İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NDE KADIN MESELESİ VE İSLAMÎ FEMİNİST HAREKET

İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NDE KADIN MESELESİ VE
İSLAMÎ FEMİNİST HAREKET
Pınar ARIKAN SİNKAYA*
belki gerçek yalnızca o iki eldi
sonsuz kar altında gömülü o taze eller
gelecek yıl kavuştuğunda bahar
pencerenin ardındaki gökyüzüne
yemyeşil filizler çıktığında gövdesinden
sürgün verecekler yeniden ey sevgilim, ey tek sevgilim!* *
Özet
İran’da 19.YY’ın sonunda sınırları devlet tarafından zamanın egemen siyasal söylemine uygun şekilde çizilen bir kadın meselesi (mas’aleyeh zan) sorunsalı gündeme gelmiştir. İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra da yeni rejim kadın meselesini
yönlendirmeye devam etmiş ve kadını İran devletinin İslamîliğinin simgesi haline getirmeye çalışmıştır. Ancak İslamî rejim hem gelenekselci hem de modernist unsurları
içinde barındırdığından İran’da siyasi olarak hedeflenmiş kadın imajı uygulamada
yavaş yavaş çeşitlilik kazanmaktadır. Bu durum devletin kadın politikalarına içeriden
bir meydan okuma olarak gelişen “İslamî feminizmin” İran’a özgü bir İslamcı kadın
hareketi şeklinde ortaya çıkmasına meydan vermiştir. Bu makalede “İslamî feminizm”
hareketinin İran’da neden ve nasıl ortaya çıktığı üzerinde durulacak, bu hareketin
rejimin cinsiyet meselesine yaklaşımına ne dereceye kadar bir meydan okuma olduğu
araştırılacaktır.
Anahtar kelimeler: İslamî feminizm, İran, Feminizm, İslam Cumhuriyeti, Modernizm,
Gelenekselcilik, Cinsiyet Rolleri
* Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Akdeniz Üniversitesi AraĢtırma Görevlisi, doktora
adayı.
Bu makalenin yazılmasındaki desteği ve akademik katkıları için değerli hocam Prof.
Dr. Meliha AltunıĢık‟a teĢekkür ederim.
** “Ġnanalım Soğuk Mevsimin BaĢlangıcına” Ģiirinden, Furuğ Ferruhzad, Sonsuz Günbatımı, Onat Kutlar ve Celal HosrovĢahi (çev.), Ada Yayınları, Ġstanbul, ġubat 1989.
Akademik ORTA DOĞU, Cilt 5, Sayı 1, 2010
44
THE QUESTION OF WOMEN IN THE ISLAMIC REPUBLIC OF
IRAN AND THE ISLAMIC FEMINIST MOVEMENT
Abstract
Since the end of the 19th century, rise of a woman question (mas’aleyeh zan), whose
boundaries has been drawn by the state in accordance with the dominant political
discourse of the day, has been observed in Iran. Likewise, after the establishment of the
Islamic Republic, woman question has been manipulated by the regime and they are
tried to be transformed into symbols of the Islamicity of the Iranian state. However,
what has happened in practice is the gradual diversification in the politically projected
view of women in Iran. This led to the emergence of the “Islamic feminism” as an indigenous Islamist women’s movement challenging the women policies of the state from
within. This paper is written to analyze why and how this movement of “Islamic feminism” emerged in the Islamic Republic of Iran. It is going to be searched if this movement is a challenge to the regime’s approach to the gender issue and to what extent.
Key words: Islamic Feminism, Iran, Islamic Republic, Modernism, Traditionalism,
Gender Roles
Giriş ve Çalışmanın Teorik Çerçevesi
Ġran‟ın 19.yy‟ın sonunda modernite ile yüz yüze gelmesinden bu yana
kadının aktif bir birey olarak algılanmasına dair bireysel ve sosyal farkındalığın
artması Ġran‟da sınırları devlet tarafından zamanın egemen siyasal söylemine
uygun Ģekilde çizilen bir kadın meselesi (mas’aleyeh zan) sorunsalını gündeme
getirmiĢtir. Ġslam Cumhuriyeti‟nin kurulmasından sonra da yeni rejim kadın
meselesini yönlendirmeye devam etmiĢ ve kadını Ġran devletinin Ġslamîliğinin
simgesi haline getirmeye çalıĢmıĢtır. Ġslam rejimi “ideal Müslüman kadın”ın
monolitik imajını yaratma peĢindedir. Ancak Ġslamî rejim hem gelenekselci
hem de modernist unsurları içinde barındırdığından Ġran‟da siyasi olarak hedeflenmiĢ kadın imajının uygulamada yavaĢ yavaĢ çeĢitlilik kazandığını görmekteyiz. Bu durum devletin kadın politikalarına içeriden bir meydan okuma olarak geliĢen “Ġslamî feminizmin” Ġran‟a özgü bir Ġslamcı kadın hareketi Ģeklinde
ortaya çıkmasına meydan vermiĢtir. Bu makalede “Ġslamî feminizm” hareketinin Ġran‟da neden ve nasıl ortaya çıktığı üzerinde durulacaktır. Bu hareketin
rejimin cinsiyet meselesine yaklaĢımına ne dereceye kadar bir meydan okuma
olduğu araĢtırılacaktır. Bu sorulara verilecek cevaplar “Ġslamî feminizm” hareketinin Ġslamî sistemi topyekûn reddetmek yerine daha “kendine güvenli ve
özgürleĢmiĢ” Müslüman kadın düĢüncesini bir alternatif olarak ortaya koyduğu
iddiası ıĢığında incelenecektir.
Ġslamî feminizm konusunda akla gelecek ilk soru Ġslamî bir hareketin
nasıl aynı zamanda feminist olabileceği sorusudur. Çünkü feminist düĢünce
Batı toplumunun ürünüdür ve en temel özelliği seküler bir düĢünce olmasıdır.
45
Ancak 1980‟lerin sonunda baĢlayan ve halen etkisini sürdüren Üçüncü Dünya
feminizmi veya Batılı olmayan feminizm tartıĢması dünyada feminizmlerin
çoğulluğundan bahsetmektedir. Chandra Mohanty, Uma Narayan, Kumari
Jayawardena ve Jane L. Parpart gibi bazı feministler Batılı, beyaz ve orta sınıfa
mensup kadınların ortaya koyduğu Ģekliyle feminist teorinin dünyadaki kadınları tek bir sınıf olarak gördüğünü, farklı ulusal bağlamlar içinde yaĢayan kadınların kültürel, tarihsel, etnik, ırksal vb. ayrımlarını görmezden geldiğini
iddia etmiĢlerdir. Bunun da ötesinde Batılı feminist yaklaĢım Batılı olmayan
kadını eĢitlik, demokrasi ve insan hakları değerlerine ulaĢmak için uğraĢ veren
modern ve aydınlanmıĢ kadın olmaktan çok uzakta, “tekil ve monolitik tebaa”1
Ģeklinde algılamaktadır. Üçüncü Dünya feministlerine göre Batının küresel
hegemonyası Batılı olmayan kadınların farklı deneyimlerini göz önüne almadı-
ğından feminist düĢüncenin özcüleĢmesine (essentialization) yol açmaktadır.
Ancak Narayan‟ın da belirttiği gibi “feminist teoriler ve siyasi gündemler ulusal bağlamların içinde ve ötesinde kadın yaĢamının çeĢitliliğine duyarlı olmalı-
dır.”2 Bunun nedeni Batılı ve Batılı olmayan kadınların hiyerarĢik iliĢkilerden
kurulu bir dünyadan ziyade küresel bir karĢılıklı bağlantı dünyasında yaĢamaları ve birbirlerini etkilemeleridir.
Johnson-Odim‟e göre feminizm kavramının anlamını geniĢletmek gerekmektedir. Bunu yaparken Üçüncü Dünya kadınları kendi deneyimleri ile bu
sürece katılmaları ve feminizmin ajandasını belirlemelidirler. Johnson-Odim
Ģöyle demektedir:
Feminizm ihtiyacı kadınların baskı görmediği bir dünya yaratma isteğinden doğar. Eğer bir kavram veya bir odak noktası olmazsa … kadınlar görünmezleĢme riskini taĢımaktadırlar. Kadınların Cezayir ve Ġran‟daki devrimlere
katılımlarıyla ne derece fayda sağladıkları konusunda ciddi sorunlar mevcuttur.3
Bu sınır-ötesi ve çok-kültürlü proje çerçevesinde kullanılan „feminizm‟
kavramı farklı ulusal bağlamlara uygulanabilir bir kavramdır. Bir Ġslamcı-
feminist olan Gholizadeh‟e göre Ġslamî feminizm bir ideoloji veya sosyal teori
1
Chandra Mohanty, Ann Russo, Lourdes Torres (der.), Third World Women and the
Politics of Feminism, Bloomington ve Indianapolis, Indiana University Press, 1991,
s.51.
2
Uma Narayan, “Essence of Culture and a Sense of History: A Feminist Critique of
Cultural Essentialism”, Uma Narayan ve Sandra Harding (der.), Decentering the
Center: Philosophy for a Multicultural, Postcolonial, and Feminist World,
Bloomington ve Indianapolis, Indiana University Press, 2000, s. 81.
3
Cherly Johnson-Odim, “Common Themes, Different Contexts: Third World Women
and Feminism” Chandra Mohanty, Ann Russo, Lourdes Torres (der.), Third World
Women and the Politics of Feminism, Bloomington ve Indianapolis, Indiana University
Press, 1991, s.319.
46
olmaktan ziyade “Müslüman kadının bağımsız kimliği üzerinde ısrarla durarak
Ġran toplumunun yarı-geleneksel ve yarı-modern karakterinden kaynaklanan
sosyal boĢlukları doldurmaya çalıĢan” sosyal bir harekettir. Gholizadeh‟e göre
feminist, kadınların erkekler karĢısında cinsiyet temelli bir ayrımcılığa uğradı-
ğına inanan ve bu ayrımcılığa karĢı savaĢan kiĢidir.4 Ġran kadın hareketini feminizm ile ilk defa iliĢkilendirmiĢ olan Shehla Sherkat ise Ġran‟daki kadınların
kendilerini örtülerinin altında evde oturan ve dıĢarıda hiçbir faaliyeti olmayan
kadınlar olarak gören Batı feminist düĢüncesinin aksine sosyal ve siyasal dü-
zeylerde faal olduklarını belirtmekte ve bunun Ġranlı kadınlara devlet tarafından
verilen haklar neticesinde değil kadınların hükümeti kendilerine bu alanı açmaya zorlayan talepleri sayesinde olduğunu vurgulamaktadır.5 Dolayısıyla Ġran‟da
modernist/Ġslamcı kadınlar Ġran bağlamında kendi feminizm anlayıĢlarını açık-
ça ifade etmekte ve kendilerini küresel feminist hareket ile iliĢkilendirmektedirler. Bu kadınlar kültürlerinin Ġslamî bileĢenini göz ardı etmeden seslerini duyurmaya çalıĢmaktadırlar.
Ġslamî feminizm tartıĢması konusunda literatürde baĢlıca iki yaklaĢım bulunmaktadır. Bunlar Winter tarafından ortaya konulan apolojist ve tanrıbilimmerkezci (teologocentric) yaklaĢımlardır.6 Apolojistlere göre, kadın sorununun
temel nedeni bir din olarak Ġslam değil dinin erkek-merkezci (androsentrik)
yorumudur. Apolojistler Kuran‟da kadın ve erkeğin eĢitlikle tanımlandığını,
ancak Ġslam toplumlarında bugün kadının ikincil konumda bulunmasının nedeninin Kuran‟ın erkekler tarafından erkeklerin lehine yapılan yanlıĢ yorumunun
olduğunu iddia etmektedirler. Yine de Kuran‟ın feminist bir yorumunun yapı-
labilmesi mümkündür. Bu yaklaĢım Ġslam‟ı modernite ile uzlaĢtırma çalıĢmalarının bir uzantısı olarak görülebilir. Dolayısıyla, bu yaklaĢım hem modern hem
de Ġslamcı bir yaklaĢımdır. Ġdeolojik meĢruiyetini Ġslamî metinden aldığı için
özcü olarak nitelendirilebilecekken Ġslam‟ın özünde modernite ve kadının modern kavramsallaĢtırmalarıyla çatıĢmadığını savunduğundan modernisttir.
Ġran‟daki Ġslamî feminizm de köklerini bu modernist/Ġslamcı yaklaĢımda bulmaktadır. Ġran‟daki Ġslamî feminist yaklaĢıma göre Ġslami bir toplumda kadının
özgürleĢmesi ancak Ġslam‟ın doğru yorumuyla mümkündür. Ġslamî feministler
Ġran‟da ayrımcılık temelinde inĢa edilen Ġslamî sistemde değiĢim talep etmekte,
yasal ve sosyal olarak kadın-erkek eĢitliğini savunmaktadırlar. Ġran‟da kadın
meselesi hakkında yazan pek çok yazar da bu Ġslamî feminist bakıĢ açısını
4
Mahboobeh.A.Gholizadeh, “The Experience of Islamic Feminism in Iran”, Farzaneh,
Cilt. 5, Sayı 10, KıĢ 2000, EriĢim tarihi 15.12.2007,
http://www.farzanehjournal.com/archive/archive10.htm.
5
Mülakat, Shahla Sherkat, EriĢim tarihi 19.01.2008,
http://www.pbs.org/adventuredivas/iran/divas/index.html#youth.
6
Bronwyn Winter, “Fundamental Misunderstandings: Issues in Feminist Approaches
to Islamism”, Journal of Women’s History, Cilt 13, Sayı 1, Bahar 2001, s. 13.
47
olumlu bulmaktadırlar. Örneğin Afsaneh Najmabadi Ġran‟daki Ġslamî feminizmi “dinî ve seküler feministler arasında diyalog baĢlatan bir reform hareketi”
olarak tanımlamaktadır.7 Ziba Mir-Hosseini ġeriat‟ın dinamik yorumu yoluyla
Ġslamî sistemde kadının durumunun iyileĢtirilmesi için pek çok çalıĢma yapmıĢtır. Nayereh Tohidi pek çok defa ifade etmiĢtir ki kadının bugünkü ikincil
konumunun sorumlusu Ġslam değil, ataerkil yapıların sürekliliğine zemin hazırlayan belli sosyo-kültürel geliĢmelerdir. Benzer Ģekilde Mahnaz Afkhami
Ġran‟da kültürel, sosyal ve ekonomik zıtlıkların Ġslam nedeniyle değil dengesiz
kalkınma yüzünden ortaya çıktığını savunmaktadır. Bu nedenle de Ġran‟daki
Müslüman kadını feminizm içerisinde düĢünmek mümkündür ve anlamlıdır.8
Parvin Paidar ve Hale Afshar da Ġran‟da kadın sorunu hakkında yazan ve Ġslamî
feminizmin kazanımlarını savunan diğer iki önemli yazardır.
Literatürdeki ikinci yaklaĢım ise tanrıbilim-merkezci yaklaĢımdır. Buna
göre Ġslam hegemonyacı bir yapıdır ve Müslüman dünyadaki bütün toplumsal
sorunların kaynağında Ġslam yatmaktadır.9 Bu görüĢü savunanlar Ġslam‟ın kendisi ataerkil yapıların sürdürüldüğü zemini sağladığından bu ataerkil yapıların
bertaraf edilmesinin önündeki temel engelin Ġslam olduğunu iddia etmektedirler. Bu nedenle Ġslam Cumhuriyeti‟nde “Ġslamî feminizm” diye bir ideolojinin
varlığı söz konusu değildir; çünkü Ġslam Cumhuriyeti feminist hareketin en
büyük düĢmanıdır. Haideh Moghissi Ġran‟da Ġslam‟ın kiĢisel seçim meselesi
değil hukukî ve siyasî bir sistem olduğunu, dolayısıyla Ġslam‟a bağlılığın bireysel seçimi ve kültürel çoğulculuğu gerektiren feminist kaygılar için bir yarar
sağlamayacağını savunmaktadır. Aksine, Ġran‟da var olduğu haliyle siyasal
Ġslam kadınlar söz konusu olduğunda ataerkil iliĢkileri güçlendirmeye devam
etmektedir.10 Shahrzad Mojab‟a göre Ġslamî feminizm içinde bulunduğu ataerkil iliĢkilere meydan okumakta baĢarısız olduğu gibi mevcut durumun sürdü-
rülmesine hizmet etmekte, teokratik siyasi sistem içerisindeki eĢitsiz cinsiyet
iliĢkilerini meĢrulaĢtırmakta ve ataerkil düzene ödün vermektedir.11 Hammed
7
Valentine M. Moghadam, “Islamic Feminism and Its Discontents: Towards a
Resolution of the Debate” Therese Saliba, Carolyn Allen, Judith A. Howard (der.),
Gender, Politics, and Islam, Chicago ve London, The University of Chicago Press,
2002, s. 23.
8
Mahnaz Afkhami, “Women in the Post-Revolutionary Iran: A Feminist Perspective”
Mahnaz Afkhami ve Erika Friedl (der.), In the Eye of the Storm: Women in PostRevolutionary Iran, London ve New York, I.B. Tauris Publishers, 1994, ss. 5–6.
9
Winter, “Fundamental Misunderstandings: ….”, s. 13.
10 Haideh Moghissi, “Women, modernity and political Islam”, 1998, EriĢim tarihi
16.01.2008, http://www.iranbulletin.org/women/women%20modernity%20and%20political%20....
11
Shahrzad Mojab, “Islamic Feminism: Alternative or Contradiction?” Haideh
Moghissi (der.), Women and Islam: Critical Concepts in Sociology, London ve New
48
Shahidian da “Ġran‟da Kadın” baĢlıklı iki ciltlik eserinde Ġslamî feminist yakla-
Ģımın yetersizliğini eleĢtirmektedir. Shahidian‟a göre Ġslamî feministlerin ataerkilliği modernleĢtirme ve reform çabaları ataerkilliğin özel alandan kamusal
alana taĢınmasına yol açmaktadır ki bu da sonunda hareketin Ġslamî devletin
cinsiyet ideolojisi tarafından çevrelenmesine neden olacaktır.12
Tarihsel Bakış Açısıyla İran’da Kadın Meselesi
Ġslam Cumhuriyeti‟nde Ġslamî kadın hareketini incelerken Ġran‟da siyaset
ve kadın meselesinin karĢılıklı etkileĢiminin tarihsel süreçte nasıl yer aldığını
bilmek önemlidir. Ġran‟ın modernite ile karĢılaĢması Ġslam Cumhuriyeti‟nin
kuruluĢundan yaklaĢık bir yüzyıl önceye dayandığından modern kavramlar ve
kurumlar ulusun bilincinde kök salma imkânını bulmuĢtur. Öyle ki, bugünkü
Ġslamcı Ġran‟da mevcut uygulamalarda da bunların etkileri görülmektedir.
Ġran‟da ilk örgütlü kadın hareketi 20.yy‟ın baĢında Anayasa Devrimi sü-
recinde ortaya çıkmıĢtır. 1905 ile 1911 yılları arasında anayasa talebiyle ger-
çekleĢen ayaklanmalara kadınlar bu anayasanın kadın haklarını da koruyacağı
düĢüncesiyle aktif bir Ģekilde katılmıĢlardır.13 Kadınlar bu süreçte “bilgi ve
haber yayma, muhbir ve ulak olarak rol oynama, gösterilere katılma ve silahlı
protestolarda yer alma”14 gibi pek çok siyasi etkinlikte bulunmuĢlardır. Kadınların anayasa hareketi içerisindeki baĢlıca talepleri eĢitliğin sağlanması, eğitim
hakkı, dernek kurma hakkı, erken yaĢta evlendirilmeye ve poligamiye karĢı
mücadele olarak özetlenebilir. Ancak kadınların bu taleplerini savunmada ne
dereceye kadar baĢarılı oldukları tartıĢmalıdır. Bunun sebebi sonuçta oluĢturulan anayasanın ve din adamlarının bir bölümünün sonradan sergiledikleri muhalefetin kadın haklarının anayasa ile iliĢkisini zedelemiĢ olmasıdır. Dahası,
kadın mücadelesinin genel milliyetçi çerçeve içinde yer alması sonucu kadınların talepleri milletin ilerlemesinin doğal uzantısı olarak kalmaya devam etmiĢ
ve kadınların otonom durumu ve dolayısıyla kimlikleri ayrık bir toplumsal güç
olarak değersizleĢtirilmiĢtir. Bununla beraber denebilir ki kadın hareketinin
görünür hale geliĢi anayasa hareketi sırasında olmuĢtur. Kadınlar anayasa mü-
York: Routledge, 2005, Cilt III, ss. 320–325.
12
Hammed Shahidian, Women in Iran: Emerging Voices in the Women’s Movement
(c1) and Gender Politics in the Islamic Republic (c2), Westport, Connecticut ve
London, Greenwood Press, 2002.
13
Kadınlar dönemin anayasacılarıyla birlikte sadece bir anayasanın ġah‟ın aĢırı gücünü
sınırlayabileceğini ve ülkenin yasalarında Ġslam gözetildiği sürece bu modern kurumun
Ġslam‟a tezat teĢkil etmeyeceğini savunmuĢlardır. Ġran‟da Anayasa Devriminin daha
detaylı bir analizi için bkz. Vanessa Martin, Islam and Modernism: The Iranian
Revolution of 1906, London, I.B.Tauris & Co Ltd, 1989.
14
Parvin Paidar, Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran,
Cambridge [GB], New York, Cambridge University Press, 1995, s. 52.
49
cadelesinin sonunda kazandıkları eğitim hakkı ve beraberinde açılan okullarla
yeniden üretilecek olan “kendi siyasi mücadelelerinin dilini oluĢturmaya baĢ-
lamıĢlardır.”15
Rıza ġah‟ın 1925‟te yönetime gelmesiyle baĢlayan ve oğlu Muhammed
Rıza‟nın 1979‟da halk devrimiyle düĢürülmesine kadar süren Pehlevi dönemi
boyunca temel ilke „modernleĢme‟ olmuĢtur. Rıza ġah modern Ġran ulusuyla
birlikte merkezi yönetimi yaratmayı amaçlamıĢ ancak amacını gerçekleĢtirmek
için baskıcı bir yöntem izlemiĢtir. Rıza ġah‟ın modernleĢme projesinde kadınlar ulusun görünen yüzü olarak öne çıkmıĢlardır ve kadınların modernleĢmesi
adına pek çok adım atılması sağlanmıĢtır.16 Ancak bu adımların tepeden inme
olmalarının yanında hiçbiri kadınların siyasi hayata katılımlarıyla ilgili değildir. Rıza ġah, demokratikleĢme bir tarafa sosyal ve siyasal hayatta çoğulluğa
tahammül dahi edememiĢtir. Aksine, siyasal ve sosyal hayatı tüm yönleriyle
kontrol etmeyi istemiĢ ve bu çerçevede kadınlara verilen haklar ancak ġah‟ın
çizdiği sınırlar dâhilinde kullanılabilmiĢtir.17 Her ne kadar kadınlar artan eğitim
ve iĢ imkânlarından faydalanma Ģansı bulmuĢlarsa da kadın meselesi Rıza
ġah‟ın ulus-inĢası projesinin bir parçası olarak görülmeye devam etmiĢtir.
Rıza ġah‟ın 1942 yılında Ġttifak Güçleri tarafından zorla tahttan uzaklaĢ-
tırılmasından sonra devletin baĢına geçen Muhammed Rıza hükümdarlığının ilk
yıllarında siyasi örgütlerin ve derneklerin kurulmasına izin veren görece özgür
bir ortam oluĢmuĢtur. Bu dönemde kadın örgütleri siyasi partilerle yakın iliĢki
15
Paidar, Women and the Political Process in…, ss. 71-77. Ülkenin farklı yerlerinde
kız okulları açılmasının yanında kadın hareketinin bu dönemde artan faaliyetleri kadın
derneklerinin ve yayınlarının artmasını da sağlamıĢtır. 1932‟ye kadar devam eden gö-
rece özgürlük ortamında faal olan bazı yayınlar Daanesh, Jahan-e Zanan, Shekoufeh,
Zaban-e Zanan, Zanan-e Iran, Nameh Banouvan olarak sıralanabilir. Bkz. Ali Akbar
Mahdi, “The Iranian Women‟s Movement: A Century Long Struggle”, The Muslim
World, Cilt 94, Ekim 2004, s. 429.
16
Rıza ġah‟ın son döneminde kadınların eğitim imkânları artırılmıĢ ve üniversiteye
girme izni almıĢlardır. 1936‟da kamusal mekânlarda zorunlu örtü çıkarma yürürlüğe
konmuĢ, 1931‟de aile kanunu değiĢtirilmiĢ ve kadınlar için yasal evlilik yaĢı 15‟e,
erkekler için 18‟e yükseltilmiĢtir. Ayrıca kadınlara boĢanma hakkı verilmiĢ, iĢgücüne
ve devlet bürokrasisine katılımları teĢvik edilmiĢtir. 1934‟de ġah tarafından Kanon-e
Banouvan (Hanımlar Merkezi) kurulmuĢ ve kızı EĢref Pehlevi bu merkezin baĢına
getirilmiĢtir.
17
Bu durumun en iyi örneklerinden biri ġah‟ın 1930ların ortalarında bütün bağımsız
kadın derneklerini ve dergilerini kapatarak 1934 yılında Kanon-e Banouvan‟ı kurdurmasıdır. EĢref Pehlevi baĢkanlığındaki Kanon-e Banouvan toplumsal hayata katılan
modern kadın imajını yaratmek ve kadın hareketini depolitize etmek amacını taĢıyan
bir hayır kurumu olarak iĢleyiĢte bulunmuĢtur. Bkz. Mahdi, “The Iranian Women‟s
Movement:…, p. 430.
50
içine girmiĢlerdir. Muhammed Rıza‟nın 1953‟te BaĢbakan Musaddık‟a karĢı
yapılan darbeden sonra yönetimi tekrar eline almasıyla baĢlayan mutlak monar-
Ģi ve istibdat döneminde kadın örgütleri de dâhil olmak üzere bütün siyasi partiler ve dernekler kapatılmıĢtır. Bu ilk acımasız müdahaleden kurtulabilenler de
devlet tarafından kurulan merkezi örgütler tarafından yavaĢ yavaĢ bertaraf
edilmiĢlerdir.18 Bu merkezi örgütlerin talep ettiği tek siyasi hak kadınlara oy
hakkının verilmesi olmuĢtur ki din adamlarının yoğun tepkilerine rağmen 1962
yılında bu hakkı kazanmıĢlardır. 1960‟larda ġah‟ın tutkulu modernleĢme projesi, kadının durumu da dâhil olmak üzere sosyal hayatın tüm yönlerini dönüĢ-
türmeyi amaçlamıĢtır.19 Ancak bu giriĢim sadece kadınlara yönelik reformların
hızını ve içeriğini devletin belirlemesi anlayıĢını yerleĢtirmekle kalmamıĢ, aynı
zamanda Pehlevi devletine karĢı milliyetçi, seküler ve Ġslamcı muhalefetin
yükselmesine de neden olmuĢtur.20
1970‟lerin sonunda toplumun farklı katmanlarına mensup, farklı ideolojileri savunan ve gelecekleri hakkında farklı hayalleri bulunan Ġranlılar bir araya
gelmiĢler ve 11 ġubat 1979‟da monarĢinin yıkılmasıyla son bulan hareketi baĢ-
latmıĢlardır.21 Paidar‟a göre bu farklı grupların birlikteliği siyasal özgürlük,
18
1956‟da ġah‟ın kızkardeĢi EĢref Pehlevi baĢkanlığındaki dernek kalan on dört kadın
derneğinin faaliyetlerini koordine etmek amacıyla kurulmuĢtur. 1959‟da bu yapı yine
EĢref Pehlevi baĢkanlığında Shoora-ye Ali-ye Jamiat-e Zanan-e Iran (Ġran Kadınları
Yüksek Konseyi) adıyla daha merkezi bir derneğe dönüĢtürülmüĢtür. 1966‟da artan
merkezileĢmenin bir sonucu olarak Sazeman-e Zanan-e Iran (Ġran Kadınları Derneği)
adı altında tek bir dernek çatısı altına alınmıĢ ve bu dernek 1979 devrimine kadar bir
sosyal refah örgütü olarak faaliyetini sürdürmüĢtür. Bkz. Afsaneh Najmabadi,“Hazards
of Modernity and Morality: Women, State and Ideology in Contemporary Iran” in A.
Hourani, et.al., The Modern Middle East, London, I.B. Tauris, 1993, ss. 674-645; ayrı-
ca bkz. Ali Akbar Mahdi, “The Iranian Women‟s Movement:..., s. 431-432.
19
Kadınlar hakkında devlet tarafından baĢlatılan reformlar arasında 1967 Aile Koruma
Kanunu özellikle önemlidir. Bu kanun yasal evlilik yaĢını kadınlar için 15‟e, erkekler
içinse 18‟e yükseltmiĢ ve çokeĢliliği engellemek için bir takım önlemler almıĢtır. Ayrı-
ca daha önceden din adamlarının kontrolünde olan Medeni Kanunun
sekülerleĢtirilmesinin bir sonucu olarak evlenme ve boĢanma davalarına bakmak üzere
aile koruma mahkemeleri kurulmuĢtur. Bkz. Paidar, Women and the Political Process
in..., ss. 152–157.
20
Najmabadi, “Hazards of Modernity and Morality:.., s. 676.
21 Ġran kadınlarının neden Humeyni‟nin etrafında toplandığı sorusunu cevaplarken
Tohidi ülkenin otonom ve monolitik bir yapı olarak sadece Ġslam tarafından Ģekillendirilmeyen ekonomik ve sosyal süreçlerine bakmak gerektiğini belirtmektedir. Ona göre
kapitalizm öncesi üretim iliĢkilerini dönüĢtüremeyen dengesiz kapitalist kalkınma ve
endüstrileĢme din adamları sınıfının ve Ġslami kurallara bağlılığın sürdürülmesine neden olmuĢtur. Moghissi ise sınıf temelli bir açıklama ortaya koymakta ve bir sınıf ol-
51
eĢitlik, ekonomik kalkınma ve sosyal adalet gibi modern değerlerin devrimci
söyleme dâhil edilmesiyle mümkün olabilmiĢtir. Bu da modernitenin söyleminin devrimci söylemde ön plana çıkmasını sağlamıĢtır.22 Her ne kadar devrimci
gruplar içerisinde Ġslamcılar üstünlük sağlamıĢ ve Ġslamcı bir devlet kurmuĢ
olsalar da modern unsurların Ġran‟ın teokratik rejimine dâhil olmasını engelleyememiĢlerdir.
İslam Cumhuriyeti’nde Kadın
Devrimin ateĢli günlerinde bütün vücudu örten kara çarĢaf giymiĢ ve
elinde silah tutan kadın görüntüsü akıllardan hiç çıkmayacak olağanüstü bir
sembol oldu. Nitekim Ġran kadınları devrime aktif Ģekilde katılmıĢlardı. Devrimin amaçlarından biri de Batının kültürel emperyalizmine direnmek ve
“modernitenin ve ilerlemenin yerel ve otantik Ġslamî bir modelini inĢa etmek” 23
yoluyla kültürel bağımsızlığı temin etmekti. Kara çarĢaflı kadın görüntüsü kültürel kimliği vurgulamanın en etkili yolu olarak yorumlanabileceği gibi aynı
zamanda yönetimi sırasında örtünmeyi yasaklayan ġah‟a karĢı baĢkaldırının da
hararetli bir ifadesi olarak görülebilir.24
Ġslamcı güçlerin Ayetullah Humeynî liderliğinde iktidarı ele geçirmesinden sonra yeni rejim eski rejimin bütün yozlaĢmıĢ mirasının yok edilerek toplumun ve aynı zamanda kadınların arındırılması siyasetini gütmeye baĢladı.
Bunun devamında daha zorlu bir çaba ise kadının rolünü tanımlamak ve bunu
duğunun bilinciyle hareket eden bağımsız bir kadın hareketinin yokluğu ve dolayısıyla
kadın sorununun ideolojik ve örgütsel savunmasızlığı kadınların kendilerini ataerkil
sosyal yapılarla özdeĢleĢtirmesine neden olmuĢ ve devrimden sonra da erkeklerin çı-
karlarına tabii olmuĢlardır. Bkz. Nayereh Tohidi, “Gender and Islamic
Fundamentalism: Feminist Politics in Iran” Chandra Mohanty, Ann Russo, Lourdes
Torres (der.), Third World Women and the Politics of Feminism, Bloomington and
Indianapolis, Indiana University Press, 1991, ss. 251–265; Haideh Moghissi, “Women,
Modernization and Revolution in Iran”, Review of Radical Political Economics, Cilt 23
(3&4), 1991, ss. 205–223.
22
Paidar, Women and the Political Process..., ss. 185.
23
Ibid,, ss. 186.
24
Literatürde bazı seküler kadınların bile ġah rejimini protesto etmenin bir yolu olarak
karaçarĢaf giymeyi seçtikleri belirtilmektedir. Örneğin Mehrangiz Kar devrimci baĢ-
kaldırıda Ġslamî bakıĢaçısıyla örtünmeyi seçen kadınların yanında farklı ideolojilere
sahip kadınların da hizipsel çatıĢmaları önlemek için örtünen kadınlarla samimi bir
iliĢki kurmak amacıyla örtü kullandıklarını ifade etmektedir. Mehrangiz Kar,
“Women‟s Political Rights in Iran Since the Revolution”, The Iranian Journal of
International Affairs, Cilt VII, Sayı 3, Güz 1995, ss. 621–622.
52
yaparken kadının aile içindeki rollerini ve sosyal sorumluluklarını uzlaĢtırmaktı.25
Ahlaki düĢüklüğü ortadan kaldırmak ve toplumun arındırılmasını sağlamak amacıyla yeni rejim katı bir ĠslamîleĢtirme hareketine giriĢti. Halkın en
görünür yüzü olan kadınlar “milletin onuru” olarak telakki edildiler ve Ġslamî-
leĢme kadının toplumdaki statüsü üzerinden tanımlanmaya baĢladı. Devrimden
sonra Humeynî‟nin söylediği Ģu sözler yeni rejimin Ġran kadınları ile ilgili tasarılarını ortaya koymaktadır:
Ġslam‟ın güneĢi kadınların hırpalanmıĢ çehrelerini ıĢınlarıyla ısıtarak ve
onlara umut ıĢığı vererek sömürgeciliğin ve sömürünün kalın bulutları arasından yeniden doğmuĢtur. Böylelikle Müslüman kadınlar kendi gerçek amaçları-
nı ve inançlarını tanıma yolunda büyük adımlar atabilir ve bu ilerlemede kararlı
olmaya devam edebilirler… Eski rejimde değerlerin ve kavramlarım pek çoğu
çarpıtılmıĢ ve değiĢtirilmiĢtir ve karĢı-değerler değer olarak betimlenmiĢ-
tir….[K]adınlar özgür ve aynı zamanda engellenmiĢ insanlar olarak sembolize
edilmiĢlerdir; çünkü örtünmeden yani Ġslamî giyinme kurallarından ve saflıktan
muaf olmalarına rağmen kendilerinin ve baĢkalarının bedeni arzularının esaretindeydiler… Ancak bugün aynı değerli varlık .. kendini yeniden kazanmıĢtır…
[B]ugün Ġran kadınları … bütün milletler ve yüzyıllar için mücadelenin, saflı-
ğın ve dindarlığın efsanesi olmuĢlardır.26
O zamandan bu yana “„kadın meselesinin‟ nihaî ideolojikleĢtirilmesi ve
araçsallaĢtırılması sürmektedir.”27 Ġslamcı rejimin ilk hareketi 26 ġubat
1979‟da 1967 Aile Koruma Kanununun yürürlükten kaldırılması oldu.28 3
25
Najmabadi, “Hazards of Modernity and Morality: ..., s. 682.
26
Islamic Revolution and Women, Message, Cilt 1, Sayı 3, Mart-Mayıs 1992,
Women's socio-cultural council, EriĢim tarihi 17.01. 2008,
http://www.iranwomen.org/Zanan/English/Papers.htm.
27
Najmabadi, “Hazards of Modernity and Morality:..., s. 683.
28
Bu kanunun yürürlükten kaldırılmasıyla birlikte kadınlar için yasal evlilik yaĢı 13‟e
düĢürüldü, çokeĢliliğe yasal izin verildi ve kadınların vesayet haklarına ciddi sınırlamalar getirildi. Meclis tarafından Ocak 1981‟de kabul edilen Kısas Yasasına göre taĢlama
ve kırbaçlama gibi cezalar kabul edildi. Dahası Madde 33‟te belirtildiği üzere bir dürüst
erkeğin Ģahitliği iki dürüst kadının Ģahitliğine denk kabul edildi ki bu da bir kadının bir
erkeğin yarısı olduğu anlamına geliyordu. Ayrıca erkek kendi çocuğunun sahibiydi
çünkü Madde 6‟ya göre eğer baba veya babanın babası çocuğunu öldürürse kısastan
muaf tutulacağı kabul edildi. Daha fazla bilgi için bkz. Jahanshah Rashidian, “Justice
under the Islamic Republic of Iran”, Iran Press Service, 24 Aralık 2007, EriĢim tarihi
16.01.2008, http://www.iran-press-service.com/ips/articles-2007/december-
2007/justice-under-the-islamic-republic-of-iran.shtml; ayrıca çokeĢlilik kanunu, bo-
Ģanma kanunu ve kürtaj ve aile planlaması kanunu ile ilgili değiĢikliklerin Ġran kadınları üzerindeki etkileri için bkz. Jacquiline Rudolph Touba, “Effects of Islamic
53
Mart‟ta Humeynî ġeriat‟a göre kadınların bundan böyle yargıç olamayacakları-
nı açıkladı. Üç gün sonra Humeynî iĢyerlerinde hicap29 giymenin zorunlu oldu-
ğunu duyurdu. Çok kısa bir süre içinde bütün kamusal mekânlarda ve hükümet
dairelerinde cinsiyet ayrımı mecburi kılındı. 8 Mart 1979 Uluslararası Dünya
Kadınlar Günü kutlamaları Humeynî‟nin Aile Koruma Kanununu kaldırmasına
ve hicapla ilgili duyurusuna karĢı bir protestoya dönüĢtü. Yeni rejimin güçlerinin buradaki kadınlara saldırmasıyla ilk defa rejim ile kadınlar arasında Ģiddetli
bir ihtilaf yaĢandı. Nisan 1979‟da düzenlenen referandum sonrasında kadınlar
da dâhil olmak üzere halkın %98‟inin “Evet” oyuyla Ġslam Cumhuriyeti‟nin
kurulmasıyla birlikte yeni rejim Ġslamî anayasa hazırlığına ve ġeriat‟ı kurumsallaĢtırma çalıĢmalarına baĢladı.30
İran’da Kadın Meselesi ve İslam Cumhuriyeti’nin Söylemi
Yukarıdaki alıntıda Humeynî tarafından ifade edildiği üzere yeni Ġslamcı
paradigma Ġran toplumunun Ġslamîliğinin ve kültürel bağımsızlığını emperyalizmden korumasının sembolü olacağı gibi diğer Müslüman toplumlarda Müslüman kadın için sembol oluĢturacak “ideal Müslüman kadının” monolitik imajını yaratma amacındadır. Köktendinciliği “dinin siyasi hedefler doğrultusunda
aĢırı sağ seferberliği”31 olarak tanımlayacak olursak Ġslamcı köktendinci ajandanın bir amacı da siyasi hedeflere ulaĢmak için siyasi ve sosyal hayatın tüm
yönlerini Ġslamî ilkeler doğrultusunda kontrol etmek olacaktır.32 Ġran‟da da
devrimden sonra Ġslamcı elitin amaçlarından biri kadınların davranıĢlarını kontrol etmek ve kamusal hayatta yer almalarının yollarını ve araçlarını saptamak
olmuĢtur. Yine de kadının evdeki yaĢamı ile kamusal katılımlarının derecesi
hakkındaki görüĢleri kendi aralarında farklılık göstermekteydi.
Revolution on Women and the Family Law in Iran” Asghar Fethi (der.), Women and
the Family in Iran, Leiden, E.J.Brill, 1985, ss. 131–147.
29
Hicap saflığın ve haysiyetin korunması anlamına gelmektedir. Ġslam Cumhuriyeti‟nde kadınlar saflıklarının sembolü olarak elleri ve yüzleri dıĢında bütün vücutlarını
kaplayan uzun bir giysi giyerler. Hicap Ġslam Cumhuriyeti‟nin teokratik rejimin simgesi olan ideal Müslüman kadın tasavvurunu ortaya koymak için baĢvurduğu ideolojik
tedbirlerden biridir. Rejimin tercih ettiği hicap Ģekli bir manto ve baĢörtüsü üzerine
giyilen uzun siyah bir giysidir. Ancak bütün vücudu örten bir manto ve saçı örten bir
baĢörtüsü de hicap olarak giyilebilir.
30
Bkz. Elham Gheytanchi, Chronology o Events Regarding Women in Iran since the
Revolution of 1979, EriĢim tarihi 23.11.2007,
http://iranreview.com/Iran%20Analysis/chronology_of _events_regarding_w.htm.
31
Winter, “Fundamental Misunderstandings:.., s. 9.
32 Ġslamcı köktencilik ve bunun kadınlar üzerindeki etkisi hakkında daha detaylı bir
tartıĢma için bkz. Haideh Moghissi, Feminism and Islamic Fundementalism: The
Limits of Postmodern Analysis, London ve New York, Zed Boks, 1999.
54
Dini elitler ve Ġranlı kadınlar arasında Ġslamcı bir toplumda cinsiyet rollerine dair temel olarak üç görüĢ öne çıkmaktaydı. Mir-Hosseini bunları gelenekselci, yeni-gelenekselci ve modernist perspektifler olarak kavramsallaĢtırmaktadır.33 Gelenekselci söylem kadın ve erkek arasında tabii bir farklılık olduğu savına dayanmaktadır. Buna göre kadın erkekten tabiat itibariyle farklı ve
aĢağı olduğundan erkek toplumda kadına egemen olmalıdır. Gelenekselci söyleme göre kadın ev ve ev faaliyetlerinden oluĢan özel alanla sınırlanırken erkek
kamusal faaliyetin yükünü taĢımalıdır. Kadın ve erkek sabit tabii rolleri ile
toplumda farklı alanlar iĢgal ettiklerinden gelenekselci söylem kadın haklarından veya cinsiyet eĢitliğinden asla bahsetmez. Gelenekselciler daha çok kadının
evlilik ve boĢanmaya dair meseleleri ile ilgilenirler. Ayetullah MeĢkini (ö.
2007) ve Ayetullah Cenneti gelenekselci söylemi savunan din adamlarından
bazılarıdır ve Ġslam rejiminde nüfuzlu görevlerde bulunmuĢlardır.34
Yeni-gelenekselci söylem ise cinsiyet meseleleri tartıĢmasına daha duyarlıdır ve kadınların cinsiyet eĢitliği taleplerine açıktır. Mir-Hosseini‟ye göre
yeni-gelenekselciler “ataerkil yorumlara bir “denge” getirme çabasındadırlar”
ve hadis yerine Kuran‟ı referans almalarıyla olduğu kadar tutumlarını bilimsel
olarak kanıtlama çabasıyla Batıda yapılan çalıĢmalara referans vermeleriyle de
gelenekselcilerden ayrılırlar.35 Bu görüĢü destekleyen din adamlarından biri
olan Ayetullah Motahhari (ö. 1979) cinsiyet eĢitliğini Batılı bir kavram olması
sebebiyle reddederek „cinsiyet tamamlayıcılığı‟ kavramını ortaya atmıĢtır. Buna göre kadın ve erkek yaratılıĢ itibariyle eĢittir; ancak toplumda farklı rolleri
vardır. Fakat kadın ve erkeğe yaratılıĢ itibariyle farklı rollerin verilmiĢ olması
kadının erkeğe tabii olduğu veya aralarında eĢitlik bulunmadığı anlamına gelmez. Motahhari‟nin görüĢleri toplumda kadının ve erkeğin uygun konumlarını
tayin eden ġeriat kurallarını sorgulamasa da ġeriat‟ın daha ilerlemeci bir yorumunu önermektedir.36
33
Bkz. Ziba Mir-Hosseini, “Sexuality, Rights, and Islam: Competing Gender
Discourses in Post-Revolutionary Iran” Lois Beck and Guity Nashat (der.), Women in
Iran from 1800 to the Islamic Republic, Urbana ve Chicago, University of Illinois
Press, 2004, ss. 204–217.
34
Gelenekselci söylem hakkında daha detaylı bir tartıĢma için bkz. Ziba Mir-Hosseini,
Islam and Gender: The Religious Debate in Iran, Princeton, NJ, Princeton University
Press, 1999, ss. 21–80.
35
Mir-Hosseini, “Sexuality, Rights, and Islam:.., s. 209.
36
Ali Shari‟ati‟nin eseri Fatma Fatmadır (Fatemeh is Fatemeh) yeni-gelenekselci söylemin ortaya çıkmasında etkili olan baĢka bir kaynaktır. Kadının Batılı kavramsallaĢ-
tırmasını “kültürel emperyalizm” olarak itham eden Shari‟ati Fatma gibi Ġslam tarihindeki Müslüman kadın rol modellerine dönülmesini önermiĢtir. VaroluĢçu bir kılavuz
motifi benimseyen Shari‟ati Ġran kadınlarının Batı‟ya bakmaya ihtiyaçlarının olmadığı-
nı, Ġslamî-Ġranlı kültüre dönerek kendileri olmaları gerektiğini iddia etmiĢtir. Ġslam‟ın
55
Ġslamî anayasanın yapılması ve ġeriat hukukunun kanunlaĢtırılması sürecinde Uzmanlar Konseyi‟nde gelenekselci ve yeni-gelenekselci söylemlerin
destekçileri arasında hararetli bir tartıĢma yaĢandı.37 Gerçekten de ġeriat‟ın
yeni-gelenekselci yorumu oluĢmakta olan sisteme geleneksel değerlerin yanında modern unsurların da dâhil edilmesine imkân vermekteydi. Medeni kanunda
ġeriat‟ın katı Ģekilde uygulanması benimsendi ve bu da monarĢi rejiminde kadınların sahip olduğu hakların geri alınması anlamına geliyordu; ancak kadınların siyasi hayata ve çalıĢma hayatına katılma hakları sınırlanmakla beraber
tamamen ortadan kaldırılmadı. Kadınlar düzenli seçimlerde seçme ve seçilme
hakkına sahiptiler; ancak cumhurbaĢkanı olamıyorlardı. Kadınlar yargıç olmaktan men edildiler ve üniversiteye giriĢleri belirli alanlarla sınırlandı; fakat anne
ve eĢ olarak sorumluluklarını zedelemediği sürece kadınlara iĢ gücüne katılma
hakkı tanındı.38 Yine de sosyal ve siyasi haklarını kullanabilmek için bütün
ilk yıllarında sosyal ve siyasi hayatta kendi kimliklerini ortaya koymakta özgür olan
Müslüman kadınlar gibi Ġranlı kadınlar da kendi yerel kültürlerine dönerek özgür olabilirler. Shari‟ati‟nin bu düĢünceleri daha sonra dini özcüleĢtirmek ve ilerlemeci olmayan
yorumlara açık olmak gibi engellere rağmen Ġslam Cumhuriyeti‟nde Ġslam ve
modernite arasında köprü kurma çabasındaki kadın hareketi tarafından benimsenmiĢtir.
Minou Reeves, Female Warriors of Allah: Women and the Islamic Revolution, New
York, E.P.Dutton, 1989, ss.122–124.
37
Konsey anayasanın toplumun temel taĢı olarak ailenin öneminin belirtildiği 11. maddesini tartıĢırken Ayetullah Mosavi-Ardabili kadınların iĢgücüne katılımının aileyi
zayıflatacağını vurgulamıĢ, buna karĢın Ayetullah Beheshti ise Ġslam‟ın kadınlara sadece evde iĢ üretmekten daha fazla değer atfettiğini belirtmiĢtir. Aynı Ģekilde anayasanın
erkeğin ve kadının Ġslamî prensiplere uymaları konusunda kanun tarafından eĢit Ģekilde
korunacağını belirten 20. maddesi tartıĢılırken gelenekselciler “eĢit” kelimesini sorgulamıĢlar ve bunun Ġslamî kuralları ihlal ettiğini iddia etmiĢlerdir. Bunun yerine “eĢit
ama ayrı” ifadesinin benimsenmesini talep etmiĢlerdir. Halkın protestosu sonucu bu
değiĢiklik gerçekleĢmedi. Ayrıca yeni yönetimde kadınların kaderi erkekler tarafından
çizilmiĢtir; çünkü 73 üyeli Konsey‟de bulunan tek kadın Monireh Gonji idi ve kadın
meselesini öne çıkarmaktan son derece uzaktı. Bunun yerine benimsediği tutum Ġslam‟ın kadınların bütün sorunlarının çözümü olduğuydu ve cinsiyet eĢitliğinden bile
bahsetmedi. Daha detaylı bir tartıĢma için bkz. Haleh Esfendiari, “The Majles and
Women‟s Issues in the Islamic Republic of Iran” Mahnaz Afkhami ve Erika Friedl
(der.), In the Eye of the Storm: Women in Post-Revolutionary Iran, London ve New
York, I.B. Tauris Publishers, 1994, ss. 61–79.
38
Ancak yeni hükümet kadınların iĢgücüne katılımının önüne geçen birçok yasa geçirdi. Hükümet kadınların evde oturmalarını isterken çocuk kreĢlerini kapatmak, on beĢ
yıl çalıĢmıĢ olan kadınları emekliliğe teĢvik eden emeklilik programları hazırlayarak
pazarı iĢsiz erkeklere açmak ve kadının evde oturmaya karar vermesi durumunda çiftlerin kadının maaĢından da faydalanmasını temin etmek gibi yollara baĢvurdu. Kadınla-
56
kadınlar Ġslamî rejimin kurallarına uygun Ģekilde giyinmeliydiler ki bu da hicap
giymeleri gerektiği anlamına geliyordu ve devrime katılan kadınlar tarafından
hiç de öngörülemeyen bir sonuçtu.39
Devrimden sonra kadın sorunu yeni-gelenekselci söylem çerçevesinde
ele alınmaya baĢlandı. Kadın haklarına gösterilen ilgi Müslüman kadınların
karĢılaĢtıkları problemleri ifade etmeleri, eĢitlik ve adaleti vurgulamaları için
kavramsal bir zemin oluĢturmuĢtur. Zan-e Rooz, Payam-e Zan, Payam-e Hajar,
Mahjouba, Nida gibi dergiler bu dönemde kadınların seslerinin duyulduğu ve
kadın sorunlarının tartıĢıldığı yerler oldu.40 Ancak yeni-gelenekselci kadınlar,
devlet tarafından hedeflenen „ideal Müslüman kadın‟ tasarısına hiçbir meydan
okumada bulunmuyorlardı. Aksine, tanrıbilim-merkezcilerin desteklediği rejimin kadın meselesine dair yaklaĢımını meĢrulaĢtırdılar. Devletin kültürel politikalarıyla paralel Ģekilde modernite söylemini kültürel emperyalizmin sembolü
olduğu gerekçesiyle reddettikleri gibi modern değerlerin gerçek Ġslam‟da var
rın belli iĢ alanlarında ve yüksek hükümet makamlarında çalıĢmalarının yasaklanması
da meselenin baĢka bir boyutudur.
Val Moghadam, “Women, Work, and Ideology in the Islamic Republic”, International
Journal of Middle East Studies, Cilt 20, Sayı 2, Mayıs 1988, s.226.
39
Hicapın zorunlu tutulması kadınların bedenleri üzerindeki devlet kontrolünün geniĢ-
letilmesidir. Bu durum seküler hareket tarafından haysiyetlerine ve kendi bedenlerinin
sahibi olma özgürlüğüne yapılmıĢ bir saldırı olarak kınandı. Ancak sabık rejimde aileleri veya eĢleri tarafından uğradıkları baskılar nedeniyle toplumsal hayata katılma Ģansı
bulamamıĢ daha geleneksel kadınlar dıĢarıdaki hayatta yer alabilme konusunda daha
serbest hisseder oldular. Örtü bu kadınlar için özgürlüklerini elde etmede bir zırh görevi gördü. Valentine M. Moghadam, “Islamist Movements and Women‟s Reponses in
the Middle East”, Haideh Moghissi (der.), Women and Islam: Critical Concepts in
Sociology, London ve New York, Routledge, 2005, Cilt III, s. 278. Ayrıca Afshar “kadınların hayatlarını Ģekillendiren ataerkil yapılar bağlamında örtü cinsel istismarı bertaraf etmenin ve saygı görmenin bir yolu oldu” demektedir. Bu Ģekilde örtü Ġslamcı kadınları özgürleĢtiren bir güç oldu. Haleh Afshar, “Islam and Feminism: An Analysis of
Political Strategies” Mai Yamani (der.), Feminism and Islam: Legal and Literary
Perspectives, Lebanon, Ithaca Press, 1996, s. 201.
40
Mahjouba dergisinin baĢyazısından bir alıntı bu yayınlardaki cinsiyet bakıĢ açısını
açıkça göz önüne sermektedir. Burada Ģöyle denilmektedir: “Kadınların ilerlemesi ve
kadın-erkek erkekliğinin sağlanması bir insan hakları meselesi ve sosyal adaletin bir
koĢulu olduğundan kadın meselesinden ayrı olarak düĢünülmemelidir. Bunlar sosyal
sürdürülebilir, adil ve kalkınmıĢ bir toplum inĢa etmenin tek yoludur.” Editorial,
“Women‟s Political & Social Presentation”, Mahjoubah, Cilt 22, Sayı 224, Ekim 2004,
EriĢim tarihi 16.01.2008,
http://www.itf.org.ir/English/mahjubah/mahjubah%20224.htm#Women‟s%20Political
%20&%20Social%20Presentation.
57
olduğunu savundular. Dolayısıyla bu kadınlar, Ġslamî değerlerin rehberliğinde
modernitenin Ġranlı versiyonunu desteklemek için çaba gösterdiler.
Cinsiyet konusunda Ġslamcı elitler arasındaki üçüncü görüĢ modernist
söylemdir. Modernist söylem, yeni-gelenekselci söylemin eleĢtirisi olarak
1990ların baĢında ortaya çıktı.41 Bu söylemin, Ġslam ile moderniteyi uyumlulaĢ-
tırma çabası olması nedeniyle modernist/Ġslamcı olarak adlandırılması daha
doğru olacaktır. Yeni-gelenekselci söylemden farklı olarak modernist/Ġslamcı
söylem, moderniteyi Batının bir baĢarısı olarak onaylamaktadır ve Ġslam inancını ve değerlerini koruyarak da moderniteye ulaĢılabileceği görüĢündedir.
Ġran‟da Ġslamî feminist hareketin kökleri bu modernist/Ġslamcı söylemde yatmaktadır. Bu nedenle bu görüĢ ve Ġslamî feminizmin kavramsal çıkıĢ noktası
aĢağıda daha detaylı incelenecektir.
İslamî Feminizm
Ġran kadınlarının Ġslamî feminizm hareketi dini entelektüeller tarafından
savunulan modernist/Ġslamcı yaklaĢımdan doğmuĢtur. Çoğunlukla „yeni dini
düĢünce‟ (now endishi-ye dini) olarak adlandırılmakta ve bu görüĢü savunan
entelektüeller „dini entelektüeller‟ (rowshenfekran-e dini) olarak anılmaktadır.
Bu düĢüncenin teorik çerçevesini Abdulkerim SuruĢ çizerken42 seküler görüĢlü
bir avukat olan Mehrengiz Kar ve din adamı Seyyed Mohsen Sa‟idzadeh
modernist/Ġslamcı söylemi kadın meselesine uyarlamıĢlardır. 1992‟de Shahla
Sherkat‟ın editörlüğünde yayına baĢlayan kadın dergisi Zanan Ġran toplumundaki cinsiyet iliĢkileri konusunda modernist/Ġslamcı söylemin desteklenmesi
için verimli bir zemin yaratmıĢtır.
Modernist/Ġslamcı söyleme göre modern Müslüman toplumunda cinsiyet eĢitliği uygulanmalıdır ve cinsiyet eĢitliği ile Ġslam arasında hiçbir zıtlık
yoktur. Dinamik içtihat (fiqh-e pooya) yöntemini kullanan modernist/Ġslamcılar
hayattaki yeni koĢulların yeni yorumlar gerektirmesinden yola çıkarak dini
öğretilerin zamanın gereklerine uyarlanması için ġeriat‟ın yeniden yorumlanması gerektiği görüĢündedirler. Ġçtihadın doğrudan ve dinamik yorumu, Ġran‟da
41
Bkz. Ziba Mir-Hosseini, “Islam, Women and Civil Rights: The Religious Debate in
the Iran of the 1990s” Sarah Ansari ve Vanessa Martin (der.), Women, Religion and
Culture in Iran, Great Britain, Curzon Press, 2002, ss. 169–188.
42
SuruĢ din ve dini bilgi arasında bir ayrım yaptı ve “tarihin rastlantıları” doktrinini
ortaya koydu. Buna göre Ġslam‟da değiĢtirilemeyecek özler (zati) ve Hz. Muhammed‟in
doğduğu zamandan ve mekândan kaynaklanan rastlantılar (arazi) bulunmaktadır. Bu
nedenle Kuran‟ın mevcut metni belirli bir zaman ve mekânın ürünüdür ki bu da 7.YY
Arabistanı‟dır. SuruĢ kadınlarla ilgili kuralların ve düzenlemelerin rastlantılar olduğunu
Ģimdiki zamanda ve mekânda yeni yorumlara tabi olduğunu belirtmektedir. Bkz.
Fereshteh Ahmadi, “Islamic Feminism in Iran: Feminism in a New Islamic Context”,
Journal of Feminist Studies in Religion, Cilt 22, Sayı 2, 2006, ss. 33–53.
58
Ġslamî feminist hareketin metodolojisi olmuĢtur. Ġslamî feministler Kuran‟da
kadın ve erkek ayrımı olmadan insanoğlunun eĢit olduğu beyan edildiği halde
Kuran‟ın zaman içinde erkekler tarafından yapılan ataerkil yorumu, cinsiyet
eĢitliğini yıktığından Kuran‟ın doğru yorumunun gerekli olduğunu savunmaktadırlar. Onlara göre, Kuran değil, fakat hadisler bu ataerkil yorumlara imkân
vermiĢtir. Dolayısıyla Müslümanlar, Kuran‟ın bozulmamıĢ metnine geri dönmeli ve ona gerçek anlamını vermelidir.43
Ġran‟da Ġslamî feminist hareket “cinsiyet eĢitliği” kavramını desteklemek
ve Kuran‟ın cinsiyet eĢitliğini onayladığını anlatmak için mücadele etmektedir.
Kadın ve erkek arasındaki eĢitsizliğin tabii yaratılıĢlarındaki farkların bir sonucu olmadığı, aksine Ġslam toplumunda kadın ve erkeğin eĢitsiz durumunun
zaman içinde toplumsal olarak inĢa edildiği görüĢündedir. Ancak kadın ve erkek eĢitliğinin „modern‟ sebeplerini ortaya koyarken Ġslamî feministler, içtihat
gibi geleneğin içinden bir araç kullanmaktadırlar. „Cinsiyet eĢitliği perspektifi‟ni ortaya koyan Hüccet ül-Ġslam Seyyed Mohsen Sa‟idzadeh‟ye göre, zaman
içinde belirli hukuk bilginleri tarafından Kuran ve hadisin yorumlanması sonucunda cinsiyet eĢitsizliği ortaya çıkmıĢtır. Bu nedenle hem içtihat hem de taklit
akılcı temellere dayandığından bunları kullanan bütün ehil yorumcuların bulguları takip edilebilir.44 Ayrıca Ġran‟da Ġslamî feminizm insan hakları kavramını
küresel bir olgu olarak desteklemektedir ki, kadın hakları da bunun bir parçası-
dır. TanınmıĢ bir reformcu Ġslamcı entelektüel olan Mohsen Kadivar da dini
hükümlerin yeniden yorumlanmasında „insan hakları düĢüncesi‟nin anahtar
kavram olduğunu iddia etmektedir. Ġnsan haklarını küresel bir olgu olarak gö-
ren Kadivar‟e göre “insan hakları düĢüncesini kabul etmek Batı‟yı kabul etmek
değildir; akılcılığı ve adaleti kabul etmektir.”45
Yeni-gelenekselci söylem ile modernist/Ġslamcı söylem arasındaki önemli bir fark, modernist/Ġslamcı söylemde kadının bireyselliğine yapılan vurgudur
ki, Ġslamî feminizm köklerini buradan almaktadır. Kadınlar Müslüman ümme-
43
Margot Bardan, “Islamic Feminism: What‟s in a Name?” Al-Ahram Weekly, Sayı 569
(Ocak 17–23 2002), EriĢim tarihi 16.01.2008,
http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm.
44
Sa‟idzadeh „cinsiyet eĢitliği perspektifi‟ni Ģu dört prensibe dayandırmaktadır: Allah‟ın tebaası olarak insanoğlu, kuralların sözleĢmeye dayanan yapısı, aklın gücü, muayyen olanlar ile yorumlar arasındaki ayrım. Dini hükümlerin fıtri veya içkin değil
sözleĢmeye dayalı olduğunu belirterek insanların emirlerin sebeplerini anlayacak akıl
kapasitesine sahip olmalarından dolayı sorgusuz itaatin olmaması gerektiğini ileri sürmektedir. Interview with Hojjat ol-Islam Seyyed Mohsen Sa‟idzadeh, Mir-Hosseini,
Islam and Gender:..., ss. 257–258.
45
Mohsen Kadivar, “Human Rights and Religious Intellectualism”, Aftab, 27 ve 28,
2003 Shahra Razavi, “Islamic Politics, Human Rights and Women‟s Claims for
Equality in Iran”, Third World Quarterly, Cilt 27, Sayı 7, 2006, s.1229.
59
tin refahını sağlama sorumluluğu omuzlarına yüklenmiĢ pasif bireyler değil,
Müslüman toplumda özerkliğe ve seçme hakkına sahip aktif bireylerdir.46
Farzaneh dergisinin editörü Gholizadeh bunu ortaya koyarken devrim sonrası
Ġran‟da kadın hareketini üç aĢamaya ayırmaktadır. Kadınların ilk kuĢağı olan
gelenekselciler, Ġslamî yapıyla olan iliĢkilerini tanımlamak için “Ben kimim?”
sorusunu sorarken ikinci kuĢak olan yeni-gelenekselciler bu yapıda kendi rollerini tanımlamak için “Benim görevim nedir?” sorusunu sormuĢlardır. Ancak
baskın geleneksel Ġslamcı söylem ve göreve verilen ideolojik/teolojik cevaplar
moderniteye geçiĢ çağında sorunlara neden olmuĢtur ve üçüncü kuĢak olan
modernist/Ġslamcılar akılcılık ile belirlenen Ģu soruyu sormuĢlardır: Modern
Ġslamî bir toplumda “Benim haklarım nelerdir?”.47
Zanan dergisi Ġran‟da Ġslamî feminist hareketin ortaya çıkması ve geliĢ-
mesinde belirleyici bir rol oynamıĢtır. Bu derginin editörü olan Shahla Sherkat
daha önce hükümet tarafından desteklenen ve Ġslam Cumhuriyeti‟nin kadın
politikaları doğrultusunda kadın meselesinin ĠslamîleĢtirilmesinde önemli rol
oynamıĢ Zan-e Rooz dergisinin genel yayın yönetmeniydi. Ancak bu dergide
kadın meselesinin dile getirilmesi konusunda büyük bir görüĢ ayrılığı yaĢadı ve
ġubat 1992‟de Zanan‟ı kurdu. Zanan Ġran‟da kendini feminist olarak tanımlayan ilk dergi oldu.48 Ancak Zanan‟ın savunduğu feminizm türü Batılı feminist
ilkeler temelinde değil, meĢruiyetini Ġslam‟dan, özellikle de ġii söyleminin
modernist/Ġslamcı yorumundan alan bir feminizmdi. Ama yine de dergi Ġslamî
feminizmi tarihselleĢtirerek ve bağlamsallaĢtırarak Batı feminizmi ile Müslü-
man kadınlar arasında bir bağlantı kurmaya çalıĢtı.49 Kadınları ikincil konumda
bırakan Medeni Kanun hükümleri, kadınların hâkim olarak hizmet etme ve
müçtehit olabilme, aile mahkemelerinde hakem olabilme ve dini lider (marja„)
olabilme hakları, mevcut ceza hukukunda cinsiyet önyargısı, evlenme ve bo-
Ģanmada kadınların aleyhine adaletsizliğe neden olan ġeriat‟a dayalı evlilik
kanunu kamu hayatının bütün alanlarında cinsiyet eĢitliği bakıĢ açısından ve
fıkıh noktasından hareketle Zanan‟ın sayfalarında tartıĢılmaya baĢlandı.50
46
Afsaneh Najmabadi, “Feminism in an Islamic Republic: Years of Hardship, Years of
Growth” Yvonne Yazbeck Haddad ve John L. Esposito (der.), Islam, Gender & Social
Change, New York, Oxford, Oxford University Press, 1998, s. 65.
47
Mahboobeh.A.Gholizadeh, “The Experience of Islamic Feminism in Iran”,
Farzaneh, Cilt 5, Sayı 10, KıĢ 2000, EriĢim tarihi 15.12.2007,
http://www.farzanehjournal.com/archive/archive10.htm.
48
Najmabadi, “Feminism in an Islamic Republic:..., s. 62.
49 Ġslam, feminizm, milliyetçili ve sekülerizmin tarihselleĢtirilmiĢ bir analizi için bkz.
Afsaneh Najmabadi, “(Un)Veiling Feminism”, Social Text 64, Cilt 18, Sayı 3, Güz
2000, ss. 29–45.
50
Ziba Mir-Hosseini, “Streching the Limits: A Feminist Reading of the Shari‟a in PostKhomeini Iran”, Mai Yamani (der.), Feminism and Islam: Legal and Literary
60
Zanan Ġslam rejiminin gerçek ve dürüst Müslüman kadın tasarımına meydan
okuma değilse bile bir alternatif sağlamıĢtır. Batılı feminizm ile Ġslamî feminizm arasındaki metinsel bağları ortaya koyarak birbirlerini karĢılıklı olarak
dıĢladıkları görüĢünü çürütmüĢtür. Bunun yanında Zanan‟ın Ġslamî feminist
söylemi seküler ve Ġslamcı Ġran kadınları arasındaki ikiliği de sona erdirmiĢtir.
Avukat ve insan hakları savunucuları olan Mehrengiz Kar ile ġirin Ebadi gibi
seküler kadınların Ġslamî feministler ile birlikte hareket etmeleri örneğinden de
anlaĢılacağı gibi bu iki grup, Ġran‟da kadınların davasını savunurken dayanıĢma
içinde hareket etmeye baĢlamıĢlardır.
Zanan‟ın yanında Farzaneh ve Bad Jens gibi baĢka bazı etkili dergiler de
Ġslamî feminizm düĢüncesini desteklemiĢlerdir. Farzaneh ilk sayısının baĢyazı-
sında kadın meselesine milli ve kültürel bir çözüm bulunması gerektiğine dikkat çekerek amacının kadın meselesini tartıĢmak için uygun bir ortam yaratmak
olduğunu ifade etmiĢtir. Feminist davayı savunan Farzaneh kadınları belirli bir
sosyal tabaka olarak değerlendirmenin kadın meselesini ele almakta bir fayda
sağlamayacağını söyleyerek kendini Batı feminizminden ayırmaktadır. Buna
göre, bu kadın-merkezli bakıĢ açısının yerine feminizm kadınları toplumda
kendi doğal kimlikleri ve rolleri bağlamında değerlendirmelidir.51 Bad Jens ise,
kendisini Ġran feminist bülteni olarak adlandırmaktadır ve 13 Mart 2000‟de
yayına baĢlamıĢtır. Hem Farzaneh hem de Bad Jens küresel feminizm ile farklı
milli bağlamlardaki kadınlar, aktivistler ve akademisyenler ile bağlantı kurma
amacındaydılar.
Uygulamada İslamî Feminizm
Ġslamî feminizm hareketi sadece entelektüel bir hareket değildir ve kadınların durumuyla ilgili fiili çıkarımları bulunmaktadır. Kadın ve erkek arasındaki kanuni eĢitsizlik ve kadına karĢı ayrımcılıkla yüz yüze olan Ġslamî feministler kadınların durumuyla ilgili bütün bu adaletsizlik ve düzensizliklere
son vererek Müslüman kadınları hak ettikleri yüksek statüye kavuĢturmak
amacındadırlar. Kadın eylemcilerin ve politikacıların kadın meselelerine çözüm
bulmak amacıyla yaptıkları çalıĢmaların ürünleri özellikle 1997 – 2005 yılları
arasında görevde olan Hatemi‟nin reformcu hükümeti zamanında alınmaya
baĢlandı. Nitekim Hatemi hükümeti, reformcu söylemi ve insan hakları ve çoPerspectives, Lebanon, Ithaca Press, 1996, ss. 285–319. Ayrıca boĢanmayla ilgili yasal
düzenlemeler için bkz. Ziba Mir-Hosseini, “Divorce and Women‟s Options: Law and
Practice in Iran”, Farzaneh, Cilt 2, Sayı 7, Güz ve KıĢ 1995/96, EriĢim tarihi
15.12.2007, http://www.farzanehjournal.com/archive/archive7.htm.
51
Editorial, “Women's Studies: The Indispensable Cultural Factor”, Farzaneh, Cilt 1,
Sayı 1, Güz 1993, EriĢim tarihi 15.12.2007,
http://www.farzanehjournal.com/archive/archive7.htm.
61
ğulculuğa yaptığı vurgu nedeniyle kadınların talepleriyle ilgili daha ılımlı bir
ortam oluĢturmuĢtu.
Ġslamî feministlerin bazı hukuksal kazanımları Ģu Ģekilde sıralanabilir:
Nisan 1994‟te Ġran Meclis‟i kadınların Özel Aile Mahkemeleri ile Ġdari Yargı
Mahkemeleri‟nde yasal danıĢman olmasına izin veren kanun taslağını kabul
etti; 1997‟de CumhurbaĢkanı Hatemi ilk defa bir kadını, Massoumeh Ebtekar‟ı,
çevreden sorumlu cumhurbaĢkanı yardımcılığına atadı; 1997‟de Hatemi Zahra
Shoja‟i‟yi kadın konusunda kendisine danıĢman olarak atadı ve daha sonra
Shoja‟i baĢkanlığında Kadınların Katılımını TeĢvik Merkezi‟ni (Center for
Promoting Women‟s Participation) kurdu; ġubat 1998‟de hükümet tarafından
iki kanun tasarısı Meclis‟ten geçirildi ki bunlardan biri mehr adı altında evlilik
sırasında erkeğin eĢine ödeme sözü verdiği sabit paranın enflasyon oranını
yansıtacak Ģekilde belirlenmesi, diğeri ise tam-zamanlı çalıĢan kadınların üçtebir zamanlı çalıĢabilmeleri ve bunun tam-zamanlı olarak kabul edilmesi ile
yarı-zamanlı çalıĢan kadınların gebelik ve diğer haklarının yasa ile korunması-
dır; 1998‟de dört kadın sorgu hâkimi olarak atandı; 1999‟da Zahra Rahnavard
al-Zahra Üniversitesi‟ne rektör olarak atanan ilk kadın oldu; 1979‟dan beri ilk
defa 8 Mart 2000‟de Uluslararası Kadın Günü kutlandı.52
Siyasette aktif olan kadınlar arasında Faizeh Hashimi ve Azam Taleqani
kadın sorununu parlamentoda savunan önemli isimlerdir. Faizeh Hashimi, Ġslam Ülkeleri Spor DayanıĢma Konseyi‟nin kurucusu ve baĢkanı olmasının yanında Ġslam Cumhuriyeti‟nin Kadın Sporları Yüksek Konseyi‟nin de üyesidir.
Hashemi, ġubat 1993‟te Ġran‟da birinci Ġslam Ülkeleri Kadın Sporları DayanıĢma Oyunları‟nı düzenledi. 1996‟da parlamentoya seçilen ve beĢinci Meclis‟te bir dönem görev yapan Hashemi, gençlerin taleplerine cevap vermeye ve
kadınların açık hava sporları yapmalarına dair kısıtlamaları hafifletmeye çalıĢtı;
büyük ölçüde de baĢarılı oldu. Bunlara ek olarak Ġslam Cumhuriyeti‟nde ilk
defa kot pantolon giyerek ve kara çarĢaf yerine sadece baĢörtüsü takarak siyaset sahnesinde boy gösteren kadın oldu.53 Azam Taleqani ise birinci Meclis‟te
52
Bkz. Elham Gheytanchi, Chronology of Events Regarding Women in Iran since the
Revolution of 1979, EriĢim tarihi 23.11.2007,
http://iranreview.com/Iran%20Analysis/chronology_of _events_regarding_w.htm.
Ayrıca bkz. Haleh Afshar, Islam and Feminisms: An Iranian Case Study, Great Britain,
Macmillan Press Ltd., 1998.
53
Ziba Mir-Hosseini, “The Rise and Fall of Fa‟ezeh Hashemi: Women in Iranian
Elections”, Middle East Report, Sayı 218, Bahar 2001, ss. 8-11. Siyasi kontrol amacıyla sporun kullanılması ve kadınların açıkhava spor faaliyetlerine katılmak ve devlet
tarafından getirilen engellere rağmen stadyumda seyirci olarak yer almak suretiyle
rejime direnmeleri konusunda bkz. Marcus Gerhardt, “Sports and Civil Society in Iran”
Eric Hooglund (der.), Twenty Years of Islamic Revolution: Political and Social
Transition in Iran since 1979, USA, Syracuse University Press, 2002, ss. 36–55.
62
parlamento üyesi olarak görev yaptı ve sosyal adaletin en önemli önkoĢulunun
kadın hakları olduğunu savunduğu Payam-e Hajar dergisini yayınladı.
Taleqani kadınların sorunlarının 1967 Aile Koruma Kanunu‟nun yürürlükten
kaldırılması ve yerine Ġslamî hükümet tarafından evlilik, boĢanma, velayet hakları gibi konularda erkekleri kadınlara göre ayrıcalıklı kılan yeni Medeni Kanun‟un yürürlüğe konmasından kaynaklandığını iddia etmektedir. Kian‟a göre,
Payam-e Hajar ġeriat hükümlerinin yeniden yorumlanması gerekliliğini savunan ilk Ġslamî dergidir.54
Kadın haklarında bir kısım iyileĢtirmelere ve kadınların siyasette ve toplumda artan görünürlüğüne rağmen kadınlar hala erkelerin yasal eĢiti olmaktan
uzaktırlar ve kadınlara karĢı ayrımcı olan bütün kanunlar yürürlüktedir.
Hatemi‟nin reformcu hükümeti ve altıncı Meclis‟te yer almıĢ modernist/Ġslamcı
kadınlar kadınların durumunda büyük bir değiĢiklik ortaya koyamamıĢtır. Reformcuların çabaları muhafazakâr kurumlar ile ihtilaf yaratmakla kalmamıĢ
geleneksel Ġslamcı kadınların modernist/Ġslamcıların taleplerine karĢı çıkması-
na da yol açmıĢtır. BM Kadına KarĢı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası SözleĢmesi (UN Convention of Elimination of All Forms of
Discrimination Against Women) buna örnek teĢkil etmektedir.
Meclis’te Geleneksel İslamcı Kadınlara Karşı İslamî FeministlerCEDAW Örneği
Parlamentonun modernist/Ġslamcı kadın üyeleri ile muhafazakâr kadın
üyeleri ve geleneksel din adamları yönetimi arasındaki ihtilaf siyasi anlamda
Ġran‟ın 18 Aralık 1979‟da BM Genel Kurulu tarafından kabul edilen BM Kadı-
na KarĢı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası SözleĢmesi‟ne
(CEDAW) dâhil olması konusunda belirgin bir hal almıĢtır. Reformist altıncı
Mecliste (2000 – 2004) bulunan Jamilah Kadivar ve Elaheh Koulayi gibi kadın
parlamenterler, Ġran‟ın sözleĢmeye dâhil olması yönünde yoğun bir propaganda
yürüttüler. Kadına karĢı ayrımcılığın nedenlerini tanımlayan ve bunların ortadan kaldırılması için eylem planını belirleyen CEDAW‟ın kabul edilmesi Ġslamcı hükümetin kadın-erkek eĢitsizliğini yasal olarak sona erdirmesi, ayrımcı
54
Azadeh Kian, “Women and Politics in Post-Islamist Iran: The Gender Conscious
Drive to Change”, British Journal of Middle Eastern Studies, Cilt. 24, Sayı 1, Mayıs
1997, s. 81. Kian Kuran sûrelerinin dinamik yorumlarından ilkinin Payam-e Hajar‟de
1992‟de yayınlanan “BoĢanma, ÇokeĢlilik ve Çocuğun Velayeti Konularındaki Kanunlarda Reform Gerekliliği” baĢlıklı makalede ortaya konduğunu belirtmektedir. Bu makalede çokeĢliliğin yasallaĢması reddedilmiĢ ve Ġslam‟da çokeĢliliğin dayandırıldığın
Nisa sûresinin yeni bir yorumu yapılmıĢtır. Azadeh Kian-Thiébaut, “Women and the
Making of Civil Society in Post-Islamist Iran” Eric Hooglund (der.), Twenty Years of
Islamic Revolution: Political and Social Transition in Iran since 1979, USA, Syracuse
University Press, 2002, ss. 67–68.
63
kanunları yürürlükten kaldırması ve yerlerine ayrımcı olmayan yeni kanunları
benimsemesi anlamına gelecekti.55 Önde gelen din adamları CEDAW‟ın hü-
kümlerinin Ġslam‟a uygun olmadığını beyan etmelerine rağmen Hatemi hükü-
meti sözleĢmeye katılma konusunda kanun taslağını kabul etti; ancak taslak
Koruyucular Konseyi tarafından onaylanmadı. Taslağın kabul edilebilmesi
hakkındaki mücadele yedinci Meclis‟te (2004–2008) de devam etti; fakat bu
defa reformist adayların Koruyucular Konseyi tarafından seçimlere girmesi
büyük ölçüde engellendiğinden Meclis‟te sayıları artan ve Abadgeran ve Jameh
Zaynab gibi muhafazakâr gruplara bağlı geleneksel Ġslamcı kadınlar taslağın
kabul edilmesine karĢı çıkan kampanyanın öncüleri oldular. Örneğin Fatemeh
Alia yasal haklar konusundaki tartıĢmanın Batı etkisinden kaynaklandığını ve
buna her Ģekilde karĢı çıkılması gerektiğini iddia ederek taslağa karĢı çıktı. Ona
göre tartıĢılması gereken yasal haklar değil, dini sorumlulukların uygun Ģekilde
yerine getirilmesiydi.56 Aynı Ģekilde Nafiseh Fayazbakhsh ve Rafat Bayat kar-
Ģıt duruĢlarını sözleĢmenin Batı‟nın ürünü olduğu ve Ġran‟ın bir Ġslam ülkesi
olarak “Batı‟nın kadın hakları tanımlarına boyun eğemeyeceği” Ģeklinde ifade
55 Özellikle SözleĢmenin 2. ve 3. maddeleri Ġslam rejimi için sorunludur. 2. maddede
kadınlara karĢı ayrımcılığın bütün Ģekillerinin devletler tarafından kınanması gerektiği
ve devletlerin kadınlara karĢı ayrımcılığın ortadan kaldırılması politikasını bütün uygun
yolları kullanarak ve gecikmeksizin takip etmeyi kabul etmeleri gerektiği belirtilmektedir. Bu amaçla hükümetler ulusal anayasalarında veya diğer uygun yasalarda kadınerkek eĢitliği prensibini yerleĢtirmeyi taahhüt etmeli, kadınlara karĢı her türlü ayrımcı-
lığın engellenmesi için gerekli yasal ve diğer önlemleri almalı, kadınların haklarının
erkeklerle eĢit Ģekilde yasal olarak korunmasını sağlamalı ve yetkili ulusal mahkemeler
ve diğer kamu kurumları yoluyla kadınların her türlü ayrımcılığa karĢı etkin Ģekilde
korunmasını sağlamalı, bütün kamu yetkililerinin ve kurumlarının herhangi bir kiĢi,
kurum veya iĢletme tarafından kadınlara karĢı yapılan ayrımcılığın sona erdirilmesi için
bütün uygun önlemleri almalarını sağlamalı, kadınlara karĢı ayrımcılık içeren bütün
ulusal cezaî kanun hükümlerini yürürlükten kaldırmalıdırlar. 3. maddede ise taraf devletlerin kadının tam geliĢmesini ve ilerlemesini sağlamak için, özellikle politik, sosyal,
ekonomik ve kültürel alanlar baĢta olmak üzere bütün alanlarda, erkeklerle eĢit olarak
insan hakları ve temel özgürlüklerinden yararlanmalarını ve bu hakları kullanmalarını
garanti etmek amacıyla yasal düzenleme dâhil bütün uygun önlemleri almaları gerekti-
ği belirtilmektedir. Parvin Ardalan, “Joining on the Condition to Discriminate”, Bad
Jens, 5. Nüsha 22 Mayıs 2002, EriĢim tarihi 18.01.2008,
http://www.badjens.com/fifthedition/Joining.htm. Bütün bu önlemler Ġslam Cumhuriyeti‟ndeki muhafazakâr yapı tarafından Ġslam-dıĢı sayılmaktadır.
56
Elham Gheytanchi, “Women against Women: Women in Iran's 7th Parliament”, 5
Kasım 2004, EriĢim tarihi 19.01.2008,
http://www.iranian.com/Gheytanchi/2004/November/Women/index.html.
64
ettiler.57 Yedinci Meclis‟teki diğer kadın üyeler bu tutumu desteklemedikleri
gibi sessiz kalmayı seçtiler. CEDAW vakası geleneksel Ġslamcı kadınların,
kadın hakları ve cinsiyet eĢitliğini savunan modernist/Ġslamcılarla taban tabana
zıt olduğunu göstermiĢtir. Geleneksel söylemi benimsemekle bu kadınlar Ġslam
Cumhuriyeti‟nin erkek-egemen din adamları rejimi ile ittifak yapmıĢ ve toplumda kadının rolüne dair devlet tarafından desteklenen yorumu meĢrulaĢtırmıĢlardır.
Sonuç
Bu makalede Ġran‟da kadın sorunu, Ġslamî feminist hareket temel alınarak analiz edilmiĢtir. Ġslamî feminizm devlet tarafından ortaya konan Ġslamî
yönetim altında kadın tasarımına alternatif bir „Müslüman kadın‟ önermiĢtir.
Ġslamî feminizm rejimin cinsiyet politikalarına meydan okumuĢ ve kadınlarının
sesini duyurmuĢtur. Ġslam Cumhuriyeti feminizmi Batı etkisinin bir iĢareti olarak kınarken bu kadınlar hakkındaki tartıĢmaya feminizmi dâhil etmiĢler ve
aynı anda hem iyi bir Müslüman hem de feminist olunabileceğini göstermiĢlerdir. Najmabadi‟ye göre Ġslamî feminist hareket tarafından kurulan bu köprü
Batı ve Doğu, modernizm ve Ġslam, feminizm ve kültürel otantiklik gibi kavramların dıĢlayıcı inĢalarını sona erdirmiĢ ve böylelikle Ġran kadınları özlerini
hem kültürel hem de feminist kimlikleri ile yansıtabilmiĢlerdir.58
Ġslamî feminizm hem teoride hem de uygulamada elde ettiği kazanımlara
rağmen rejimin cinsiyet politikalarına dönüĢtürücü bir etkide bulunamamıĢtır.
Bunun nedeni Ġslamî feminizmin, mevcut yapıda reforma gidilmesinin değiĢimi
de beraberinde getireceği düĢüncesine saplanmasıdır. Ancak bu yapı içinde
ataerkil iliĢkiler iĢlemeye devam ettiği sürece cinsiyet iliĢkilerinde değiĢim
yaĢanması ve kadın-erkek eĢitliğinin sağlanması mümkün değildir.
Ġslamî feminizmin etkili olmaktaki baĢarısızlığı bugün Ġran‟da CumhurbaĢkanı Ahmedinecad hükümetinde kadınların yasal haklarından ziyade kadı-
nın toplumdaki mevcudiyetinin uygun Ģekilleri ve hicap (örtünme) konusunda
yapılan tartıĢmalarda da aĢikârdır. Geleneksel Müslüman kadınlar, Ġslamî feministlerin en büyük rakibi haline gelmiĢlerdir. Nisan 2006‟da muhafazakâr kadınlar, Meclis‟in önünde bir oturma eylemi düzenlemiĢ ve “uygunsuz giyinen”
kadınlara karĢı hükümetin acil Ģekilde önlem almasını talep etmiĢlerdir.59 Öte
yandan modernist kadınlar Ġran‟ın CEDAW‟a katılması konusunda baĢlattıkları
“Bir Milyon Ġmza Kampanyası” ile ayrımcı yasaların değiĢmesini talep ederek
mücadelelerini sürdürmektedirler.60 Ancak buna karĢın Ahmedinecad‟ın Kadın
57
Ibid.
58
Najmabadi, “Feminism in an Islamic Republic:……………, s. 75.
59
Ziba Mir-Hosseini, “Is Time on Iranian Women Protesters‟ Side?”, MERIP, 16 Haziran 2006, EriĢim tarihi 20.01.2008, http://www.merip.org/mero/mero061606.html.
60
Nayereh Tohidi, Iran’s Women’s Rights Movement and the One Million Signatures
65
ve Aile ĠĢleri Merkezi‟ne baĢkan olarak atadığı Zohreh Tabibzadeh Nouri kendisi görevde kaldığı sürece Ġran‟ın CEDAW‟ı onaylamayacağını belirtmiĢtir.61
Kadınların birbirinden ayrı bu ideolojik grupları „cinsiyet eĢitliği‟ etrafında
birleĢmediği sürece Ġslamî feministlerin radikal bir değiĢimin baĢını çekebilmesi imkânsız görünmektedir.
Kaynakça
A.Gholizadeh, Mahboobeh., “The Experience of Islamic Feminism in Iran”, Farzaneh, Cilt 5,
Sayı 10, KıĢ 2000, EriĢim tarihi 15.12.2007
http://www.farzanehjournal.com/archive/archive10.htm.
Afkhami, Mahnaz, “Women in the Post-Revolutionary Iran: A Feminist Perspective”, Mahnaz
Afkhami and Erika Friedl (der.), In the Eye of the Storm: Women in Post-Revolutionary Iran,
London ve New York, I.B. Tauris Publishers, 1994.
Afshar, Haleh, Islam and Feminisms: An Iranian Case Study, Great Britain, Macmillan Press
Ltd., 1998.
Afshar, Haleh, “Islam and Feminism: An Analysis of Political Strategies”, Mai Yamani (der.),
Feminism and Islam: Legal and Literary Perspectives, Lebanon, Ithaca Press, 1996.
Ahmadi, Fereshteh, “Islamic Feminism in Iran: Feminism in a New Islamic Context”, Journal of
Feminist Studies in Religion, Cilt 22, Sayı 2, 2006.
Ardalan, Parvin, “Joining on the Condition to Discriminate”, Bad Jens, 5. Nüsha, 22 Mayıs 2002,
EriĢim tarihi 18.01.2008, http://www.badjens.com/fifthedition/Joining.htm.
Bardan, Margot, “Islamic Feminism: What‟s in a Name?” Al-Ahram Weekly, Sayı 569 (17–23
Ocak 2002), EriĢim tarihi 16.01.2008, http://weekly.ahram.org.eg/2002/569/cu1.htm.
Editorial, “Women‟s Political & Social Presentation”, Mahjoubah, Cilt 22, Sayı 224, Ekim 2004,
EriĢim tarihi 16.01.2008,
http://www.itf.org.ir/English/mahjubah/mahjubah%20224.htm#Women‟s%20Political%20&%20
Social%20Presentation.
Editorial, “Women's Studies: The Indispensable Cultural Factor”, Farzaneh, Cilt 1, Sayı 1, Güz
1993, EriĢim tarihi 15.12.2007, http://www.farzanehjournal.com/archive/archive7.htm.
Esfendiari, Haleh, “The Majles and Women‟s Issues in the Islamic Republic of Iran”, Mahnaz
Afkhami and Erika Friedl (der.), In the Eye of the Storm: Women in Post-Revolutionary Iran,
London ve New York, I.B. Tauris Publishers, 1994.
Gerhardt, Marcus, “Sports and Civil Society in Iran”, Eric Hooglund (der.), Twenty Years of
Islamic Revolution: Political and Social Transition in Iran since 1979, USA, Syracuse
University Press, 2002.
Gheytanchi, Elham, “Women against Women: Women in Iran's 7th Parliament”, 5 Kasım 2004,
EriĢim tarihi 19.01.2008,
http://www.iranian.com/Gheytanchi/2004/November/Women/index.html.
Gheytanchi, Elham, Chronology o Events Regarding Women in Iran since the Revolution of
1979, EriĢim tarihi 23.11.2007, http://iranreview.com/Iran%20Analysis/chronology_of
_events_regarding_w.htm.
Campaign, Kasım 2006, EriĢim 29.11.2007,
http://www.payvand.com/news/o6/dec/1174.html.
61
Ziba Mir-Hosseini, “Is Time on Iranian Women Protesters‟ Side?, MERIP, 16 Haziran 2006, EriĢim tarihi 20.01.2008, http://www.merip.org/mero/mero061606.html.
66
Interview with Shahla Sherkat, EriĢim tarihi 19.01.2008,
http://www.pbs.org/adventuredivas/iran/divas/index.html#youth.
Islamic Revolution and Women, Message, Cilt 1, Sayı 3, Mart-Mayıs 1992, Women's sociocultural council, EriĢim tarihi 17.01. 2008,
http://www.iranwomen.org/Zanan/English/Papers.htm.
Jahanshah, Rashidian, , “Justice under the Islamic Republic of Iran”, Iran Press Service, 24
Aralık 2007, EriĢim tarihi 16.01.2008, http://www.iran-press-service.com/ips/articles-
2007/december-2007/justice-under-the-islamic-republic-of-iran.shtml.
Johnson-Odim, Cherly, “Common Themes, Different Contexts: Third World Women and
Feminism”, Chandra Mohanty, Ann Russo, Lourdes Torres (der.), Third World Women and the
Politics of Feminism, Bloomington ve Indianapolis, Indiana University Press, 1991.
Kar, Mehrangiz, “Women‟s Political Rights in Iran Since the Revolution”, The Iranian Journal
of International Affairs, Cilt VII, Sayı 3, Güz 1995.
Kian, Azadeh, “Women and Politics in Post-Islamist Iran: The Gender Conscious Drive to
Change”, British Journal of Middle Eastern Studies, Cilt 24, Sayı 1, Mayıs 1997.
Kian-Thiébaut, Azadeh, “Women and the Making of Civil Society in Post-Islamist Iran”, Eric
Hooglund (der.), Twenty Years of Islamic Revolution: Political and Social Transition in Iran
since 1979, USA, Syracuse University Press, 2002.
Mahdi, Ali Akbar, “The Iranian Women‟s Movement: A Century Long Struggle”, The Muslim
World, Cilt 94, Ekim 2004.
Martin, Vanessa, Islam and Modernism: The Iranian Revolution of 1906, London, I.B.Tauris &
Co Ltd, 1989.
Mir-Hosseini, Ziba, “Divorce and Women‟s Options: Law and Practice in Iran”, Farzaneh, Cilt
2, Sayı 7, Güz ve KıĢ 1995/96, EriĢim tarihi 15.12.2007,
http://www.farzanehjournal.com/archive/archive7.htm.
Mir-Hosseini, Ziba, “Is Time on Iranian Women Protesters‟ Side?”, MERIP, Haziran 16, 2006,
EriĢim tarihi 20.01.2008, http://www.merip.org/mero/mero061606.html.
Mir-Hosseini, Ziba, “Sexuality, Rights, and Islam: Competing Gender Discourses in PostRevolutionary Iran”, Lois Beck and Guity Nashat (der.), Women in Iran from 1800 to the Islamic
Republic, Urbana ve Chicago, University of Illinois Press, 2004.
Mir-Hosseini, Ziba, “Islam, Women and Civil Rights: The Religious Debate in the Iran of the
1990s”, Sarah Ansari and Vanessa Martin (der.), Women, Religion and Culture in Iran, Great
Britain, Curzon Press, 2002.
Mir-Hosseini, Ziba, “The Rise and Fall of Fa‟ezeh Hashemi: Women in Iranian Elections”,
Middle East Report, Sayı 218, Bahar 2001.
Mir-Hosseini, Ziba, Islam and Gender: The Religious Debate in Iran, Princeton, NJ, Princeton
University Press, 1999.
Mir-Hosseini, Ziba, “Streching the Limits: A Feminist Reading of the Shari‟a in Post-Khomeini
Iran”, Mai Yamani, (der.), Feminism and Islam: Legal and Literary Perspectives, Lebanon,
Ithaca Press, 1996.
Moghadam, Val, “Women, Work, and Ideology in the Islamic Republic”, International Journal
of Middle East Studies, Cilt 20, Sayı 2, Mayıs 1988
Moghadam, Valentine M., “Islamic Feminism and Its Discontents: Towards a Resolution of the
Debate”, Therese Saliba, Carolyn Allen, Judith A. Howard (der.), Gender, Politics, and Islam,
Chicago ve London, The University of Chicago Press, 2002.
Moghadam, Valentine M., “Islamist Movements and Women‟s Reponses in the Middle East”,
Haideh Moghissi (der.), Women and Islam: Critical Concepts in Sociology (Cilt III), London ve
New York, Routledge, 2005.
Moghissi, Haideh, “Women, modernity and political Islam”, 1998, EriĢim tarihi 16.01.2008,
http://www.iran-bulletin.org/women/women%20modernity%20and%20political%2....
67
Moghissi, Haideh, Feminism and Islamic Fundementalism: The Limits of Postmodern Analysis,
London ve New York, Zed Boks, 1999.
Moghissi, Haideh, “Women, Modernization and Revolution in Iran”, Review of Radical Political
Economics, Cilt 23 (3&4), 1991.
Mohanty, Chandra, Russo, Ann, Torres, Lourdes (der.), Third World Women and the Politics of
Feminism, Bloomington and Indianapolis, Indiana University Press, 1991.
Mojab, Shahrzad, “Islamic Feminism: Alternative or Contradiction?”, Haideh Moghissi (der.),
Women and Islam: Critical Concepts in Sociology (Cilt. III), London ve New York, Routledge,
2005.
Najmabadi, Afsaneh, “(Un)Veiling Feminism”, Social Text 64, Cilt 18, Sayı 3, Güz 2000.
Najmabadi, Afsaneh, “Feminism in an Islamic Republic: Years of Hardship, Years of Growth”,
Yvonne Yazbeck Haddad and John L. Esposito (der.), Islam, Gender & Social Change, New
York, Oxford, Oxford University Press, 1998.
Najmabadi, Afsaneh, “Hazards of Modernity and Morality: Women, State and Ideology in
Contemporary Iran” A. Hourani, et.al., The Modern Middle East, London, I.B. Tauris, 1993.
Narayan, Uma, “Essence of Culture and a Sense of History: A Feminist Critique of Cultural
Essentialism”, Uma Narayan and Sandra Harding (der.), Decentering the Center: Philosophy for
a Multicultural, Postcolonial, and Feminist World, Bloomington ve Indianapolis, Indiana
University Press, 2000.
Paidar, Parvin, Women and the Political Process in Twentieth-Century Iran, Cambridge [GB],
New York, Cambridge University Press, 1995.
Razavi, Shahra, “Islamic Politics, Human Rights and Women‟s Claims for Equality in Iran”,
Third World Quarterly, Cilt 27, Sayı 7, 2006.
Reeves, Minou, Female Warriors of Allah: Women and the Islamic Revolution, New York,
E.P.Dutton, 1989.
Shahidian, Hammed, Women in Iran: Emerging Voices in the Women’s Movement (c1) and
Gender Politics in the Islamic Republic (c2), Westport, Connecticut ve London, Greenwood
Press, 2002.
Tohidi, Nayereh, Iran’s Women’s Rights Movement and the One Million Signatures Campaign,
Kasım 2006, EriĢim tarihi 29.11.2007, http://www.payvand.com/news/o6/dec/1174.html.
Tohidi, Nayereh, “Gender and Islamic Fundamentalism: Feminist Politics in Iran”, Chandra
Mohanty, Ann Russo, Lourdes Torres (der.), Third World Women and the Politics of Feminism,
Bloomington ve Indianapolis, Indiana University Press, 1991.
Touba, Jacquiline Rudolph, “Effects of Islamic Revolution on Women and The Family Law in
Iran”, Asghar Fethi (der.), Women and the Family in Iran, Leiden, E.J.Brill, 1985.
Winter, Bronwyn, “Fundamental Misunderstandings: Issues in Feminist Approaches to
Islamism”, Journal of Women’s History, Cilt 13, Sayı 1, Bahar 2001.

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar