halk arasında derinle-
şen uçurumun bir sonucu olarak patlak verdi.
Tunus’tan sonra Ortadoğu ve Kuzey Afrika devletlerine hızla yayılan halk ayaklanmaları, bölgenin siyasal açıdan yeniden yapılandırılma sürecini başlatmış oldu. Bölgeyi yakından takip edenler,
yönetimlerin kırılganlaşmasında büyük payı olan
ekonomi politikalarının önemini bir kez daha
kavradı. Arap devrimleri sürecinde İran’ın rolü,
algısı ve gücü üzerine birçok çalışma yapılırken,
İran’ın mevcut rejiminin ekonomi politikaları ve
devam ettirdiği nükleer programından dolayı
maruz kaldığı ekonomik yaptırımların etkisi gö-
rece daha az çalışıldı. Elbette ki ekonomik yaptı-
rımların İran’ın nükleer programını durdurmada
başarılı olup olmayacağına dair birçok çalışma
yapıldı. Ancak İran ekonomisi incelenirken, yö-
netimlerin ekonomik nedenlerle kırılganlaşması
sonucunda devrimci çatışmalarla/hareketlenmelerle karşı karşıya kalma olasılığı daha nadir
analiz edildi. Bu nedenle bu makale, İran’a karşı
sertleştirilerek uygulamaya devam ettirilen ekonomik yaptırımların, hükümet üzerinde nasıl bir
etkisi olabileceğini sorgulayacaktır. Bu amaçla,
ekonomik yaptırımlar İran’ı nükleer programdan
vazgeçirmede etkili olabilir mi? ve Ortadoğu ve
Kuzey Afrika’nın halk ayaklanmalarıyla yeniden
şekillendiği bir süreçte bu yaptırımlar İran hükü-
metini kırılganlaştırabilir mi? sorularına cevap
arayacaktır. İlk bölümde, İran’ın nükleer programına dair kısa bir bilgi verilecek ve yaptırımlara
zemin hazırlayan başarısız müzakere süreci anlatılacaktır. İkinci bölümde ekonomik yaptırımların rolü ve İran’daki etkileri incelenecektir.
Müzakerelerin Sonucu: Ekonomik
Yaptırımlar
İran’ın nükleer programı, Şah döneminde altyapı
çalışmalarının ABD yardımıyla “Barış için Atom”
programı çerçevesinde başlatılmış, 1967 senesinde de Tahran Nükleer Araştırma Merkezi kurulmuştur. İran, İslam Devriminden sonra İran-Irak
savaşına kadar nükleer çalışmalarını askıya almış
olsa da, 1960’lardan bu yana dönemsel olarak
SSCB (dağılmasından sonra Rusya), ABD, Çin,
Arjantin, Pakistan, Hindistan, Polonya, Almanya, Fransa, Kuzey Kore, Güney Afrika ve İtalya
gibi ülkeler İran’ın nükleer programına katkıda
bulunmuştur. İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşmasını (Nonproliferation
Treaty [NPT]) 1970’de onaylayarak nükleer silaha sahip olmayan ülkeler listesine ismini yazdırmış, UAEA’nın Teminat Anlaşmasını (Safeguard
Agreement) kabul etmiştir.1 1974’te İran Atom
Enerjisi Ajansı’nın kurulmasıyla da nükleer çalış-
malar yapan İranlı bilim adamları yetiştirme sü-
reci hız kazanmıştır. 1979 İslam Devrimiyle sona
erdirilen nükleer program, 8 yıl süren İran-Irak
savaşından sonra tekrar başlatılmıştır. Bahgat’ın
da belirttiği gibi Pakistan, İsrail ve ABD’den algılanan tehditle beraber, ekonomik ve siyasi dinamikler ve nükleere atfedilen “milli gurur” faktörleri İran’ın nükleer programını yeniden baş-
latmasında etkili olmuştur.2 İran-Irak savaşında
Saddam Hüseyin’in İran’a karşı kimyasal silah
kullanması ve uluslararası kamuoyunun bu konuda sessiz kalması da bir diğer önemli unsurdur. Ancak 1980’lerde rehine kriziyle ABD-İran
arasındaki diplomatik ilişkilerin kesilmesi, Şah
döneminde İran’ın nükleer programına destek
veren Batı dünyasının İran’a yardımının sonu
00 y×l× itibariyle úran ile A% hols aras×nda yrtlen mzaNereler
zorlu bir d|nemece girmiütir 00 senesindeNi g|rümelerde Alman
ya úngiltere ve Fransa úran’a uranyum zenginleütirme faaliyetlerini
durdurmas× Narü×l×ù×nda nNleer teNnoloMi ve ticaret alanlar×nda oeüitli
|nerilerin bulunduùu bir anlaüma teNlif etmiütir
İnceleme
 +D]LUDQ&LOW6D\Ü
olmuştur. Yabancı şirketlerin de İran’la nükleer
işbirliğini reddetmeleri, İran’ı Rusya ve Çin dahil diğer devletlere yöneltmiştir. Aynı zamanda
Devrim sonrasında İran’ın nükleer programının
“milli” olmasına özen gösterdiği bir süreç başlamıştır.
2000’lerle birlikte İran’ın devam eden nükleer
çalışmaları ve elde edilen istihbarat bilgileriyle
İran’ın nükleer programının barışçıl amaçlı olmayabileceği endişeleri doğmuştur. 14 Ağustos
2002 tarihinde muhalif İran Ulusal Direniş Konseyi, yapmış olduğu basın toplantısında, gizli
tutulan Natanz’daki uranyum zenginleştirme ve
Arak’taki ağır su üretim tesisleriyle ilgili bilgiler vermiştir. UAEA 2003 raporunda da, İran’ın
1991 yılında Çin’den ithal ettiği uranyumu bildirmemiş olmasına; zenginleştirme programına3
ve Arak reaktöründeki ağır su programına dikkat çekmiştir. 18 Eylül 2004’de bir karar tasarısı
onaylayan UAEA, İran’dan uranyum zenginleş-
tirme çalışmalarını durdurmasını ve Yönetim
Kurulu’na nükleer programıyla ilgili bir değerlendirme raporu sunmasını istemiştir. Diğer
taraftan, İran’ın gizli bir nükleer programı olabileceği kaygısı, askeri seçenekleri önleme maksadıyla Avrupa ülkelerini İran’la müzakere masasına oturtmuştur. Almanya, İngiltere ve Fransa
(AB Üçlüsü) ile yürütülen müzakereler sonucunda 15 Kasım 2004’de bir anlaşmaya varılmıştır.
İran’daki tüm santrifüjler denetim mekanizmasına alınmış ve İran kendi isteğiyle geçici olarak
durdurduğu uranyum zenginleştirme faaliyetlerine bir süre daha başlamayacağını duyurmuştur.
Böylelikle İran, konunun Birleşmiş Milletler Gü-
venlik Konseyine sevk edilmesini engellemiştir.
2005 yılı itibariyle İran ile AB Üçlüsü arasında
yürütülen müzakereler zorlu bir dönemece girmiştir. 2006 senesindeki görüşmelerde Almanya,
İngiltere ve Fransa İran’a uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması karşılığında, nükleer teknoloji ve ticaret alanlarında çeşitli önerilerin bulunduğu bir anlaşma teklif etmiştir. Dönemin, İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hamid Rıza
Asefi, Avrupa’nın nükleer yakıt verme önerisine
olumlu baktıklarını, ancak bunun İran’ın barışçıl
nükleer teknolojiye sahip olmasına ilişkin doğal
ve yasal haklarından vazgeçtiği anlamına gelmediğini söylemiştir.4 Aynı zamanda İran, 2005
senesinde Avrupa üçlüsünün Rus topraklarında
uranyum zenginleştirme önerisini reddederek
uranyum zenginleştirme programına yeniden
başlamıştır. İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedijenad, 2007 senesinde Güney Horasan eyaletinin başkenti Bircand’da halka hitaben yaptığı
konuşmada nükleer programa değinmiş, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini 164 santrifüjden 3 bin santrifüje çıkararak devam ettirdiklerini açıklamıştır.5 Aynı dönemde Körfez İşbirliği
Konseyi ülkeleri bölge dışında tarafsız bir yerde
uranyum zenginleştirme önerisinde bulunmuş-
lar, ancak bu öneri İran tarafından sıcak karşılanmamıştır. İranlı yetkililer, hiçbir önerinin kendi
topraklarında uranyum zenginleştirmeyi engelleyemeyeceği yönünde açıklamalar yapmıştır.6
2008’de bir araya gelen İranlı ve Avrupalı yetkililerin görüşmelerinde de İran’ın uranyum
zenginleştirme faaliyetlerinden vazgeçmeyeceği anlaşılmıştır. 14 Haziran 2008 tarihinde
Tahran’a giden AB Ortak Dış Politika ve Güvenlik Yüksek Temsilcisi Javier Solana başkanlığındaki heyet, ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa ve
Almanya’nın (5+1 ülkeleri) teşvik paketini sunmuştur. İran’ın hafif su reaktörü ile sivil bir nükleer program geliştirmesine yardım etmeyi, yasal
olarak geçerli nükleer yakıt kaynağının garantisini, ticaret kolaylığını ve İran’ın Batı’dan sivil uçak
alabilmesini öneren bu paket de İran’ı uranyum
zenginleştirme faaliyetlerini durdurmasına ikna
edememiştir. İran’ın resmi yanıtı gelmeden Hü-
kümet Sözcüsü Gulamhüseyin İlham’ın, “Eğer
paket uranyum zenginleştirme işlemini askıya
almayı içeriyorsa hiçbir şekilde görüşülebilir bir
paket değildir” şeklindeki açıklaması, İran’ın politikalarında bir değişiklik olmayacağının sinyalini vermiştir.7
Temmuz 2008 tarihinde İran’ın nükleer baş mü-
zakereci Celili ve AB’nin Dış Politika Sorumlusu
Solana Cenevre’de bir araya gelmiş, görüşmelere
ABD Dışişleri Bakanlığından bir yetkili de gözlemci olarak katılmıştır. 5+1 ülkelerinin talep
ve teşvikleri İran tarafına bir kez daha iletilmiş,
İran ise UAEA’nın denetiminde ve uluslararası
anlaşmalarla güvence altına alınmış olan barışçıl
nükleer programının hangi gerekçeyle engellen-
İnceleme
+D]LUDQ&LOW6D\Ü 
diğini sorgulayarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmayacağını bir kez daha yinelemiştir. Bunun üzerine İran’a karşı yaptırımların
arttırılması bir kez daha gündeme gelmiştir. Ancak 7 Ağustos 2008 tarihinde Rusya’nın Birleş-
miş Milletler Daimi Temsilcisi Büyükelçi Vitali
Çurkin, 5+1 ülkeleri arasında, nükleer programı
nedeniyle İran’a yeni bir yaptırım uygulanması
konusunda kesin bir anlaşma olmadığını açıklamıştır.8 19 Ağustos 2008 tarihinde İran ve UAEA
arasında yeni bir müzakere süreci daha başlamış,
UAEA Başkan Yardımcısı Hainunen, İran Atom
Enerjisi Kurumu tarafından Tahran’a davet edilmiştir.9 Sonuç olarak, 15 Eylül 2008 tarihinde
UAEA tarafından hazırlanan İran raporunda,
ne İran ne de Batı’nın tezlerini teyit edici bir sonuca varılmıştır. Raporda, İran yönetiminin BM
Güvenlik Konseyi kararlarının gereklerini yerine getirmediği, uranyum zenginleştirme ve ağır
su reaktöründeki çalışmalara devam ettiği ifade
edilmiştir. Ancak izin verilen tesislerin denetimi
sonunda, İran’ın gizli nükleer çalışmaları oldu-
ğuna dair bir kanıtın sunulamayacağı da eklenmiştir. UAEA, İran’ın Güvenlik Konseyi kararları gereğince nükleer programı konusunda daha
şeffaf adımlar atmaması durumunda, İran tarafından belirtilmemiş nükleer materyal ve aktivitenin olmadığını teyit eden bir tutum sergileyemeyeceğini belirtmiştir. Bu rapor, İran’ın askeri
amaçlı bir nükleer programı olduğunu kanıtlayamamakla birlikte, BM Güvenlik Konseyi kararlarıyla uyumlu hareket etmesi gerektiği yönünde
bir uyarı niteliğindedir.
İran’ın ısrarcı tutumu, İran’a karşı uygulanan
ekonomik yaptırımların devamına ve artmasına
neden olmuştur. BM Güvenlik Konseyi tarafından Aralık 2006 tarihinde çıkarılmış olan 1737
sayılı karar genişletilerek Mart 2007 tarihinde
1747 sayılı karar kabul edilmiş, Mart 2008’de de
1803 sayılı üçüncü yaptırım kararı onaylanmış-
tır. 1737 sayılı kararla, Tahran yönetiminin nükleer faaliyetlerine katkıda bulunacak her türlü
malzeme, teknoloji ve finansman sağlanmasının
yasaklanması ve nükleer programla ilişkisi oldu-
ğu saptanan 11 şirketin ve 12 kişinin malvarlıklarının dondurulması onaylanmıştır. 1737 sayılı
karar BM Güvenlik Konseyi’nin 15 üyesinin tamamının oyuyla kabul edilmiş olmasına rağmen,
Rusya girişimleriyle yaptırımları hafifletmeyi ba-
şarmıştır. 1803 sayılı son kararla ise önceki ekonomik ve ticari yaptırımlar biraz daha sertleştirilerek İran’a uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması için üç ay süre tanınmış; nükleer
programla bağlantısı bulunan kişi ve kurumlar
saptanmış, bunların yurt dışındaki mal varlıklarının dondurulması kararı çıkmış, bazılarına
seyahat yasağı getirilmiş; İran’a sivil veya askeri
amaçlarla kullanılacak hassas teknolojik ürünlerin satışının yasaklanmasına karar verilmiş ve
İran bankalarıyla ilişkilerde dikkatli olunması
önerilmiştir.
15 Eylül 2008 tarihinde UAEA, İran’ın nükleer
programıyla ilgili başka bir rapor daha yayınlamıştır. Bu raporda da Güvenlik Konseyi kararlarına rağmen İran’ın uranyum zenginleştirme
faaliyetlerinden vazgeçmediğinin ötesine geçilememiştir.10 Tam da bu esnada Hamaney’in 5+1
ülkelerinin ekonomi teşvik önerisini reddetmesiyle BM Güvenlik Konseyi’nin yeni yaptırım kararları için zemin hazırlanmıştır. 27 Eylül 2008
tarihinde 1835 sayılı karar, yeni yaptırımlar içermese de İran’ın daha önceki kararlara uymasını
yinelemiştir.11 Yeniden başlayan müzakere sü-
reci de başarısızla sonuçlanmış, İran uranyumu
%20 oranında zenginleştirmeye başlayacağını
UAEA’na bildirmiştir. 2010 yılında ise müzakere süreci tamamen çıkmaz bir yola girmiştir. BM
Güvenlik Konseyi 1929 sayılı kararla İran’a uygulanacak ek yaptırımlara kapı açmıştır. Kasım
2011 tarihinde UAEA’nın İran’ın nükleer programıyla ilgili yayınlamış olduğu raporda İran’ın bildirilmemiş nükleer faaliyetlerinin askeri amaçlı
olabileceğine dair kaygılarının olduğuna işaret
etmesi, İran’a karşı daha sert yaptırımların gündeme gelmesini hızlandırmıştır. Bu çerçevede
ABD Senatosu, İran’ın enerji, liman, nakliyat ve
gemi sanayi sektörleriyle iş yapılmasını kısıtlayan
ve bu ülkeye grafit, alüminyum ve çelik gibi, gemi
sanayi ve nükleer sektörlerle alakalı ürünler satan
veya tedarik eden bireylere cezalar öngören yaptırım paketini onaylamıştır.12 AB de İran’a karşı
gaz, bankacılık ve deniz taşımacılığı konusunda
yeni bir yaptırım paketi üzerinde anlaşmaya varmış ve 27 AB üyesinin Tahran’dan doğalgaz alı-
mını durduracağını açıklamıştır.13 Ancak İran’a
karşı uygulanan ekonomik ve ticari yaptırımlarla
İnceleme

+D]LUDQ&LOW6D\Ü
İran’ın nükleer programından vazgeçirilmesinin
mümkün olup olmadığı hâlâ sorgulanmaktadır.
Ekonomik Yaptırımlardan Ne Bekleniyor?
1979 İslam Devriminden sonra ekonomik yaptırımlar, ABD-İran ilişkilerini etkileyen önemli
unsurlardan biri olmuştur. 4 Kasım 1979’da ya-
şanan rehine krizinden sonra ABD, İran’ın finans
sektörüne, petrol ve petrol dışı ürünlerine karşı
yaptırımlar uygulamaya başlamıştır. İran’ın nükleer silaha sahip olmak istediği ve Ortadoğu barış sürecine karşı terör gruplarına destek verdiği
iddiasıyla da ABD, İran’la olan ticari ilişkilerine
yeni kısıtlamalar getirmiştir.
1970’li yıllardan sonra ekonomik yaptırımların
etkinliği üzerine yapılan çalışmalarda, yaptırımların başarı oranını etkileyen iki faktöre dikkat
çekilmiştir. Birincisi, yaptırımı uygulayan ülke
ile yaptırım uygulanan ülkenin ekonomik yapı-
larıdır. İkincisi, yaptırımların ne kadar süre ile
uygulandığıdır.14 Yaptırım uygulanan ülkenin
ekonomisi yaptırım uygulayan ülkeye bağımlı
ise ve yaptırımlar uzun süreli devam ediyorsa,
yaptırımların sonuçları da o denli hissedilir bir
hal almaktadır. Ancak bu noktada ekonomik
yaptırımların siyasi kararlar üzerindeki etkisi de-
ğişkenlik göstermektedir. İran’a karşı uygulanan
yaptırımlar, son yıllara kadar sadece ABD tarafından uygulanmış olmasından ötürü, İran ekonomisinde bazı sıkıntılara neden olsa da İran’ı
yalnızlaştıramamış ve siyasi baskı yaratabilecek
düzeyde ekonomik sıkıntı yaratmamıştır. Bu
nedenle ABD, yaptırımların son bir yılda hem
uygulayan ülkeler hem de uygulanan sektörler
bakımından genişletilmesi için çaba harcamıştır.
2000’li yıllarda İran’ın nükleer programını durdurması için uygulanan ekonomik yaptırımların
etkinliği ise hala gündemdedir. Bunun önemli bir
Haziran ayında gerçekleşecek olan seçimler sonrasında kurulacak yeni hükümetin ekonomi politikaları,
İranlıların ekonomik taleplerini nükleer programla ilişkilendirip ilişkilendirmeyeceğini belirleyecektir.
İnceleme
+D]LUDQ&LOW6D\Ü 
nedeni, AB’nin İran’a karşı genişletilen yaptırımlara daha fazla destek vermesine rağmen Rusya
ve Çin’in muhalif tutumlarıdır. Çin açısından
İran’la ilişkiler, Ortadoğu ve Avrasya bölgelerinde
siyasi ve ekonomik gücü artan ABD’ye karşı dengeleyici bir unsur olarak algılanmaktadır. 1970’li
yıllarda başlayan İran-Çin ekonomik ilişkileri,
İran’ın yalnızlaştığı dönemlerde artarak devam
etmiştir. İki ülke arasında konvansiyonel silahlar
ve nükleer enerji alanlarında devam eden işbirliği, 2000’li yıllarda enerji alanında da gelişmeye
başlamış, iki ülke arasında enerji anlaşmaları imzalanmıştır. Aralık 2012 tarihinde Çin’in İran’dan
petrol ithalatı, bir önceki yıla göre %43 oranında
artmıştır.15 Nükleer enerji alanında İran-Rusya
işbirliği de önemlidir. Buşehr reaktörünü tesis
eden Rusya’nın eski Devlet Başkanı Putin, gecikmeler olsa da projenin tamamlanacağına dair
garanti vermiştir. Dolayısıyla, ABD-İran ilişkilerinde önemini koruyan ekonomik yaptırımlar,
Rusya ve Çin ile İran arasındaki ekonomik ilişkilerden etkilenmekte, ABD’nin İran ekonomisini
zora sokarak siyasi baskı yaratma gücünü zayıflatmaktadır. Amerikan yönetimi de bu zayıflığın
farkında olup, İran’a karşı daha geniş katılımlı bir
koalisyon oluşturma gerekliliğini her fırsatta dile
getirmektedir.
Görünen o ki, hiç kimse İran’a karşı uygulanan
ekonomik yaptırımlar yüzünden İran hükümetinin nükleer programını durduracağına dair
bir açıklama yapmasını beklememektedir. Yaptırımlarla elde edilmeye çalışılan, İran’ın nükleer programının yavaşlatılmasıdır. Beyaz Saray
Ulusal Güvenlik Danışmanı Tom Donilon’un da
belirttiği gibi, yaptırımlar İran’ın zenginleştirme
programı için gerekli olan ve kendisinin üretemediği temel malzeme ve ekipmanları maliyetli
hale getireceğinden İran’ın nükleer programını
devam ettirmesini güçleştirecektir.16 Dolayısıyla,
yaptırımların asıl amacının nükleer programın
devam ettirilmesinin maliyetini arttırarak, hızlı
ilerlemesini engellemektir. Bu noktada iki önemli husus dikkat çekmektedir. Birincisi, yaptırımların asıl amacı nükleer programı yavaşlatmaksa,
orta vadede askeri yöntemlerin gündeme gelme
olasılığı vardır, ki bu makalenin konusu dışındadır. İkincisi, uygulanan yaptırımlar yüzünden
ciddi ekonomik sıkıntılarla baş eden İran halkı-
nın nükleer programa yönelik desteğini azaltarak
hükümet politikalarını etkileyebileceği ihtimalinin var olup olmadığıdır. İlerleyen bölümlerde
bu ihtimal analiz edilecektir.
Ahmedinejad Hükümeti, İran Ekonomisi ve
Nükleer Program Üçgeni
İran’da 24 Haziran 2005 ve 12 Haziran 2009 tarihlerinde yapılmış olan seçimlerde Cumhurbaş-
kanı seçilen Mahmud Ahmedinejad’ın yönetimi
boyunca İran’a karşı uygulanan yaptırımların
artmasıyla, İran ekonomisi zor bir döneme girmiş, bununla paralel İranlıların ekonomik talepleri artmıştır.
İran’daki muhafazakârlar kendi içlerinde geleneksel, ılımlı ve radikal olmak üzere üç gruba
ayrılmaktadır. Geleneksel muhafazakârlar tüccarlardan oluşmakta, ekonomik alanda sanayi
burjuvazisini savunmakta ve ekonomik anlamda uluslararası sistemle entegrasyonu desteklemektedir.17 Dolayısıyla, ekonomik güce sa-
úran d×ü×ndan baN×ld×ù× zaman eNonomideNi s×N×nt×larla boùuüan úran
l×lar×n hNmetin nNleer politiNas×n× sorgulamas× beNlenebilir AncaN
úran’daNi tart×ümalar incelendiùinde AhmedineMad hNmetinin eNo
nomi politiNalar×n×n sorguland×ù× ve tart×ümalara nNleer politiNan×n ve
bundan dolay× uygulanan yapt×r×mlar×n dahil edilmediùi g|rlmeNte
dir
İnceleme

+D]LUDQ&LOW6D\Ü
hip olan geleneksel muhafazakârların, radikal
muhafazakâr grubundan olan Cumhurbaşkanı
Ahmedinejad’ın ekonomi politikasını nasıl algıladığı önem kazanmaktadır. Ahmedinejad,
seçim öncesinde petrol gelirlerinin halka dağı-
tılacağı ve yeni iş imkânlarının yaratılarak işsizlik oranının azaltılacağını vaat etmiştir. Ancak
Ahmedinejad’ın yönetiminde İran ekonomisi
düşüşe geçmiş, özellikle nükleer program politikasında izlediği tavizsiz tutum karşısında ABD
öncülüğünde ekonomik yaptırımlara neden olmuştur. Artan genç nüfusuyla işsizlik oranının
artması, halkın alım gücünde yaşanan düşüş ve
Haziran 2007 tarihi itibariyle benzinin karneye
bağlanması,18 Ahmedinejad döneminde yaşanan
ekonomik sıkıntıların bir kısmını oluşturmaktadır. Ekonomik ve ticari yaptırımlarla İran halkının yoksullaşarak yaşam kalitesinin düştüğü
bir gerçektir. İstatistiklere göre, ülke genelinde
fakirlik seviyesi %18 ve işsizlik oranı %13,2 civarındadır.19 15-24 yaş arası genç kadın nüfusta ise
işsizlik oranı, %30 civarındadır.20 Aynı zamanda
petrol zengini olan İran, yaptırımlar yüzünden
rafinerilerini yenileyememekte, dolayısıyla günlük benzin ihtiyacını karşılayamadığı için benzin
ihtiyacının %40’ını ithal etmektedir.21
Daha önce de bahsedildiği gibi, ekonomik yaptı-
rımların İran ekonomisindeki kısa vadeli sonuç-
ları, İran’ın ABD’den başka ekonomik ve ticari iş-
birliği yapabileceği yeni ülkelerle bir nebze olsun
hafifletilmiştir. Ancak ekonomideki 777 milyon
$’lık yıllık toplam zararın, %82’sinin yaptırımlardan kaynaklandığı görülmektedir ki bu rakamların yaptırımların genişletilmediği döneme
ait olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır.22
İngiltere’nin BM Daimi Temsilcisi Büyükelçi
John Sawers da BM Güvenlik Konseyi tarafından
İran’a uygulanan yaptırımların İran ekonomisini
vurduğunu söylemiş, Avrupa ile yaptığı ticareti
etkilediğini ve uluslararası şirketlerin İran’a yatırım yapma isteklerini azalttığını ifade etmiştir.
Sawers, yaptırımların siyasi etkisi olduğunu da
belirterek, yaptırımların “İran’ın içinde de nükleer hırslarının peşinde ne kadar bedel ödemek
istedikleri konusunda” şiddetli bir tartışma baş-
lattığını savunmuştur.23
İran dışından bakıldığı zaman, ekonomideki sı-
kıntılarla boğuşan İranlıların hükümetin nükleer politikasını sorgulaması beklenebilir. Ancak
İran’daki tartışmalar incelendiğinde Ahmedinejad hükümetinin ekonomi politikalarının sorgulandığı ve tartışmalara nükleer politikanın ve
bundan dolayı uygulanan yaptırımların dahil
edilmediği görülmektedir. 2007 senesinin yaz
aylarında İranlı ekonomistler Ahmedinejad hü-
kümetinin ekonomi politikalarını eleştirdikleri mektubu bir toplantı düzenleyerek kamuoyu
önünde okumuşlardır. Cumhurbaşkanına seslenen ekonomistler, hükümetin akademik verileri
görmezden geldiğini, petrol gelirlerini verimli
değerlendirmediğini, enflasyonun artması ve
ekonomik durumun kötüleşmesine neden olan
politikalar uyguladığını ifade etmişlerdir. Ekonomistlerin birçoğu, İran ekonomisinin yaptırımlar
nedeniyle içinde bulunduğu durumdan ziyade
Ahmedinejad hükümetinin kötü yönetimini sorumlu görmüştür.24
Artan petrol fiyatlarına rağmen İran ekonomisindeki sıkıntıların devam etmesi, hükümetin
zengin enerji kaynaklarını kalkınmaya ve İran
halkının refahına dönüştüremediğini göstermektedir. Artan petrol fiyatları halka yansımadığı gibi
hükümetin nükleer programından ötürü uygulanan ekonomik yaptırımlara karşı elini kuvvetlendirmiştir. Ekonomist Dr. Masoud Nili, 1998
yılında 71 trilyon riyalden az olan devlet bütçesinin, artan petrol fiyatlarıyla 2006 yılında yaklaşık
600 trilyon riyale ulaştığını söylemiştir.25 Petrol
zengini Ortadoğu ülkelerinin “rantçı” ekonomi
yapısı, ekonomik ve siyasi liberalleşmeyi engelleyen, dolayısıyla mevcut rejimleri sağlamlaştıran
bir etken olarak görülmektedir. Bu çerçeveden
değerlendirildiğinde, petrol gelirleri halka yansı-
mamakta, ancak mevcut rejimin devamını sağlamaktadır. Ancak uygulanan yaptırımlarla İran’ın
petrol gelirlerinde 2012 yılından itibaren %45’lik
bir azalma yaşanmış, İran riyali de %80’den fazla
değer kaybetmiştir.26 Ekonomik verilere bakıldı-
ğında yaptırımlarla İran ekonomisi zayıflamakta,
dolayısıyla İran’ın nükleer programını yavaşlatmakta başarı şansı yüksektir. Ancak yaptırımların nükleer programı durdurma konusunda ba-
şarılı olma ihtimali hala şüphelidir. İran halkının
eleştirisi, hükümetin ekonomi politikalarıyla ilgili olup, henüz nükleer politikasına yönelik de-
ğildir. Dolayısıyla ekonomik yaptırımların, İran
İnceleme
+D]LUDQ&LOW6D\Ü 
hükümetinin nükleer programdan vazgeçmesini
sağlayacak siyasi baskı yaratması beklenmemelidir.
Yaptırımlarla kötüleşen ekonomi, İranlıların
ekonomik taleplerini arttırmasına neden olabilir, zaman içerisinde de ekonomik talepler yerini siyasi taleplere bırakabilir. İranlıların nükleer
politikaya karşı tutumları, Bahgat’ın işaret ettiği
“milli gurur” faktöründen kaynaklanmakta, dolayısıyla ekonomiden bağımsız olarak değerlendirilmektedir. 2005 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde dönemin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Hamid Rıza Asefi’nin “Cumhurbaşkanı kim olursa
olsun uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin
daimi olarak ertelenmesi söz konusu değildir”
şeklindeki demeci de nükleer programın, hükü-
metlerin politikalarından ziyade devlet politikası
haline dönüştüğünü göstermektedir. Ancak gelecek nesillerde, nükleer programa atfedilen “milli
gurur” simgesinin asıl kökeni olan İran-Irak savaşından kaynaklanan psikolojik etkilerin, mevcut karar alıcı ve seçmenlerde olduğu kadar güç-
lü olmayacağı dikkate alındığında, uzun vadede
nükleer program için göğüs gerilen ekonomik
sıkıntıların daha fazla sorgulanmasına sebep olarak ekonomik taleplerin yanında siyasi taleplerle
hükümete karşı hareketlenmeler söz konusu olabilir. Bu ihtimalin ise İran’a karşı uygulanabilecek
askeri bir müdahaleyle yok olacağını söylemek
mümkündür.
Sonuç
İran’ın nükleer programına karşı ekonomik yaptırımların uygulandığı bir dönem yaşanmakta ve
yaptırımların etkinliği tartışılmaktadır. Anlaşılan
odur ki, ekonomik yaptırımlarla askeri amaçlı
nükleer faaliyetler için gerekli olan hassas nükleer teknoloji, madde ve bilgi akışının önlenerek İran’ın nükleer programının yavaşlatılması
amaçlanmaktadır. Bu nedenle, ABD İran’a karşı
uygulanan yaptırımların geniş bir koalisyonla
devam ettirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Sonuç olarak, ekonomik yaptırımlarla siyasi bir
sonuç hedeflenmemektedir.
Ekonomik yaptırımların İran ekonomisini olumsuz etkilediği açıktır. Aynı zamanda İran hükü-
metinin yanlış ekonomi politikalarıyla birlikte
halk, sıkıntıları daha fazla hissetmektedir. Ancak İranlıların mevcut durumda sadece hükü-
metin ekonomi politikalarını eleştirdiği dikkate
alındığında, giderek artan ekonomik sıkıntılarla
İranlıların ekonomik taleplerinin, siyasi taleplere dönüşerek, hükümetin nükleer programını
etkileme olasılığı düşük görülmektedir. Haziran
ayında gerçekleşecek olan seçimler sonrasında
kurulacak yeni hükümetin ekonomi politikaları,
İranlıların ekonomik taleplerini nükleer programla ilişkilendirip ilişkilendirmeyeceğini belirleyecektir. Uzun vadede ise ekonomik sıkıntılarla
daha fazla karşı karşıya kalan özellikle genç nü-
fus ki bu kitlede nükleere atfedilen “milli gurur”
faktörünün yüksek hayat standartlarına sahip
olma isteminden daha az önemli olacağı düşü-
nülmektedir, nükleer program yüzünden karşı
karşıya kaldıkları ekonomik sıkıntılarla daha fazla yaşamak istemeyebilir. Bu ihtimalin hem uzun
vadede gündeme gelebileceği, hem de İran’a kar-
şı uygulanabilecek askeri bir operasyonla tamamen ortadan kalkabileceği dikkate alınmalıdır.
O
1 NPT, 1 Ocak 1967 tarihinden önce nükleer silah denemesi yapmayan bir ülkeyi anlaşmaya taraf olduğu takdirde
nükleer silah yapmayacağı konusunda taahhüt altına almaktadır. Bu tarihten önce nükleer deneme yapan ve
anlaşmaya taraf olan ülkelerin (ABD, Sovyetler Birliği, İngiltere, Fransa ve Çin) ise nükleer silahlara sahip olma
ve yenilerini üretme hakları saklı kalmıştır. Aynı zamanda anlaşma, nükleer silaha sahip olduğu kabul edilen 5
ülkenin de bu silahlara sahip olmayan diğer ülkelere hiçbir aktarım yapmayacağını taahhüt etmektedir. Ancak
anlaşmaya göre taraf ülkeler, sivil amaçlı nükleer enerji kullanımında serbesttirler ve bu teknolojiyi kullanırlarken 5 nükleer ülkeden teknoloji ve maddi yardım alabilirler. Anlaşma, yatay olarak nükleer silahların yayılmasını
DİPNOTLAR
İnceleme
 +D]LUDQ&LOW6D\Ü
önlemek kadar dikey yayılmayı da önlemeyi amaçlamakta, nükleer ülkelerin de zaman içerisinde nükleer silahlarından vazgeçmelerini öngörmektedir. Ancak bu maddenin zaman limitinin olmaması zaten ayrımcı olarak
algılanan anlaşmanın taraf olmayan, ancak nükleer silah kapasitesine de sahip olan ülkeler tarafından reddedilmesine yol açmaktadır. Taraf olmayan ülkeler Hindistan, Pakistan ve İsrail`dir. Kuzey Kore anlaşmadan çekilmiş,
2007 itibariyle yapılan müzakereler sonucunda nükleer programından vazgeçmiştir.
2 Gawdat Bahgat, “Nuclear Proliferation: The Islamic Republic of Iran,” Iranian Studies, vol 39 (3), September 2006.
3 Denetimler sırasında bazı muhafaza kaplarında, Buşehr’deki nükleer santralde enerji için gerekenden çok daha
yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum bulunmuştur. İran, Pakistan’dan temin ettiği bazı muhafaza kaplarında Pakistan’ın kendi nükleer programından bulaşmış aşırı zenginleştirilmiş uranyumun kalmış olabileceğini
söyleyerek kendini savunmuştur. Gerçi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT), yakıt zenginleştirmeyi yasaklamasa da zenginleştirme aşaması silah üretiminde de önemli bir basamak olduğundan kuş-
ku uyandırmaktadır.
4 “Iran: Nuclear Program is Irreversible,” http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/04/23/iran.nuclear/, 23 Nisan
2006.
5 Anadolu Ajansı, 8 Kasım 2007
6 Anadolu Ajansı, 2 Kasım 2007
7 “Iran Defiant in Nuclear Row,” Reuters, 15 Haziran 2008, http://www.reuters.com/article/topNews/idUSDAH339
16920080615?pageNumber=3&virtualBrandChannel=0
8 “Rusya: İran’a Yaptırımlar Konusunda Anlaşma Yok,” Hürriyet, 7 Ağustos 2008, http://www.hurriyet.com.tr/dunya/9601657.asp
9 “İran ve UAEK Arasında Yeni Dönem Müzakere Süreci Başladı,” İran İslam Cumhuriyeti Haber Ajansı, 19 Ağustos
2008, http://www2.irna.ir/tr/news/view/line-120/0808197732120552.htm
10 IAEA Board Report, Implementation of the NPT Safeguards Agreement and Relevant Provision of Security Council Resolutions 1737 (2006), 1747 (2007) and 1803 (2008) in the Islamic Republic of Iran, GOV/2008/38, (15
September 2008)
11 UN Security Council, Resolution 1803, S/RES/1835, (27 September 2008)
12 “ABD’den İran’a Yeni Yaptırımlar,” NTVMSNBC, 1 December 2012, http://www.ntvmsnbc.com/id/25402653/
13 “AB’den İran’a Doğalgaz Yaptırımı,” NTVMSNBC, 15 October 2012, http://www.ntvmsnbc.com/id/25390330/
14 Robert A. Pape, “Why Economic Sanctions Do Not Work,” International Security, Vol. 22. No. 2. (Autumn, 1997), 91.
15 “Çin’in İran’dan Petrol İthalatı %43 Arttı,” IRIB, 22 Ocak 2013, http://turkish.irib.ir/haberler/iran/item/273945-çinin-iran-dan-petrol-ithalatı-43-arttı (Erişim tarihi 5 Mart 2013)
16 Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Danışmanı Tom Donilon’un Brookings Enstitüsünde yapmış olduğu konuşma, “Iran
and the International Pressure: An Assessment of Multilateral Effort to Impede Iran’s Nuclear Program,” The Brookings Institution, 22 November 2011, http://www.brookings.edu/~/media/events/2011/11/22%20iran%20
nuclear%20program/20111122_iran_nuclear_program_keynote.pdf (Erişim tarihi 21 Nisan 2013 )
17 Arif Keskin, “Devrim İçinde Yeni Bir Devrim Arayışı: Ahmedinejad Radikalizmi,” 2023 Dergisi, 15 Şubat 2006 Haziran 2007 tarihinde İran Petrol Bakanlığı tarafından benzine kota konulması kararı alınmıştır. Bu karara göre,
kota uygulaması kapsamında motosikletlere aylık 30, özel araçlara 100, tam gün çalışan taksilere 300, yarım
gün çalışan taksilere 600 ve devlet araçlarına da aylık 300 litre benzin verilecektir. Bu miktarların üzerinde olan
benzinler, %25 zamlı olarak satılacaktır. İran’da uygulanmaya başlanan benzin kotasıyla ilgili daha fazla bilgi için
bkz Frances Harrison, “İran’da Benzin Karneye Bağlandı,”27 Haziran 2007, http://www.bbc.co.uk/turkish/news/
story/2007/06/070627_iran_update.shtml
18 İran Ülke Profili, Mart 2012, http://birlesmismarkalar.org.tr/images/UF/file/hedef-ulke-raporlari/Iran... (Erişim
tarihi 21 Nisan 2013) 2006 yılında İran’daki işsizlik oranının %11 civarındaydı. Bkz: Lionel Beehner, What Sanctions Mean for Iran’s Economy?, 5 Mayıs 2006, http://www.cfr.org/publication/10590/
19 İran Ülke Profili, Mart 2012, http://birlesmismarkalar.org.tr/images/UF/file/hedef-ulke-raporlari/Iran... (Erişim
tarihi 21 Nisan 2013)
20 “Petrol Zengini İran Benzini Karneye Bağladı, Halk Sokağa Döküldü,” Referans, 28 Haziran 2007, http://www.
referansgazetesi.com/haber.aspx?HBR_KOD=71733&KOS_KOD=7&ForArsiv=1
21 Akbar E. Torbat, “Impacts of the US Trade and Financial Sanctions on Iran,” http://som1.csudh.edu/depts/adjunct/atorbat/Article%20Jan-2005/Torbat%20..., s.425
22 “BM Yaptırımları İran’ın Ekonomisini Vurdu,” Zaman, 31 Ocak 2008.
23 “Iranian Economists Blame President for Economic Woes Despite Huge Oil Revenues,” International Herald Tribune, 14 Temmuz 2007, http://www.iht.com/articles/ap/2007/07/14/africa/ME-GEN-Iran-Economic-Wo...
24 Massoud Nili, “Picture of Iran’s Oil-Dependent Economy”, Iran International, May 2006, No. 40 http://www.iraninternationalmagazine.com/issue_40/text/picture%20of%20iran’s%20oil.htm
25 “İran’ın Petrol Geliri Yarıya İndi,” Sabah, 8 Ocak 2013.
26 “Ortadoğu’da Kader Seçimi,” http://www.tumgazeteler.com/?a=855242
Copyright of Middle Eastern Analysis / Ortadogu Analiz is the property of Turkmen
Cooperation & Cultural Foundation Center for Middle Eastern Strategic Studies (ORSAM)
and its content may not be copied or emailed to multiple sites or posted to a listserv without
the copyright holder's express written permission. However, users may print, download, or
email articles for individual use.

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar