İran’ın Orta Asya Politikaları

Dr. Kaan DİLEK
1974 yılında İstanbul’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Antalya ve
İstanbul’da tamamladı. Anadolu Üniversitesi’nde İktisat okudu. 1994
yılında İran’da Medeniyet Tarihi bölümünde ikinci lisans öğretimini
ve 2000-2006 yılları arasında da Tahran Üniversitesi’nde Fars Dili ve
Edebiyatı bölümünde yüksek lisans ve doktora eğitimini tamamladı.
Çok iyi derecede Farsça, Tacikçe, Darice, Azerice ve orta düzeyde
Arapça ve İngilizce bilen Kaan Dilek, 2001-2009 yılları arasında İran
ve Türkiye’de muhabirlik, gazetecilik, çeşitli kurum ve kuruluşlarda
çevirmen ve danışman olarak görev yaptı. 2009 yılında Ortadoğu
Stratejik Araştırmalar Merkezi’nde (ORSAM) Şiilik Araştırmaları
Danışmanı olarak çalışan Kaan Dilek, 2010 yılından itibaren Stratejik
Düşünce Enstitüsü’nde (SDE) Ortadoğu uzmanı olarak çalışmaktadır.
Bugüne kadar edebiyat ve araştırma alanında yayınlanan kitaplarının
yanı sıra birçok akademik ve aktüel dergilerde Ortadoğu, Şiilik ve İran
üzerine yazıları ve makaleleri yayınlandı.
İran’ın
Orta Asya Politikaları
9 789944 237086
ISBN 978-9944-237-08-6
CMYK
Dr. Kaan Dilek
İran’ın
Orta Asya Politikaları
-RaporTürk
Cumhuriyetleri'nin
bağımsızlıklarının 20. yılında
Ankara, 2011
Dr. Kaan Dilek
iran'ın
orta asya politikaları
rapor
Yazar
Dr. Kaan Dilek
Editör
Dr. Murat Yılmaz
Teknik Koordinasyon
Mustafa Yeşilyurt
Tasarım-Baskı
SFN Televizyon Tanıtım Tasarım
Yayıncılık Ltd. Şti.
Tel: 0312 472 37 73-74
www.sfn.com.tr
Baskı Tarihi: Eylül 2011
©Ahmet Yesevi Üniversitesi
Mütevelli Heyet Başkanlığı
Adres:
Taşkent Cad. 10. Sokak No: 30 06490 Bahçelievler/ANKARA
Tel: 0312 215 22 06 • Faks: 0312 215 22 09
www.yesevi.edu. tr yayinlar@yesevi.edu.tr
İnceleme
Araştırma
Dizisi
YAYIN NO: 07
Dilek, Kaan
İran'ın Orta Asya Politikaları / Kaan Dilek; editör: Murat Yılmaz - Ankara: Hoca
Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2011
80 s: 19x27 cm. (Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
İnceleme-Araştırma dizisi; yayın no: 07)
ISBN: 978-9944-237-08-6
1. İran - Uluslararası İlişkiler - I. Yılmaz, Murat
327.55
0312 472 37 73
0312 472 37 73
0312 472 37 73
0312 472 37 73
3
iran’ın orta asya politikaları rapor
İçindekiler
Kısaltmalar...........................................................................................................................................................................................................................4
Özet....................................................................................................................................................................................................................................................5
Giriş....................................................................................................................................................................................................................................................11
Bölüm 1......................................................................................................................................................................................................................................15
İran İslam Cumhuriyeti’nin Temel Özellikleri .......................................................................................................................16
Tarihî Arka Plan ve Sosyo-Politik Dinamikler.................................................................................................................16
İran İslam Cumhuriyet’inin Kuruluşu.........................................................................................................................................20
Velayet-i Fakih...............................................................................................................................................................................................................23
Devrim Muhafızları Ordusu........................................................................................................................................................................26
Sosyo-Ekonomik Dinamikler....................................................................................................................................................................28
İran Ekonomisine İlişkin Projeksiyon Özeti.......................................................................................................................29
Bölüm 2......................................................................................................................................................................................................................................31
İran İslam Cumhuriyeti’nde Dış Politika ve Temel Dinamikler..................................................................32
İran Dış Politikası, Temel Dinamikler ve Etkin Faktörler.............................................................................32
Bölüm 3......................................................................................................................................................................................................................................41
İran İslam Cumhuriyeti’nin Orta Asya Politikaları ........................................................................................................42
İran ve Orta Asya İlişkilerinin Tarihsel Evrimi...............................................................................................................42
Orta Asya’nın İran Açısından Jeostratejik ve Jeopolitik Önemi.........................................................45
İran’ın Enerji ve Ekonomi Politikalarında Orta Asya...........................................................................................48
İran’ın Güvenlik Politikalarında Orta Asya..........................................................................................................................53
Orta Asya’da Küresel ve Bölgesel Güçler / İran’ın Stratejik Rakipleri.......................................56
İran’ın Orta Asya Ülkeleriyle İkili İlişkileri............................................................................................................................59
İran-Türkmenistan İlişkileri .......................................................................................................................................................................59
İran-Kazakistan İlişkileri.................................................................................................................................................................................62
İran-Özbekistan İlişkileri ................................................................................................................................................................................65
İran-Kırgızistan İlişkileri..................................................................................................................................................................................67
İran-Tacikistan İlişkileri ...................................................................................................................................................................................71
Sonuç...............................................................................................................................................................................................................................................75
Kaynaklar ................................................................................................................................................................................................................................78
4
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
TABLOLAR
TABLO 1: İran Ekonomik Projeksiyon Özeti.........................................................................................................................29
TABLO 2: Dünya Petrol Rezervleri .....................................................................................................................................................46
TABLO 3: Dünya Doğalgaz Rezervleri ............................................................................................................................................47
TABLO 4: Orta Asya Ülkelerinin GSYİH/2008....................................................................................................................48
TABLO 5: Orta Asya Ülkelerin Nüfus ve Yüzölçümü Büyüklüğü/2008........................................48
TABLO 6: Orta Asya Başkentlerinin İran Üzerinden Açık Denizlere Mesafesi...................49
TABLO 7: ECO Üyesi Ülkelerin Nüfus Sayıları.....................................................................................................................51
TABLO 8 Türkmenistan’ın İhracat ve İthalat Yaptığı Öncelikli Ülkeler (2007)...............60
HARİTALAR
HARİTA 1: Büyük İran Haritası ................................................................................................................................................................12
HARİTA 2: Büyük İran Haritası ................................................................................................................................................................13
HARİTA 3: İran Eyaletleri ..................................................................................................................................................................................28
HARİTA 4: İran ve Orta Asya.......................................................................................................................................................................52
HARİTA 5: Türkmenistan’ın Planlanan Petrol İhraç Güzergahları.......................................................61
HARİTA 6: Kazakistan Coğrafyası ve Komşuları.............................................................................................................64
HARİTA 7: Özbekistan...........................................................................................................................................................................................66
HARİTA 8: Kırgızistan.............................................................................................................................................................................................69
HARİTA 9: Tacikistan..............................................................................................................................................................................................71
KISALTMALAR
AB Avrupa Birliği
ABD Amerika Birleşik Devletleri
BM Birleşmiş Milletler
BTC Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı
WTO Dünya Ticaret Örgütü
İKÖ İslam Konferansı Örgütü
NATO Kuzey Atlantik Antlaşma Örgütü
SSCB Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği
ŞİÖ Şanghay İşbirliği Örgütü
özet
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
6
ÖZET
İranlılar tarafından İran kültür ve medeniyet tarihinin, mitolojisinin, sanat ve siyasetinin
ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilen Orta Asya, Tahran yönetimi için zaman zaman
güvenlik gerekçeleriyle görmezden gelinen, bazen uluslararası yalıtılmışlığın çıkış noktası,
bazen de ekonomik ve ticari entegrasyon arayışının merkezi ve dünya güçleriyle
pazarlık şansını artırıcı bir bölge olarak görülmüştür.
16. yüzyılda Safevilerin kuruluşuyla İran siyasasının belirleyici faktörü olarak Şiiliğin öne
çıkması ve bu ideopolitik yaklaşımın artık İran siyasetlerinin temel eğilimi hâline gelmesi,
aynı zamanda o güne kadar süregelen İran ve Orta Asya arasındaki doğal ilişkilerin
sınırlanmasına, Orta Asya ve Batı dünyası arasında köprü olarak görülen İran’ın Orta
Asya’dan uzaklaşmasına zemin hazırlamıştır. İran, bu tarihten itibaren Sünni İslam’ın
önemli bir merkezi olan Orta Asya ile mezhepsel çatışma ve çekişme içerisine girmiş
ve bölgesinde önemli mevzi kaybetmiştir. İran’ın Safeviler döneminde başlayan Orta
Asya’dan kopuşu yüzlerce yıl devam etmiş ve İran, 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin
dağılıp bölgede yeni devletlerin ortaya çıkmasına kadar Orta Asya’ya güvenli bir şekilde
bir daha dönememiştir.
XIX. yüzyılın başından itibaren Rusya’nın Orta Asya ve Kafkasya’yı işgal etmesi, İran’ın
bölgedeki varlığı ve politikalarını derinden etkilemiş ve İran geri dönüşü olmayan bir
geri çekilmeyle bölgedeki etkisini kaybetmiştir. Bu dönemde Avrasya coğrafyasının
dünyanın büyük güçleri tarafından özel anlam kazanması, Rusya ve İngiltere’nin bölge
üzerindeki rekabeti, İran’ın Rusya ve İngiltere’nin çatışma alanına dönüşmesi, İran’ı
Orta Asya ile ilişkilerinde ve bölgesel politikalarında tamamen sınırlandırmıştır.
XX. yüzyılda Rusya’nın Sovyetler Birliğine dönüştüğü ve Orta Asya’yı tamamen ele ge-
çirdiği, bölgedeki İngiltere varlığı ve politikalarının ABD’ye miras kaldığı, İran’da meş-
rutiyet talebiyle başlayan modernleşme sürecinin Pehlevi hanedanlığına dönüşerek monarşik
bir yapıya kavuştuğu ve Ortadoğu’da yaşanan gelişmelerin Tahran yönetiminin
öncelikli politikalarının temelini oluşturduğu yıllar, aynı zamanda Orta Asya’nın İran dış
politikasında neredeyse yok sayıldığı bir dönemdir.
Ayetullah Humeyni liderliğinde 1979 yılında İran’da Şiiliği esas alan İslam Devrimi ardından
İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulduğu yıllar, Sovyetler Birliği’nin Orta Asya ve hatta
Afganistan’a kadar uzanan bölgede askerî varlığının bulunduğu yıllardır. “Ne Doğu Ne
Batı” söylemiyle Sovyetler Birliği ile birlikte başta ABD olmak üzere Batılı güçleri de kar-
şısına alan İran yönetimi, devrimin hemen ardından başlayan Irak ile savaş nedeniyle iç
7
iran’ın orta asya politikaları rapor
ö
z
e
t
politika ve savaş şartlarına odaklanmıştır. Sovyetler Birliğini doğrudan karşısına almak
istemediği ve yoğun bir şekilde ilgisini Ortadoğu ve yakın komşularına çeviren İran,
güvenlik eksenli endişelerinden dolayı Orta Asya’yı görmezden gelmiştir.
İran’ın dış politikasında gerçek anlamda Orta Asya’nın var olmaya başlaması ve bölgeye
yönelik stratejik hesap ve eylem planlarının yapılması, 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin
dağılmasının ardından bölgede yeni devletlerin kurulması dönemine rastlamaktadır.
Ama bu dönemde de İran’ın, Orta Asya ile yoğun bir şekilde ilgilenmesi ve politikalar
üretmesi de pek mümkün olmamıştır. Sovyetlerin dağıldığı döneme rastlayan bu yıllar,
aynı zamanda Ortadoğu’da büyük değişim ve savaşların yaşanmaya başladığı yıllar
olarak da karşımıza çıkmaktadır. 1990 yılında Saddam’ın Kuveyt’i işgali ile başlayan ve
ardından Saddam rejimine karşı uluslararası güçlerin askerî operasyon düzenlemesi ve
Körfez Savaşı'nın yaşanması, hemen sınırları yanında vuku bulan gelişmelere kayıtsız
kalamayacağını çok iyi anlayan Türkiye ve Suriye gibi Tahran yönetiminin tüm enerjisini
iç politika, Irak ve Körfez’deki gelişmelere verdiği bir dönemdir.
İran'ın batı ve güney batı sınırlarının hemen yanı başında Körfez Savaşı yaşanır, kuzeyinde
Sovyetlerin dağılmasıyla yeni devletler kurulmakta ve bölgenin jeopolitiği tamamen
değişirken, İran’da 1989 yılında devrimin lideri Ayetullah Humeyni’nin vefatı ardından
yeni dinî lider tarafından tam olarak doldurulamayan karizmatik lider boşluğundan
kaynaklanan iç politik hesaplaşmalar yaşanmaktadır. Tüm bu gelişmelere rağmen İran
yönetimi, çok uzun yıllardır varlık göstermediği ve derin bağlarının bulunduğu bir bölge
olarak Orta Asya’da kurulan devletlerle ilişkilerini pragmatik bir yaklaşımla geliştirme
yoluna gitti. Sovyetlerin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni jeopolitik ortam İran için önemli
fırsatlar sunarken, aynı zamanda çok ciddi güvenlik risklerini de yanında taşımaktaydı.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından İran’ın kuzey bölgelerinde çok önemli jeopolitik
değişime neden olan yeni Orta Asya devletlerinin ortaya çıkması, ilgisini iç politika
ve Ortadoğu’ya matuf kılmış olan Tahran yönetiminin Orta Asya’ya geri dönüşünü sağ-
ladı. Tahran yönetimi, Orta Asya’da yeni oluşan jeopolitik ortamda ABD’nin yakın bir
müttefiki olarak gördüğü Türkiye’yi ve özellikle de Türkçülük akımını ciddi bir tehdit
olarak algıladı. Sovyetlerin dağılmasının ardından Moskova’nın bölgesel ve uluslararası
arenada etkinliği ve gücünü kaybetmesi, Orta Asya’da yeni ortaya çıkan devletlerin
model arayışını da hızlandırdı. Bu dönemde yeni Orta Asya ülkeleri için dil ve kültür
birliğinin bulunduğu modern laik bir Cumhuriyet olarak Türkiye, tarihsel ve kültürel
bağları yanında, bölgedeki bazı etnik gruplarla dil birlikteliğine de sahip, dinî referanslarla
demokrasi ve Cumhuriyet tanımı ortaya koymaya çalışan İran, iki önemli model
ülke olarak tartışıldı. İran, bu yıllarda ideolojik olarak Türkçülüğü ve Türkiye’nin bölgesel
etkinliğini tehdit olarak algılarken, aynı zamanda Türkiye ile Orta Asya konusunda
önemli işbirliği içinde olan ve İran’ın en önemli düşmanı ABD’nin bölgede nüfuzunu
artırmasından da ciddi kaygı duyuyordu.
8
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
ö
z
e
t
İran’ın tüm bu olumsuz gelişmelere rağmen Orta Asya ülkeleriyle ilişkilerini geliştirme
yollarını aradığı ve rejim ihracı politikalarıyla tanınan Tahran’ın, Orta Asya’ya yönelik
yaklaşımının, öncelikle rejim ihracından ziyade yeni güvenliksiz bölgelerin oluşmasından
kaçınılması, uluslararası sistemden yalıtılmışlığın giderilmesi ve bölge ülkeleriyle ekonomik
ve ticari ilişkilerinin geliştirilmesi üzerine kurulmaya çalışıldığı görülmektedir. 1992
yılında Tahran yönetiminin çabaları ve inisiyatifiyle Afganistan ve Orta Asya ülkelerinin
Ekonomik İşbirliği Örgütü (ECO) üyesi olması ve örgütün genişlemesi de bu yaklaşımın
bir sonucudur.
Körfez Savaşı ardından batısında ideolojik düşmanı Saddam rejiminin zayıflatılması ve
uluslararası güçlerin hedefi hâline gelmesiyle hem derin kaygılar yaşarken, bir yandan
da Saddam rejiminin bu durumundan pek rahatsız olmayan Tahran yönetimi, 11 Eylül
olaylarına kadar Ortadoğu’da yaşanan gelişmeleri yakından takip eden ama aynı zamanda
Orta Asya ülkelerine yönelik politikalar geliştirmeye çalışan bir çizgi takip etti. Ama
Tahran yönetiminin Orta Asya’ya yönelik gelişmeye başlayan ve stratejik derinlik kazanması
yolunda ilerleyen Orta Asya politikaları, bu kez ABD öncülüğünde 2001 yılında
Afganistan’a askerî operasyon düzenlenmesiyle hızını kaybetti. İran, en önemli düşmanı
olarak gördüğü ABD’nin askerî gücüyle bu kez doğu sınırlarına dayanmasını çok ciddi
güvenlik tehdidi olarak algılarken, aynı zamanda doğusunda var olan ideolojik düşmanı
Taliban yönetiminin uluslararası güçlerin hedefi hâline gelmesini memnuniyetle karşıladı.
11 Eylül olaylarının ardından İran’ın, ABD’nin bölgesel yayılmasına karşı ittifak arayışının
adresi Rusya ve Çin olurken, bölgesel ve uluslararası gelişmeler yanında İran’ın
iç politik dengelerinde meydana gelen olaylar, Tahran’ın iç dengelerini olduğu kadar dış
politikalarını da derinden etkiledi.
Jeopolitik konumu, karasal sınırların uzunluğu, yüzyıllara dayanan kültürel-dinî ilişkileri,
ekonomik-ticari işbirlikleri ve diğer birçok etken, İran ile Orta Asya ülkeleri arasında
kopması zor bağların oluşmasını sağlamıştır. ABD, AB, Çin ve özellikle de Rusya ve Türkiye
gibi uluslararası ve bölgesel güçlerin yanında her zaman önemli bir güç ve çekim
merkezi olma potansiyeli taşıyan İran, Orta Asya politikalarının görmezden gelinemeyecek
bir aktörü olarak algılanmaktadır.
Anahtar Kelimeler;
İran, Orta Asya, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan, Kırgızistan, Rusya,
Çin, ABD, AB, Türkiye
9
iran’ın orta asya politikaları rapor
ö
z
e
t
Iran's Central Asıan Polıtıcs
Abstract
Central Asia has been considered by the Iranians as an inseparable part of the Iranian
history of culture and civilization, and the Iranian mythology, art and politics. Iranian
administrations sometimes have neglected the region because of the security reasons,
but they have also seen the region as a way out from their isolation in the international
arena, have made it the focus of their search for economic and commercial integration
and have treated it as a tool to increase their power of bargaining with world powers.
The Russian invasion of Central Asia and the Caucasus from the beginning of the 19th
century affected the presence and policies of Iran in the region and, thus, Iran lost its
influence in the region with an irreversible withdrawal. In the twentieth century, Russia
was replaced by the Soviet Union, which took the control of the whole Central Asia;
the British presence and policies in the region were inherited by the United States; and
the modernization process, which began in Iran with the demand of legitimacy, resulted
in the establishment of a monarchy under the rule of the Pahlawi dynasty. In this
century, developments in the Middle East constituted the basis of policies of the Tehran
regime whereas Central Asia was completely ignored in the Iranian foreign policy.
The highly important geopolitical change in the regions in the north of Iran, which was
caused by the emergence of the independent Central Asian states after the Soviet Union
was disintegrated, enabled Iran, which had turned its attention to domestic politics
and the Middle East, to return to Central Asia again.
The geopolitical position of Iran, its long land borders and its cultural-religious and
economic-trade relations with the regional states which were established centuries
ago have created strong ties between Iran and the Central Asian states. Iran has always
had the potential of being an important power and center of attraction apart from
the international and regional powers such as the United States, the EU, China and
especially Russia and Turkey. Thus, it is perceived by other powers as an actor which
cannot be ignored in their Central Asian policies.
Keywords:
Iran, Central Asia, Turkmenistan, Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Russia,
China, USA, EU, Turkey
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
1O
ö
z
e
t
Интересы Ирана в Центральной Азии
Аннотация
Центральной Азия, воспринимаемая иранцами как неотъемлемая часть истории
иранской культуры и цивилизации, мифологии, искусства и политики, время от
времени игнорировалась тегеранским руководством по соображениям безопас-
ности, иногда являлась отправной точкой международной изоляции, порой была
центром усилий по экономической и торговой интеграции и рассматривалась
как выгодный регион при переговорах с мировыми державами.
Вторжение России в Центральную Азию и на Кавказ в начале XIX в. оказало
глубокое влияние на присутствие Ирана и его политику в регионе, Иран безвоз-
вратно потерял свое влияние в регионе. В XX в., когда на смену России прихо-
дит Советский Союз и Центральная Азия полностью входит в его состав, когда
британское присутствие и политика в регионе была унаследована США и про-
цесс модернизации в Иране, начавшийся с требований конституционного строя
преобразуясь в династию Пехлеви, превращается в монархическое правление,
когда развитие событий на Ближнем Востоке заложило основу приоритетных
направлений тегеранского руководства, Центральная Азия практически игнори-
ровалась во внешней политике Ирана.
Образование новых государств в Центральной Азии после распада Советского
Союза, явившееся причиной очень важных геополитических изменений в север-
ных районах Ирана, вызвало оживление интереса тегеранской администрации,
полностью направленной на внутреннюю политику и Ближний Восток, к стра-
нам Центральной Азии.
Геополитическое расположение, протяженность сухопутных границ, многове-
ковые культурно-религиозные отношения, торгово-экономическое сотрудни-
чество и многие другие факторы создали неразрывные связи между Ираном и
странами Центральной Азии. Иран, который наряду с международными и реги-
ональными силами, такими как США, ЕС, Китай и особенно Россия и Турция,
всегда имел потенциал стать важным центром силы и притяжения в регионе и
рассматривается как неизменный актер в центральноазиатской политике.
Ключевые слова:
Иран, Центральная Азия, Туркменистан, Казахстан, Узбекистан, Таджикистан,
Кыргызстан, Россия, Китай, США, ЕС, Турция
11
Giriş
Orta Asya, tarih boyunca dünyanın en önemli geçiş bölgelerinden biri olarak kabul
edilmiş, jeostratejik ve jeopolitik konumu nedeniyle de her zaman bölgesel ve uluslararası
arenada güç mücadelesine sahne olmuştur. Özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasının
ardından bir kez daha uluslararası ve bölgesel stratejik hesapların odağı olan
Orta Asya, başta ABD ve Rusya olmak üzere Türkiye, AB, Çin ve İran gibi uluslararası
ve bölgesel güçlerin rekabet alanına dönüşmüştür.
Sovyetler Birliği’nin dağılması, küresel ve bölgesel düzeyde ülkelerin iç ve dış politikalarında
önemli değişim/dönüşümlere neden olduğu gibi, İran’ın da bölgesel politikaları,
stratejisi ve yaklaşımını değiştirmesi açısından etkili olmuştur. Yine 2000’li yıllarda
yaşanan küresel değişimler ardından Orta Asya’nın artan jeopolitik ve jeostratejik
konumu, bölgeye yönelik uluslararası politik hesaplar ve stratejiler karşısında İran,
tarihsel, kültürel, dil ve edebiyat gibi birçok alanda ortak bir mirasa sahip Türkmenistan,
Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Afganistan ve Tacikistan ile ilişkilerini
gözden geçirmiş ve bu ülkelere yönelik politikalarında değişikliklere gitmiştir.
İran’ın Orta Asya politikalarının irdeleneceği ve çeşitli boyutlarıyla değerlendirileceği
bu çalışmada, öncelikle İran’da devrim sonrası Şiiliğin temel paradigmalarını oluşturduğu
ideopolitik, siyasî ve idarî yapının anlaşılması gerektiği düşünülmektedir. Zira
dünyada kendine özgü siyasî ve idarî yapısı olan İran’ın iç politik yapısının anlaşılmadan,
salt uluslararası literatüre egemen bazı dış politika teorileri üzerinden bölgesel
yaklaşımları ve uluslararası ilişkilerini nasıl kurguladığını ele almak yanıltıcı olabilecektir.
Ayrıca İran’ın siyasal karar mekanizmasının oluşmasında etkin faktörlerin başında
da İran’ın tarihsel derinliği, kültür ve medeniyet coğrafyasına dayandırdığı yaklaşımı
gelmektedir. Dolayısıyla İran’ın tüm savaşlarını, barış, strateji ve politikalarını, tarihsel
derinliği ve jeopolitiğine dayandırmaya çalıştığını öne sürmek çok iddialı bir övgü
olarak algılansa da, bu tür bir yaklaşımdan yoksun İran’ın, iç ve dış politika analizlerinin
derinlikli perspektiften uzak kalması ihtimali de bir o kadar fazladır.
Bu temel yaklaşımla birlikte tarihsel derinlikten yoksun İran analizleriyle Tahran yönetimlerinin
yakın komşuları, Ortadoğu, Orta Asya politikalarıyla Filistin’de Hamas, Lübnan’da
Hizbullah, Afganistan’da Hazaralar, Yemen’de Husiler ve diğer coğrafyalarda başka etnik/dinî
gruplarla ilişkilerinin revizyonist bir yaklaşım olduğu kanaatine varabiliriz. Oysa
12
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
g
i
r
i
ş
İran’ın örtülü ve açıktan stratejik rekabetleri, savaş-
ları ve güç gösterilerinin yaşandığı bu sahalar; aynı
zamanda İran’ı İran yapan coğrafyalardır. Başka bir
deyişle, İran’ın tarih ve kültür coğrafyası ile jeopolitik
etkisi arasında doğrudan bir ilişki vardır ve bu ilişki,
İran’ın dış politika oluşumunda temel paradigmasını
inşa etmektedir. İran’ın yüzyıllardır siyasal eğilimlerinin
merkezi olan coğrafyalar, bugünün koşullarında
bizatihi hükmettikleri yerler olmasa da bu coğrafyalar
her zaman hükmetmeyi düşündükleri ve kendilerinin ayrılmaz bir parçası olarak görülen
topraklardır. İran tarihî metinlerinin neredeyse temelini oluşturan Şehname’de1
yer alan
mitolojik kahramanlar ve coğrafyalar, İranlı yönetici ve elitlerin dünyevî ideallerini süslemiş
ve bugün de İranlı elitlerin zihinsel altyapısını bu tarihsel perspektif doldurmuştur.
Bu bakış açısı, kimi İranlılar için büyük Aryan ülküsüne ve ideolojik eğilime dönüşürken,
çoğu İranlılar için ideolojik eğilimi her ne olursa olsun övünç kaynağı olarak kültür ve
medeniyet havzası algısına ve kültür millîyetçiliğine kaynaklık etmektedir.
HARİTA 1: Büyük İran Haritası
Kaynak: http://persianthegreat.blogfa.com/
1 Firdevsi’nin Şehname adlı eseri, İran’ın bilimsel tarihçiliği olmadığı savını ileri süren Batılı birçok
tarihçi ve özellikle de Alman tarihçiler açısından İran tarihinin temel eseri olarak kabul edilmektedir.
İran’ın örtülü ve açıktan
stratejik rekabetleri,
savaşları ve güç
gösterilerinin yaşandığı
bu sahalar; aynı zamanda
İran’ı İran yapan
coğrafyalardır.
13
iran’ın orta asya politikaları rapor
g
i
r
i
ş
İranlı elitlerin birçoğuna hakim bu bakış açısı Orta Asya için de geçerlidir. İranlı elitler,
kendi toplumlarının doğal yaşam alanlarını yani coğrafya ve tarihinin sınırlarını; doğuda
Maveraünnehir ve Hindistan’da İndus Nehrine, batıda Fırat nehri ve daha ötesinde
Doğu Akdeniz kıyılarına, kuzeyde Kafkaslar, Hazar Denizi ve oradan Aral Gölü'ne ve
güneyde ise Körfez ve Umman Denizi’ne kadar olan coğrafya olarak tanımlamaktadırlar.
Bugün bu coğrafya içinde İran, Azerbaycan, Afganistan, Türkmenistan, Tacikistan,
Özbekistan, Doğu ve Güney Doğu Anadolu, Irak ve Pakistan yer almaktadır.
HARİTA 2: Büyük İran Haritası
Kaynak: http://www.dyarekohan.bravehost.com/index-f.htm
İran tarihini oluşturan bu coğrafyalar, bugün tüm İranlı elitlerin zihinsel arka planında
İran’ın bir parçası ve kültür tarihinin derinliğinin bir uzantısı olarak algılanır. Bu
yüzden bugünkü Orta Asya coğrafyası, İranlı elitler açısından İran’ın siyasî, kültür ve
medeniyet tarihinin nostaljik kalpgâhı olarak görülür.2
Ortadoğu, Kafkasya, Orta Asya ve nihayetinde Avrasya coğrafyasında farklı stratejik
eksen olmayı hedefleyen ya da bu tür bir yaklaşımla bölgesel ve uluslararası aktörlerin
politikalarında rol almayı amaçlayan, jeopolitik ve jeostratejik konumuyla bu potansiyele
sahip olan İran, önemli enerji kaynaklarına, jeopolitik ve jeostratejik konuma
sahip Orta Asya için de gözden çıkarılamayacak bölgesel bir aktör olarak görülür.
2 Orta Asya’nın tarihî ve jeokültürel yapısına dair ayrıntılar için bakınız: Ahmet Davutoğlu, Stratejik
Derinlik-Türkiye’nin Uluslararası Konumu, İstanbul, Küre Yayınları, 2004, s. 458-461

İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NİN TEMEL ÖZELLİKLERİ
Tarihî Arka Plan ve Sosyo-Politik Dinamikler
İran İslam Cumhuriyet’inin Kuruluşu
Velayet-i Fakih
Devrim Muhafızları Ordusu
Sosyo-Ekonomik Dinamikler
I
BÖLÜM.
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
16
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NİN TEMEL ÖZELLİKLERİ
tarihî arka plan ve sosyo-politik dinamikler
1963 yılında yürürlüğe koyulan temelde toprak reformunu, özelleştirme ve bir
takım sosyal hakları içeren Ak Devrim, İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasına
giden yolun en önemli dönüm noktalarından biridir.
İran’ın siyasal ve toplumsal dinamiklerini derinden etkileyen en önemli tarihsel gelişimin,
XVI. yüzyılda Safevi Devleti’nin kuruluşu olduğu bugün tüm araştırmacılar tarafından
genel kabul görmektedir. İran’da XIX. yüzyılda tebarüz eden kimlik inşası ve millîyetçiliğin
temel taşlarını oluşturan Şiilik ve Fars Dili etrafında şekillenen kültürel mirasın da
günümüze ulaşmasının ana kaynağının Safeviler olduğu görülmektedir.
Safevilere kadar çeşitli hanedanlara ev sahipliği yapan İran, siyasal birlikten uzak bir
kültür coğrafyası olarak karşımıza çıkmaktadır. Ama Safeviler ile birlikte İran’da siyasal
birlik sağlanmış ve önemli bir kısmında Şiilik yaygın dinî anlayış hâlini almıştır.
Safeviler döneminde İran’da oluşturulan siyasal ve toplumsal yapı, günümüz İran’ında
toplumsal ve siyasal dinamiklerinin oluşmasına kaynak olmuştur. Özellikle Safeviler
döneminde din adamlarına yüklenen toplumsal ve siyasal roller, Safeviler sonrası Pehlevi
Hanedanlığının kurulmasına kadar geçen süreçte İran toplumunda oluşan sosyopolitik
boşluğun din adamları tarafından doldurmasına zemin hazırlamış ve sonuçta
Şii din adamları, İran’ın en önemli politik figürleri hâline dönüşmüştür.1
Yine İran’da devrim sürecini, modern toplumsal ve siyasal dinamikleri doğrudan
etkileyen yakın tarihin en önemli gelişmesinin 1906 yılında sonuca ulaşan Meşrutiyet
hareketi olduğu görülmektedir. İran modernleşmesinin en önemli dönüm noktası
olarak kabul edilen Meşrutiyet Devrimi, Safevilerden sonra Afşarlar, Zendiye ve
Kacar hanedanlarının İran coğrafyasında oluşturduğu toplumsal ve siyasal yapının
değişmesine, Şah’ın yetkilerinin kısıtlanarak, modern anlamda meclisin kurulmasına
ve siyasal örgütlenmelerin başlamasına zemin hazırlamıştır. Bu sürecin yaşanmasında
Batılı güçlerin bölgeyi işgal çabaları itici bir güç oluşturmuş, ayrıca iletişim kanallarının
1 Bu savın İran yakın tarihindeki ilk örneği İngiliz tütün rejisine karşı Ayetullah Şirazi’nin verdiği ünlü Tonbeki
(tütün) fetvası ve bu doğrultuda gelişen din adamları öncülüğünde ilk sömürge karşıtı ayaklanmadır.
17
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
gelişmesi, dış dünyayla entelektüel ilişkilerin artması, eğitimin yaygınlaştırılması,
tercüme faaliyetleri, Batılı modern düşünce ekollerinin İran’a girmesi ve kendine
belli kitleler oluşturması ve her şeyden önemlisi Şii din adamlarının modernleşme
çabalarına destek olması etkili olmuştur.
İran’da yaşanan Meşrutiyet Devrimi ve bu süreçle gelişen toplumsal ve siyasal dinamiklerin,
1979 yılında yaşanan devrim sürecinin temel itici gücü ve aynı zamanda devrimin
en yakın tarihsel arka planını oluşturduğu da tartışılmaktadır. 1906 yılında Meşrutiyet
Devrimini gerçekleştiren ve parlamentosunu kuran İran’da 1979 yılında meydana gelen
“İslam Devrimine” kadar çeşitli badireler atlanmasına rağmen monarşik siyasal yapı ve
meclis çalışmasına devam edilmiştir. Aslında 1906–1979 yılları arasında sancılı geçen
ve çeşitli müdahalelere maruz kalan İran’ın siyasî süreci sonunda ortaya çıkan “İslam
Devrimi” olarak adlandırılan 1979 İran devrimi, siyasî ve sosyal içeriğiyle bitmemiş
meşrutiyet devriminin bir devamı olarak da görülebilir. İran’da meşrutiyet hükümetlerinin
kurulması ve parlamentonun çalışmaları, 1920’li yıllara gelindiğinde Rıza Şah ve
daha sonra onun oğlunu hükümete taşıyacak ve yine daha sonraları Musaddık döneminde
İran’da petrolün millîleştirilmesine çalışıldığı bir dönemde gelen askerî darbelerle
kesintiye uğrayacak, Kacar hanedanının istibdadından kaçan İran halkı, yeni bir hanedanın
baskıcı ve otoriter düzeninin hâkimiyeti altına girecektir. İşte burada İslam devrimi
olarak adlandırılan süreç, bir bakıma hem siyasî açıdan, hem de sosyal gelişmeleriyle
kesintiye uğratılmış meşrutiyet hareketlerinin devamını andırmaktadır. 2
İran’da devrime giden sürecin önemli dönüm noktalarından birinin de 1951 yılında
İran petrollerinin millîleştirilmesi girişimi ve Musaddık dönemi yaşanan gelişmeler
olduğu görülmektedir.
Soğuk Savaş döneminin başlangıç yılları sayılabilecek olan 1950’lı yıllarda, İranlı aydınlar
arasında ve Sovyetler Birliği etkisinde kalan Hizb-i Tudeyi İran (Tudeh Partisi) gibi partiler
aracılığıyla İran’ın ulusalcı siyasal vurgularının arttığı bir dönem gözlenmektedir. Bu
dönemde İran Meclisi’ndeki Millî Cephe Grubu ve bu grubun lideri Muhammed Musaddık
da ulusalcı politikalara vurgu yapan bir yaklaşımla siyaset sahnesinde yer almaktadır.
Musaddık, ABD menşeli şirketlerin o dönemde Suudi Arabistan ve Venezüella petrollerini
işletme karşılığında kârın yarısını petrol sahibi ülkelerle paylaştığını görmüş ve Anglo-Iranian
Oil Company adlı İngiliz petrol işletmecisi şirketle 1933 yılında imzalanan ve ardından
defalarca eklemelerin yapıldığı anlaşmaya karşı çıkmıştır. Musaddık, İran’ın bu şirketin
petrol işletmelerinden elde edilen kârdan çok az pay aldığını savunmuştur. 28 Aralık
1949 yılında söz konusu anlaşmanın yeni eklemelerinin İran Meclisi’nde onaylanması
gündeme geldiğinde Musaddık, anlaşmanın onaylanmaması yönünde hareket etmiştir.
Hizb-i Tudey-i İran ve İran Millî Cephe Grubunun halk arasında başlattığı propagandalarla,
İran petrollerinin millîleştirilmesi istemiyle halk gösterileri başlamıştır.
2 Ayrıntılar için Bakınız: Kaan Dilek, “İran’da Meşrutiyet Hareketi ve Dönemin Siyasî Gelişmeleri”,
Akademik Ortadoğu, Cilt 2, Sayı, 1, İstanbul, 2006, s. 49-68
18
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
O dönemde İran’ın Başbakanı olan Şah’ın yakın adamı ve İngiliz siyasetlerinin savunucusu
(Sepehbud) Hac Ali Rezmara, 3 Mart 1951 yılında petrolün millîleştirilmesi
istemlerinin teknik, ekonomik ve siyasî ortamla uyuşmadığını ve bunun gerçekleşmesinin
mümkün olmadığını söyledikten sonra bir suikast sonucunda hayatını kaybetmiştir.
Bunun üzerine Musaddık, İran’ın yeni başbakanı olmuştur. Musaddık’ın, İran
petrollerinin millîleştirilmesiyle ilgili söylemlerini hayata geçirecek siyasî güce ulaştığı
1951 yılı, aynı zamanda başta İngiltere olmak üzere birçok ülkenin Musaddık aleyhinde
planlara başladığı bir yıldır.
Musaddık’ın 28 Nisan 1951 yılında Başbakan olur olmaz yaptığı ilk girişim, 30 Nisan
tarihinde İran petrollerinin millîleştirilmesiyle ilgili kanunu meclisten geçirmek oldu.
Bu sürecin ardından 1952 yılında Musaddık’ın liderliğini yaptığı Millî Cephe ile Hizb-i
Tudeyi’nin Meclis çoğunluğunu elde etmesi sonucunda, İran Şahı'nın tahtından feragate
zorlandığı bir dönem yaşanmıştır. İran Şahı'nın bu baskılara dayanamayarak
Roma’ya kaçışı, Batılı ülkelerin darbe planlarını hayata geçirmeye başladığı dönem
olmuştur. İngilizlerin ABD ile anlaşarak hazırladığı darbe planının önderliğini General
Zahidi yapmıştır. İlk girişimi başarısızlıkla sonuçlanan darbe planı, 19 Ağustos
1953 tarihinde tekrar hayata geçirilmiş ve General Zahidi önderliğinde darbeciler
Musaddık’ı düşürmüştür. Roma’ya kaçan İran Şahı, Musaddık’ın azledilerek tutuklanmasının
ardından, üç gün sonra İran’a geri dönmüştür.
İran’ın SSCB yanlısı politikalara kayması kaygısının öncelikle tehdit algısı olarak görüldüğü
İngiltere ve ABD dış politikasında, 1953 yılında Musaddık’a karşı yapılan askerî
darbenin kendilerince birçok haklı gerekçesi var olsa da, İran siyasî ve toplumsal dinamiklerinin
bu darbe girişimiyle çok ciddi kırılma yaşadığını tarih bize göstermektedir.
Zira bu gelişmeler ardından Şah kişisel otoritesini tesis yoluna gitmiş ve polisiye
tedbirlerle İran toplumunu patlama noktasına ulaştırmıştır.
İran devrim sürecini politik ve ekonomik açılardan doğrudan etkileyen ve birçok araş-
tırmacı için Şah’ın politik intiharı olarak da değerlendirilen 1963 yılında yürürlüğe
koyulan temelde toprak reformunu, özelleştirme ve bir takım sosyal hakları içeren Ak
Devrim, İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasına giden yolun en önemli dönüm noktalarından
biridir. Aslında 1963 yılında uygulamaya koyulan Ak Devrim yasalarının
çıkış noktasının 1951 yılında İran petrollerinin millîleştirilmesi girişimi ve Musaddık
yönetiminin olduğu da düşünülmektedir.
Muhammed Rıza Şah, 1953 yılında Musaddık’ın devrilmesine ve tutuklanmasına
neden olan darbeyle kaçtığı Roma’dan tekrar İran’a döndüğünde, Batılı ülkelerden
aldığı güçle kişisel yönetimini mutlaklaştırma yoluna gitmiştir. Şah, anayasada
düzenlemeler yaparak meclisin Şah karşısında gücünü azaltmış, ekonomik ve politik
konularda karar alma yetkisini meclisin üzerine çıkartmıştır. Şah, iddialı kalkınma
politikalarını uygulamaya yöneldiğinde petrol gelirlerinin bu politikaların hayata
19
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
geçmesine yeterli olmadığını görmüş ve ABD’den
mali destek istemiştir. O dönemde ABD Başkanı
olan Kennedy, Şah’a toprak reformu yapması ve
siyasal yaşamın liberalleştirilmesi karşılığında
yardımda bulunacağı taahhüdünde bulunmuştur.
Bunun üzerine Şah, Ak Devrim adı verilen reform
paketini hazırlamış ve 1963 yılında referanduma
sunulan reform paketi uygulamaya geçmiştir.
İran’da din adamları ve toprak sahiplerinin yoğun
tepkisine neden olan reformlara karşı itirazların
başlaması uzun zaman almamış ve 1963 yılında
büyük ayaklanmalar yaşanmıştır.
Şah karşıtı politikalarıyla öne çıkan bir din adamı
olarak Ayetullah Humeyni’nin İran siyasî sahnesine
çıktığı ve aslında İran muhalefetinin liderliğine yükseldiği bu dönemde, Humeyni ve
İran Millî Cephe liderleri tutuklanmış, kısa bir süre sonra Ayetullah Humeyni, 1964
yılında sürgüne gönderilmiştir.
İran’da siyasî ve toplumsal yapının ciddi darbe aldığı 60 ve 70’li yıllarda kanlı ayaklanmalar
yaşanmış ve Şah bu ayaklanmaları şiddetle bastırırken aynı zamanda sosyal politikalar
uygulamakta başarısız olmuştur. Özellikle yükselen orta sınıfı, esnaf, sanatkârlar ve hiyerokratik
yapıyı karşısına alan Şah, sonunu hazırlayan 1979 devrimine giden yolu açmıştır.
1979 İran Devrimini analiz eden birçok araştırmacı, devrim sürecinde sosyal, ekonomik
ve politik faktörler, Şii İslam öğretisi, ekonomik koşullar, çarpık/eşitliksiz gelişmecilik,
bürokrasi ve hiyerokrasi arasında çatışma, sınıf mücadelesi, Ayetullah Humeyni’nin karizmatik
liderliği gibi birçok faktörü öne çıkararak varsayımlarda bulunmaktadırlar.
Kimi İran araştırmacısı, Şii İslam’ın devrim sürecinde sosyal, ekonomik ve politik
faktörlere oranla daha az etkili olduğunu ve Çarpık/Eşitlikten Uzak Gelişme teziyle
Ervand Abrahamian, Şah dönemindeki ekonomik, ticari ve sanayi atılımları karşısında
siyaset ve insan hakları, bireysel özgürlükler alanlarında açılımların yapılamamasını,
dolayısıyla eşitliksiz bir gelişme yaşanarak toplumsal gerginliklerin körüklendiğini ve
sonuçta bu gelişmelerin Şah’ın sonunu hazırladığını düşünmektedirler.3 Said Amir
Arjomand da İran devrimiyle ilgili; Şah tarafından oluşturulan bürokratik güçler (elit
kesim, askerî ve sivil bürokrasi, işverenler ve rantiye sınıfı) ile hiyerokrasi (dinî hiyerarşi,
esnaf sanatkar ve küçük işletme sahipleri tarafından desteklenen geleneksel
ulema, din adamları) arasındaki çatışmanın devrimi ortaya çıkardığını, aslında bu mü-
cadelenin klasik siyasal çekişmeden farklı olmadığını ve devrim ile İran’da niteliksel
olarak çok fazla bir değişikliğin yaşanmadığını, taç giyen Şah yerine sarıklı ulemanın
3 Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolution, Princeton University Press, New Jersey, 1982
Şah karşıtı politikalarıyla
öne çıkan bir din
adamı olarak Ayetullah
Humeyni’nin İran siyasî
sahnesine çıktığı ve
aslında İran muhalefetinin
liderliğine yükseldiği bu
dönemde, Humeyni ve
İran Millî Cephe liderleri
tutuklanmış, kısa bir süre
sonra Ayetullah Humeyni,
1964 yılında sürgüne
gönderilmiştir.
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
2O
I.
b
ö
l
ü
m
geçtiği yorumunda bulunmaktadır. İran’da yaşanan devrimle ilgili diğer analizlerde,
ekonomik sorunlar ile devrim arasındaki ilişkiyi ortaya koymaya çalışan araştırmacı-
lar, Marksist sınıf mücadelesi çerçevesinde modern burjuva ve işçi sınıfı arasındaki
çekişmeden hareketle devrimi analiz etmeye çalışmaktadırlar. Parsa ve Moaddel gibi
araştırmacılar, İran devrimine yaklaşımında dinî öğretinin değil, bizatihi ekonomik
koşullar ve çıkar ilişkilerinin devrim sürecinin belirleyici faktörleri olduğunu ileri sü-
rerler.4 İran devrimi üzerine bazı analizlerde de ekonomik koşullar ve çıkar ilişkilerine
değinilmeden Ayetullah Humeyni’nin karizmatik kişiliği ve İslamî öğretinin devrimci
söylemlerinin devrim sürecinin en önemli faktörleri olduğu üzerinde durulur.
1979 İran devrimini analiz etmeye çalışan birçok araştırmacının farklı yaklaşım, ekol
ve ideolojilerle hareket ettiği görülmektedir. Kimi araştırmacı, ekonomik koşulları,
çıkar ilişkilerini öne çıkarırken, kimisi de politik yapıyı ve dinî öğretiyi öncelemektedir.
Oysa İran’da devrim sürecinde tüm bu koşulların birbirini etkilediği, salt bazı koşulların
ideolojik yaklaşımla öncelenmesinin yanlış olduğu ortadadır.
iran islam cumhuriyeti’nin kuruluşu
Muhammed Rıza Şah tarafından 1963 yılında referandumla hayata geçirilen Ak Devrim
reformları, İran’da merkezî yönetimin yeniden yapılanması ve kapitalist formülasyona
giden yolu açmıştır. Bu süreçle birlikte İran toplumunda yeni toplumsal ve sınıfsal
ayrımlar ortaya çıkmış ve İran’ın iç sermaye yapısı, sanayi, ticaret, finans ve toprak
sermayesi arasındaki ilişkiler, temelinden sarsılmıştır. Tahran’da Şah yönetiminin yeniden
yapılanma sürecinde toplumun geleneksel güçleri olan yeni orta sınıf toplulu-
ğu, ulema, esnaf ve aşiretleri karşısına alması ve tepeden inmeci bir modernleştirme
anlayışı, İran toplumunu temel iki kampa ayırmıştır. İran toplumunun muhafazakâr
güçleri ile modernleştirici dinamikler arasında yaşanan çatışmada, geleneksel sınıfları
arkasına alabilen başta Ayetullah Humeyni olmak üzere İranlı din adamları, İran’ın
son yüzyıldaki yaşadığı dinî öğreti ve devlet, İran kimliğinin oluşmasında modernite
ve geleneksellik gibi ikilemli tartışmaları kendi lehlerine çevirmeyi başardılar. İran tarihinde
Şahlar ve din adamları arasında süregelen gizli ve açıktan iktidar kavgasında
artık sona ulaşılmış ve İranlı din adamları tarafından İran’ın şahlık teorisi, fakih/âlim
ekseninde dinî öğretiden beslenen bir ideolojiye dönüştürülmüştür.
1964 yılında başlayan sürgün hayatını, içinde Türkiye de olmak üzere çeşitli ülkelerde
geçiren Ayetullah Humeyni, 1970’li yıllarda bulunduğu Irak’ın Necef kentinde
medreselerde verdiği din derslerinde, İslamî hükümetin ve daha sonra İran İslam
Cumhuriyeti’nin temel kurucu felsefesi hâline gelecek olan Velayet-i Fakih görüşünün
4 Misagh Parsa, The Social Origins of the Iranian Revolution, Rutgers University Press, New Brunswick,
1989; Mansoor Moaddel, The Class, Politics and Ideology in the Iranian Revolution, Columbia
University, New York, 1993
21
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
teorize edilmesiyle uğraştı. 1978 yılında Şah’ın gazetelerinden Ettelaat gazetesinde
yayımlanan Ayetullah Humeyni aleyhindeki yazı, İran’da Kum kentinden başlayarak
birçok kentte Şah aleyhtarı gösteriye dönüştü. Devrimin yaşandığı 1979 öncesi bir yıl
boyunca sürekli gösterilere sahne olan ve özellikle “Kara Cuma” olarak adlandırılan
8 Eylül 1978 yılında Tahran’ın Jale Meydanı’nda yaşanan kanlı olaylar ve bu olayları
müteakiben yüzlerce İranlının hayatını kaybetmesi, Şah’ın iktidarını kaybettiği yolda
geri dönülmez son noktayı koymuştur. Şah, bu olayların ardından İran’ın büyük kentlerinde
sıkıyönetim ilan etmesine rağmen yaşanan gelişmeleri kontrol altına alamamış
ve sonuçta 11 Şubat 1979’da devrim süreci başarıya ulaşmıştır.
Sürgün hayatı boyunca İran’daki takipçileri ve öğrencilerinden oluşan Devrim Konseyi
aracılığıyla İran’ın liberal ve millîyetçi liderleri yanında sol akımlarla da ilişki içinde olan
Ayetullah Humeyni, İran’a dönüşünde İslamî hükümet ve Velayet-i Fakih görüşlerinde
yumuşamaya giderek İslam Cumhuriyeti görüşüne ağırlık vermeye başlamıştır. Devrim
sürecinin başarıya ulaşmasının ardından İran’daki İran Özgürlük Hareketi, Millî Cephe,
Tudeh Partisi, Halkın Mücahitleri Örgütü ve diğer fraksiyonlardan solcu akımlar gibi
çeşitli gruplar arasında o güne kadar örtülü kalan iktidar mücadelesi başlamıştır.
Ayetullah Humeyni tarafından oluşturulan Devrim Konseyi, seçimlerin yapılıp yeni
cumhurbaşkanı ve meclisin seçimine kadar İran’daki idarî ve siyasî yönetimi elinde
tutmuş ve Ayetullah Humeyni, 4 Şubat 1979’da İran’daki liberal kanattan Mehdi
Bazergan’ı geçici hükümetin başbakanı olarak atamıştır. Bu geçici hükümetin en
önemli sorumluluğu, yeni anayasayı hazırlayacak ilk kurucu meclis seçimlerini ger-
çekleştirmekti. İran’da devrim sonrası siyasî gruplar arasında ilk ciddi ayrışma ve
mücadelenin, kurucu meclis seçimlerinde yaşandığı görülmektedir.
Bu dönemde devrimin başarıya ulaşması ve din adamlarının İran’da kontrolü ele ge-
çirmesinde çok etkin bir konuma sahip 1960’lı yıllarda kurulan Camee-ye Ruhaniyet-i
Mobarez (Mücadeleci Din Adamları Topluluğu), İran’da topluma İslamî öğretinin,
daha doğrusu Ayetullah Humeyni’nin siyasî düşüncelerinin aktarılması ve devrim sü-
recinin pekiştirilmesi konusunda oldukça önemli roller oynadı. Bu topluluk, İran’ın
devrim sonrası ilk yıllarının kurucu partisi hâlini alacak ve radikal İslamcı akımın iktidarını
pekiştirecek olan İslamî Cumhuriyet Partisi’ni de kurdu. 1987 yılında çeşitli
nedenlerle lağvedilen bu parti, İran’da İslamî devrimin kurumsallaşması ve iktidar
mücadelesinde yer alan diğer grupların tasfiyesinde önemli roller ifa etti.
İran’da yeni rejimin kurulması aşamasında devletin şeklinin ne olacağına yönelik
referandum süreci, İran’daki siyasal ayrışmayı tam olarak gözler önüne serdi. Birçok
siyasal grup muhalefette bulundu, hatta yeni kurulan rejime karşı silahlı mücadeleye
başvuranlar da oldu.5 1 Nisan 1979 yılında referandumdan evet alan oylamayla birlikte
5 Ayrıntılar için bakınız: Kaan Dilek, Halkın Mücahitleri Kandil’e Çıkarsa!, http://www.sde.org.tr/tr/
kose-yazilari/521/halkin-mucahitleri-kandile-cikarsa.aspx, (Erişim: 01.07.2011)
22
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Bu süreci müteakiben yeni anayasasının oluşturulması
için 1979’un Ağustos ayında yapılan seçimlerle, çoğunluğu Ayetullah Humeyni’ye
yakın din adamlarından oluşan Uzmanlar Meclisi kuruldu. Ayetullah Humeyni, başta
1906 Meşrutiyet Anayasası üzerinden oluşturulması planlanan anayasa taslağını
tamamen değiştirerek, anayasaya Velayet-i Fakih teorisini yerleştirdi. Fakih’in idarî ve
siyasî yapıda büyük bir yönetim serbestisine sahip olduğu, İran’ın iç ve dış politikasının
ideolojik altyapısının belirlendiği bu anayasa metni, referandumla oylanarak İran İslam
Cumhuriyeti’nin yeni anayasası olarak kabul edildi.
İran’da anayasa yapıcı ilk Uzmanlar Meclisinin çoğunluğunun Ayetullah Humeyni’ye
yakın din adamlarından oluşması, anayasanın İslamî öğelere ve özellikle de Velayet-i
Fakih teorisine vurgu yapan yanının ağır basması eleştirilere neden olsa da bu anayasada
cumhuriyetçilik esaslarının da korunmaya çalışıldığı görülmektedir. Dünyanın
İslamî öğretiye ve Şii akideden neşet alan Velayet-i Fakih gibi orijinal bir görüşe dayanan
tek anayasası olan İran’ın temel sözleşme metninde, hem iç politikanın ideolojik
eksenine, hem de dış politikada belirlenecek yaklaşımlara temel oluşturan yapı
mevcuttur. Bazılarınca İran’ın yeni anayasasını, tüm kesimlerin bir şekilde katılmadığı
maddelerinden dolayı tezatlar metni olarak gören ve anayasa metninin İran toplumunu
bir araya getiren tezatların anayasası olduğunu savunanlar da vardır.6
İran’da iç politik yapılanmayla birlikte dış politika oluşumuna zemin hazırlayan anayasanın
yürürlüğe girmesiyle Tahran’da iç ve dış politikaların belirleneceği anayasal
kurumlar da şekillenmeye başlamıştır. Dünyadaki diğer rejimlere benzer yasama, yü-
rütme ve yargı erkinin bulunduğu ama dünyadaki uygulamalarından farklı olarak bir
şekilde bu erklerin Velayet-i Fakih’e bağlı hareket ettiği siyasal yapıda, yönetimin
gerçek kaynağı Dinî Lider’dir.
İran’da siyasal kararların alınmasında öne çıkan ve Tahran yönetiminin ideopolitik
eğilimlerinin belirlenmesinde etkin olan temel anayasal kurumlar ise şunlardır:
İran’da yasama çalışmalarını (Kuvvey-i Mukannene), İslamî Şura Meclisi (Parlamento)
ve Şura-yı Negehban (Koruyucular Konseyi) yürütmektedir. Dinî liderin doğrudan yasama
çalışmalarına katılmadığı ama Koruyucular Konseyi aracılığıyla yasama faaliyetleri
içinde de varlık gösterdiği İran’daki rejimde yürütmenin başı cumhurbaşkanıdır.
İran’da doğrudan halkoyuyla seçilen cumhurbaşkanı, dinî liderden sonra rejimin en
yetkin şahsı olarak görülmektedir. Ama anayasada dinî lidere doğrudan bağlı olan yü-
rütme faaliyetleri hususunda da dinî lider, tek yetkili makamdır. İran’da yargı faaliyetlerinin
en üst makamı olan Yargı Gücü Başkanı da, dinî lider tarafından atanmaktadır.
6 Asghar Shirazi, The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic, London: I.B
Tauris, 1997
23
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
Kaynak: http://www.khabaronline.ir
velayet-i fakih
İran İslam Cumhuriyeti siyasal sisteminde üzerinde durulması gereken en önemli kurum,
Velayet-i Fakih’tir. İran’da hem anayasal olarak hem bilfiil devlet mekanizması
içinde asıl yetki ve etkinin dinî liderde olduğu açıkça görülmektedir. Ülkenin genel
politikalarını belirleyen dinî lider, aynı zamanda yürütme alanında kendine has gö-
revleri dışında, yürütme konusunda cumhurbaşkanına ait yetki alanlarında da özel
temsilcileri aracılığıyla denetim ve kontrol sistemini kullanmaktadır. İran’da Ayetullah
Humeyni’nin üzerinde çalıştığı, Şii paradigmalardan yola çıkarak İmamet anlayışı çer-
çevesinde teorize ettiği Velayet-i Fakih kurumu, felsefi yapısı gereği, sadece İranlıları
bağlayan ve İran anayasası içinde bir kurum değildir. Aslında bu müessese, İran’da
hem dünyevî, hem de dinî hayatın merkezine kendisini koyarken, dünyada da tüm
Müslümanların ve özellikle de Şiilerin dinî liderliğine adaydır. İran’da halk tarafından
doğrudan seçilemeyen dinî lideri, Ayetullah Humeyni’den sonra halkın oylarıyla seçilen
Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregan) seçer. Ama burada bir çıkmaz söz konusudur;
zira dinî lideri seçecek olan meclis adaylarının belirlenmesi konusunda yetkili olanlar,
yine dinî lider tarafından atanan görevlilerdir. Dinî lider yasama, yürütme ve yargı
erkleri arasındaki ilişkilerin düzenlenmesinden, ülkenin genel politikalarının belirlenmesine
ve bu politikaların doğru uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesine, savaş
ve barış ilanından, seferberlilk ilan edilmesine, cumhurbaşkanının azledilmesine ve af
çıkarmak gibi çok geniş bir yetki alanına sahiptir. Dinî liderin aynı zamanda İran’da
sistem içinde çok geniş bir denetim ve soruşturma ağı da vardır. İran’daki tüm silahlı
24
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
kuvvetlerin komutanı olan dinî lider, aynı zamanda İran’ın çok büyük sermaye ve mal
birikimine sahip vakıfların yönetiminin belirlenmesini de üstlenmektedir. Dinî lider, bu
vakıflar aracılığıyla İran’daki ekonomik ve ticari hayatını da derinden etkilemektedir.
İran’da tüm illerde Cuma İmamları aracılığıyla dinî liderin temsilciliği yürütüldüğü
gibi, dinî lider, yurtdışında da görev yapan temsilciler göndermektedir. Dinî lidere
doğrudan bağlı olan Din Adamları Özel Mahkemesi, medreselerde din eğitimi alan
talebeler ve din adamlarının soruşturulduğu ve yargılandığı yerdir. İran’da dinî lider,
ömür boyu görev yapmak üzere seçilir ve görevinden uzaklaştırılması yetkisi sadece
Uzmanlar Meclisi’ne aittir. Ama bu meclise halk tarafından seçilenlerin de dinî lider
aracılığıyla atanan şahıslar eliyle aday gösterildiği düşünülürse, reel olarak dinî liderin
bu meclis tarafından görevinden uzaklaştırılması pek mümkün gözükmemektedir.7
Bugün İran’da siyasal tartışmaların, iç politik dengelerin çatışmasının, rantiye gruplarının
rekabetlerinin merkezinde, dinî liderlik makamı yer almaktadır. Aslında İran’da
tarih boyunca şahlarla iktidar savaşı veren dinî liderlik makamı, Mehdeviyet inanışından
kaynaklanan siyasanın ve Şii ulemanın ideopolitik tutumunun bir sonucu olarak
Velayet-i Fakih sistemiyle karşımıza çıkmaktadır. Ayetullah Humeyni’ye kadar bu sistemin
dinamikleri ve söyleminin çok net ve açık olmadığı, yine Ayetullah Humeyni ile
bu sistemin realize edildiği görülmektedir. Ayetullah Humeyni’den sonra İran İslam
Cumhuriyeti'nin kurucu felsefesi hâline gelen Velayet-i Fakih sisteminin savunucuları,
bu sistemin, İslam’ın bir rüknü ve imanın bir şartı olduğunu da düşünmektedir.
Tam da burada Şii ulema arasında tartışmalar başlamaktadır. Aslında bu tartışmalar
İran’da, 1961 yılına uzanan yakın bir geçmişi kapsamaktadır. İran’da 1961 yılında
vefatına kadar Ayetullah Burucerdi, İran’ın en büyük taklit mercisi olarak kabul edilen
ve tüm din adamlarının mutlak merci olduğu hususunda ittifak edilen bir din adamı-
dır. Ama onun vefatından sonra İran’da mutlak merci olarak onun yerini dolduracak
bir şahsiyetin ortaya çıkmaması, İran’da din adamları arasında farklı görüşler serdeden
değişik fraksiyonlara tabi din adamlarının ortaya çıkmasına neden olmuştur.
1962 yılına gelindiğinde Ayetullah Burucerdi’nin doldurulamayan mutlak merciliği,
din adamlarının üç ana sınıfa ayrılmasına neden olmuştur:
Muhafazakarlar: Bu gruptan din adamları, reel politik ve siyasetten uzak kalmayı ama
ülkede ulema sınıfının önderliğinde ve yönetiminde İslamî hükümlerin hakim kılınmasını
istemiştir. Ayetullah Gulpeygani, Hansari, Hadi Milani, Kaşiful Gıta, Tabatabai,
Zencani, Meraşi Necefi ve Ayetullah Şeriatmedari bu ulemadandır.
Merkezciler (Ulemayı Merkezî): Bu gruptan olan din adamları, reel politika ve siyasetten
uzak kalmaktan kaçınan siyasetin Şii fıkhına uygun reformları desteklemeyi
hedeflemektedirler. Ayetullah Mutahhari ve Beheşti gibi İran İslam Devriminin de
önemli simaları olan din adamları, bu zümreden kabul edilirler.
7 Ayrıntılar için bakınız: Kaan Dilek, İran’da Radikal Çekişme, http://www.kaandilek.com/2011/06/
iran%E2%80%99da-%E2%80%9Cradikal%E2%80%9D-cekisme/ (Erişim: 14.06.2011)
25
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
Radikaller: Bu grubun en önemli temsilcisi, 1962 yılına gelindiğinde Ayetullah
Humeyni’dir. Bu grup, Şah ve rejimini açıkça hedef alan ve en sert şekilde eleştiren
gruptur. 1963 yılında Ayetullah Humeyni’nin idamdan kurtulması için mutlak merci
olarak kabul edilmesi sonucu bu yıldan sonra Ayetullah Humeyni, İran’da din adamlarının
önderi olarak öne çıkmıştır.8
Kaynak: www.7tir.info
Şii ulema arasında yaşanan bu tartışmalar ve Şii teopolitiğinin bu aşamada ulaştığı
içtihadın, İran’da devrimin hemen sonrasında yaşanan tartışmalara da yansıdığı gö-
rülmektedir. Ayrıca İran’da İslam Cumhuriyetinin, destek aldığı Şii din adamlarının
sancılı ve derin tartışmalarıyla kurulduğunu da göstermektedir.
İran’da devrim sonrası şekillenen siyasî, ideopolitik ve teopolitik ortamda mutlak
Velayet-i Fakih’in dinî bir tartışma konusu olması yanında, ideolojik bir yönü de ortaya
çıkmıştır. Dindar Şiilerin daha önce taklit mercisine dinî konularda uyarak hayatlarını
devam ettirebildikleri hâlde, bugün siyasî, sosyal, kültürel olarak da hayatlarının her
alanında Velayet-i Fakih’e mutlak bağlı hareket etmek zorunda bırakılması, İran halkının
toplumsal olarak İslam Devrimi ve Velayet-i Fakih müessesesi karşısında önemli
bir kırılma yaşamasına neden olmuştur. Hatta İran’da devrim sonrası Velayet-i Fakih
sisteminden kaynaklanan nedenlerle, Şii akidelerin zayıfladığını, toplumun dinden
uzaklaştığını aynı zamanda devlet erkinin de olabildiğine dindarlaştırılmaya çalışıldı-
ğını söyleyebiliriz. Bu yönüyle İran’da toplum dinden uzaklaşırken, devlet otoritesinin
temellerini daha radikal bir şekilde dinî referanslara dayandırmaya çalıştığını yani
İran’da İslam Devletinin meşruiyet ve meşrutiyet arayışının toplumdan uzaklaşarak
dinî referanslara yöneldiğini görebiliriz.
8 Kaan Dilek, “İran’da Din, Siyaset ve Muhalefet”, Stratejik Düşünce Dergisi, Sayı 16, Ankara, 2011, s.
47-51 (http://www.sde.org.tr/userfiles/file/mart2011.pdf)
26
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
İran’da 1996-97/2004 yılları arasında devrim kadroları ve kurucu güçlerin bütün muhalefeti
ve itirazına rağmen Hatemi’nin iki dönem seçimi kazanması ve iktidarı, İran toplumunun
Velayet-i Fakih ve İslam Devrimi müesseselerini sorgulamaya başlaması, Tahran
yönetimlerinin toplum nezdinde ilk meşruiyet ve meşrutiyet zaafı olarak görülebilir.
İran toplumunda Velayet-i Fakih sistemiyle toplumun tüm yaşam alanlarının dinî otoritenin
etki ve yetki alanına alınması, başta Şii din adamları arasında tartışma yarattığı
gibi, toplumda da büyük bir hoşnutsuzluğa neden olmuştur. İran toplumu,
kendi öğretilerini mutlaklaştıran bir dinî otorite ile herhangi bir muhalefete tahammül
edemeyen bir rejimle yaşamanın imkansızlığına doğru sürüklenirken, aynı zamanda
tüm İslam dünyasına, dinî referanslardan edinilen algı ve değerlerle üretilen ideolojik
yapıların sorgulanabilirliği imkanını tanımaktadır.
Bugün İran siyasetinin en önemli aktörü hâline gelen, devrimin ilk yıllarında kurulan
Devrim Muhafızları Ordusu da, sistem içindeki politik, ekonomik ve sosyal rolleri gereği
üzerinde durulması gereken önemli bir politik figürdür.
devrim muhafızları ordusu
İran’da iç ve dış politika oluşumunda etkin bir konuma sahip önemli kurumların ba-
şında, silahlı güç Devrim Muhafızları Ordusu ile büyük sermaye ve ticari güce, ekonomik
potansiyele sahip Vakıflar/Bonyadlar yer almaktadır. Devrim Muhafızları, hem
İran iç politikasında, hem de yurt dışında operasyonel araçlara sahip bir kurum olarak
Tahran yönetiminin önemli politika oluşum aracı olarak görülmektedir. Aynı zamanda
doğrudan dinî lidere bağlı ekonomik güç olan vakıflarla Devrim Muhafızları arasında
da derin ilişkiler olduğu bilinmektedir.
1979’da devrimin ardından İran’da yaşanan siyasal yapılanmada devrim ve devlet
merkezli oluşan ikili yapıya paralel olarak askerî yapıda da ikili bir yapı ortaya çıkmış
ve bir tarafta Şah rejiminden kalan silahlı kuvvetler varlığını korurken, diğer yandan
bu silahlı kuvvetlere karşı devrimin korunması amacıyla İslamî Devrim Muhafızları
Ordusu (Sipah-i Pasdaran-i İnkılab-i İslamî) kurulmuştur. Paramiliter bir yapıda doğ-
rudan dinî lidere bağlı olarak kurulan Devrim Muhafızları Ordusu, zamanla gelişerek
büyük bir askerî güce dönüşmüş ve ideolojik olarak devrimin ilkelerine bağlı bir kurumsal
yapıyla İran siyaseti ve ekonomisinin merkezine oturmuştur. 90’lı yıllarda
siyasetin arkasında kalan ve adından söz edilmeyen Devrim Muhafızları, son yıllarda
İran’daki tüm siyasal, ekonomik ve ideolojik tartışmaların içinde yer almaktadır. 1997
yılında cumhurbaşkanı seçilen Hatemi’nin liberal politikaları ve Batılı ülkelerle diyalog
vurgusu yapan politik tutumuna sert tepki gösteren Devrim Muhafızları, 2004 yılında
İmam Humeyni Havaalanı krizinde bizzat politik eleştirilerin ötesine geçerek bilfiil eylemde
bulunmuş, havaalanını kontrolü altına almış ve o dönemde Türkiye’den TAV’ın
27
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
işleri yürüttüğü projeyi lağvettirmişti. Yine 2004 yılında meclis seçimlerinde meclisin
üçte bir çoğunluğunu oluşturan eski Devrim Muhafızları Ordusu mensubu şahıslar,
doğrudan İran iç siyasetinin merkezine yerleşmiş ve bir sonraki yıl yapılan cumhurbaşkanlığı
seçimlerine aday olan sekiz kişiden dördü, yine eski Devrim Muhafızları
Ordusu mensuplarından olmuştur.
İran’da Ahmedinejad döneminde iç ve dış politik etkisi günden güne artan Devrim
Muhafızları’nın aynı zamanda İran nükleer faaliyetlerinin arkasındaki güç olduğu da
iddia edilmektedir. Devrim Muhafızları’nın doğrudan dinî lidere bağlı olması ve zamanla
bu ordunun pretoryan bir orduya dönüşerek dinî liderden başka kimseyi otorite
olarak kabul etmemesi sonucu, dinî liderin otorite ve iktidarını İran’ın bu en güçlü
silahlı kurumuna dayandırmasının, Devrim Muhafızları’nın İran’daki siyasal ağırlığını
artırdığı düşünülmektedir.9 Ayrıca Devrim Muhafızları’nın İran iç siyasetinde bu kadar
öne çıkması ve etkin bir konuma gelmesi konusunda radikal İslamcıların bu gücü,
rakiplerini özellikle de Reformcu kanadı tasfiye etmek için kullandığı ve her defasında
Devrim Muhafızları’nın ifa ettiği bu rollerle daha da güçlendiği de tartışılmaktadır.
1980-1988 yılları arasında İran-Irak savaşında büyük rol oynayan Devrim Muhafızları
ve ona bağlı Gönüllüler (Besic Milis Güçleri), devrimin ideolojik yapısını savunan ve
ilkelerine sonuna kadar bağlı kurumsal yapısıyla, bugün İran’ın iç ve dış politikasının
belirlenmesinde etkin bir konuma sahiptir.
9 Ali Alfoneh, “The Revolutionary Guards’ Role in Iranian Politics” http://www.meforum.org/1979/therevolutionary-guards-role-in-iranian-poli...
(Erişim: 01.07.2011)
28
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
I.
b
ö
l
ü
m
sosyo-ekonomik dinamikler
Kafkasya, Ortadoğu ve Orta Asya gibi stratejik açı-
dan dünyanın en önemli bölgeleriyle komşu olan,
bölgedeki su ve enerji nakil hatlarının tam ortasında
yer alan İran, gerek sahip olduğu tabii kaynakları,
köklü devletçilik geleneği, gerekse kültürel zenginliği,
etnik yapısı ve potansiyelleriyle bölgesinin en
önemli ülkelerinden biri olarak kabul edilir.
Yaklaşık 75 milyon nüfusa sahip İran’da özellikle
sınır bölgeleri, etnik çeşitliliğe sahiptir. İran’da
İranî, Türkî, Samî ve diğer etnik gruplar bir arada
yaşamaktadır. İran’ın sahip olduğu derinlikli kültür
ve medeniyet tarihini sahiplenerek Fars dili ve edebiyatı
üzerinden halk arasında bir bütünlük sağlanırken,
aynı zamanda Hristiyan, Musevi, Zerdüşt ve
diğer dinî azınlıklar da İran kültürü içinde kendilerine
yaşam alanları açmışlardır. İran’da Kürdistan, Loristan, Azerbaycan, Fars, SistanBelucistan,
Horasan, Huzistan gibi etnik ve kültürel yapıdan ilham alan eyalet adları
ve idarî bölümlenmeler yanında İsfahan, Tahran, Gazvin, Kerman, Kum, Hemedan,
Zencan gibi kent adlarıyla da büyük eyaletler bulunmaktadır.
HARİTA 3: İran Eyaletleri
İran’ın küresel ve bölgesel
düzeyde politikalarına avantaj
sağlayan en önemli özelliklerinden
biri, jeopolitik konumudur.
İran, petrol ve do-
ğalgaz zengini kuzey-güney
hattında Hazar Denizi ve Körfez
arasındaki coğrafyada yer
almakta ve dünya ekonomisinin
temelini oluşturan petrol
ve doğalgazın bölgeden
dünyaya açılacak kapılarını
tutmaktadır. Hürmüz Boğazı
üzerindeki egemen yapısıyla
İran, her ne kadar ideolojik
olarak karşısında yer alsa da,
Kafkasya, Ortadoğu ve
Orta Asya gibi stratejik
açıdan dünyanın en önemli
bölgeleriyle komşu olan,
bölgedeki su ve enerji
nakil hatlarının tam
ortasında yer alan İran,
gerek sahip olduğu tabii
kaynakları, köklü devletçilik
geleneği, gerekse kültürel
zenginliği, etnik yapısı ve
potansiyelleriyle bölgesinin
en önemli ülkelerinden biri
olarak kabul edilir.
Kaynak: http://fa.wikipedia.org/
29
iran’ın orta asya politikaları rapor
I.
b
ö
l
ü
m
Körfez ülkelerini işbirliğine zorlayabilmektedir. Aynı şekilde Orta Asya enerji kaynaklarının
dünya pazarlarına da açılması noktasında önemli bir geçiş yolu olan İran ekonomisinin
temelini de, petrol ve doğalgaz sanayisi oluşturmaktadır. Dünyanın en büyük
petrol üreticileri arasında yer alan İran’da temel sanayi faaliyetleri, petrol ve petrol yan
ürünlerine dayanmaktadır. 2000’li yıllardan itibaren özel sektör girişimlerine hız verilen
İran’da, ekonomideki baş aktörün devlet olduğu bir ekonomik yapı işlenmektedir. ABD
ve BM yaptırımlarının hedefi olan İran’da ekonomik ve ticari hayat, ciddi darbe almakta
ve bu yaptırımlar ekonomisinin gelişmesi önünde engel oluşturmaktadır.
iran ekonomisine ilişkin projeksiyon özeti10
TABLO 1: İran Ekonomik Projeksiyon Özeti 11
2007 a 2008 b 2009 c 2010 c
Nüfus (milyon) 72,4 73,3 a 74,2 75,1
Nominal GSYİH iran petrolü iran
petrolü (Milyon Dolar) 286 058 337 343 384 772 444 385
Reel GSYİH’deki Artış (%) 7,8 6,5 0,5 2,9
Kişi başı GSYİH(ABD Doları,Satın Alma
Gücü Paritesi) 10598 11400 11380 11596
Petrol Üretimi (‘000 varil/gün) 3956 3829 a 3600 3950
Petrol İhracatı (Milyon Dolar) 81764 77929 38509 48725
Tüketici Fiyat Enflasyonu (ort, %) 17,1 25,5 a 19,1 16,5
Tüketici Fiyat Enflasyonu (yıl sonu) 19,6 26,4 a 20,5 18,2
Mal İhracatı, fob (Milyar Dolar) 97,4 95,1 56,4 67,5
Mal İthalatı, fob (Milyar Dolar) 56,6 67,2 55,1 56,2
Cari Hesap Dengesi (Milyar Dolar) 34,1 16,7 8,9 1,1
Cari Hesap Dengesi (GSYİH’nin %’si) 11,9 4,9 2,3 0,2
Dış Borç (yıl sonu Milyar Dolar) 21,0 b 21,9 18,9 18,5
Döviz Kuru IR:ABD$ (ort) 9,281 9,429 a 9,645 9,790
Döviz Kuru IR:€ (yıl sonu) 13,555 13,658 a 13,216 13,775
İran ekonomisinin % 40’ı doğrudan, % 45’i de Vakıflar/Bonyad olarak adlandırılan
İslamî ahkâma dayanan vakıf sistemi aracılığıyla dolaylı olarak devlet kontrolü
10 a: gerçekleşen, b: EIU tahmini, c: EIU öngörüsü
11 İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi (İGEME), 2009, http://www.igeme.org.tr/index.cfm, (Erişim:
01.07.2011)
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
3O
I.
b
ö
l
ü
m
altındadır. İran’da ekonomik güç olarak 19. yüzyılda gelişmeye başlayan, Tahran’da,
saraya yakın geleneksel esnafın oluşturduğu muhafazakâr eğilimleri ağır basan tüccar
sınıfı da yer almaktadır. Ayrıca özel girişimciliğin de bulunduğu İran’da İşadamları
(Bazergan) da ekonomik güç olarak faaliyet göstermektedir.
İslam devrimi öncesinden bu yana ihracat, ithalat, kambiyo, serbest piyasa oyunları
ve sermaye piyasaları gibi yapıları elinde tutan işadamları, rejimin en yakın destekçilerinden
olup, ekonomide dışa açılıma sıcak bakmamaktadırlar. Faizsiz kâr sisteminin
geçerli olduğu İran’da, resmî olmayan biçimde bankacılık sektörünün türlü işlemleri
de geleneksel tüccar sınıf tarafından gerçekleştirilebilmektedir. Vakıflar/Bonyadlar
özellikle 8 yıl süren İran-Irak Savaşı sonrası insanî kalkınma ve savaşta can kaybı veren
ailelere yardımcı olunması amacıyla faaliyet göstermeye başlamış, vergiden muaf
tutulan, sübvansiyonlar ve yoğun işgücü katılımıyla devletin tam desteğini alan bu yapılar,
muazzam devlet tekelleri oluşmasına neden olmuştur. Bugün İran’ın en büyük
otomotiv sanayii üretiminden, dev üretim fabrikalarına kadar birçok sektörde faaliyet
gösteren Bonyadlar, yurt dışında da yatırımlar yapmaktadır.
31
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NDE DIŞ POLİTİKA VE TEMEL DİNAMİKLER
İran Dış Politikası, Temel Dinamikler ve Etkin Faktörlert
I1
BÖLÜM.
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
32
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
II.
b
ö
l
ü
m
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NDE DIŞ POLİTİKA VE
TEMEL DİNAMİKLER
iran dış politikası, temel dinamikler ve etkin faktörler
İran’ın devrim sonrasında karşılaştığı en olumsuz durum, hem bölgedeki kom-
şuları, hem de küresel güçler tarafından aşırı izole edilmesidir. Şiiliğin ve etnik
olarak da Farsîliğin getirdiği bölgesel yalnızlaşma yanında, devrimin de İran’ı
bölgesel ve uluslararası arenada daha da yalnızlaştırdığı görülmektedir.
Bir ülkenin diğer ülkelere yönelik tutumu, uluslararası sorunlara savaş ve barış
ortamında çözüm aranırken izlediği düşünce ve yaklaşımı, o ülkenin dış politikası
olarak adlandırılır. Tüm devletler ideolojik, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel yapısı
her ne olursa olsun savaş hâli dışında başka devletlerle mutlaka ekonomik, ticari,
hukukî, sportif, kültürel, siyasî vb. alanlarda çeşitli düzeylerde ilişki içindedir. Dış
politika olarak adlandırılan çalışma konusu, daha çok bir devletin barış ortamında
diğer devletlere yönelik ekonomik, siyasal, sosyal, kültürel, askerî vb. ilişkilerindeki
tutumunu, düşüncesini ve yaklaşımını kapsar. Yani İran’ın 1980-1988 yılları arasında
savaş hâlinde olduğu Irak için bu yıllarda doğrudan Bağdat yönetimine yönelik izlediği
dış politikası diyebileceğimiz bir olgu, sadece savaş şartlarını kapsayan bir yaklaşımı
içerecektir. Bir ülkenin dış politikasının oluşması ve izlenmesinde, bölgesel ve
uluslararası yaklaşımlar sergilenmesinde belirli amaçlar gözetilir ve değişik faktörler
bunu etkiler. Her devletin siyasal gücü, ihtiyaçları ve imkânlarının farklı düzeylerde
olmasından dolayı, dış politikalar arasında da bir çeşitlilik gözlenmektedir. Devletler,
ihtiyaçlarına, imkânlarına ve bölgesel/uluslararası ortamın durumuna göre dış politika
hedefleri belirler ve bu amaçlara ulaşabilmek için çeşitli plân ve programlar yaparak
diğer devletlerle ve uluslararası örgütlerle ilişki içinde olurlar. Yapısı her ne olursa
olsun devletlerin öncelikli politika hedefi, güvenlik oluşumu ve kalkınmanın
sağlanmasıdır. Bu hedeflere ulaşılması için devletler, jeopolitik ve jeostratejik yapısı,
tarihî, kültürü, ekonomik ve siyasî yapısı ile bölgesel ve uluslararası konjonktürel
şartları göz önünde bulundurmaktadır. Aslında bir devletin dış politikasını belirleyen
en önemli faktör, ulusal çıkarlarıdır.
33
iran’ın orta asya politikaları rapor
II.
b
ö
l
ü
m
Devrim yaşayan, ideolojik yapısıyla dünyada bir başka benzerinin olmadığı, kendine
has anayasal yapısı ve kurumları bulunan, güçlü bir devlet geleneğine sahip İran da,
diğer devletler gibi çeşitli saiklerle dış politika oluşturmaktadır.
1979 yılında gerçekleşen devrimle birlikte İran dış politikasında da devrimin yansı-
maları görülmüştür. Şiilik ve İslamî öğretiye dayanan ideolojik yapısı yanında sömürgecilik
karşıtı söylemleriyle de öne çıkan devrimin ardından İran, 1979 yılında Bağdat
Paktı olarak bilinen CENTO’dan12 ayrılma kararı almıştır. İran’da devrimci güçler, Şah
dönemi petrol anlaşmalarını adaletten uzak bulduklarını ilan etmiş ve 1973 yılında
Uluslararası Petrol Konsorsiyumu ile yapılan anlaşmayı iptal etmişlerdir.
İran’da devrimcilerin ağırlıklı olarak ilk dönemde sömürgecilik karşıtı söylem ve politikalarını
reel politik ortama dönüştürmeleri ve devrimin ideolojik temellerini bu söylemlerle
birleştirmeleri halk arasında da karşılık bulmuş ve devrimci güçler, İsrail ve
Güney Afrika ile ilişkilerini kesmişlerdir. Camp David anlaşmasına karşı çıkan, Mısır
ile diplomatik ilişkilerini donduran, Filistin Kurtuluş Örgütü’nü resmen tanıyarak bu
örgütün Tahran’da resmî temsilcilik açmasına izin veren ve Filistinlilere yardıma baş-
layan Tahran yönetimi, Şah döneminde uzak durduğu sosyalist ülkelere yaklaşmış,
Küba, Nikaragua ve Angola ile ilişkiler tesis etmiştir.
Bu dönemde İran’ın dış politikasının ideolojik temelli oluştuğu ve reel politiğin de
devrimci ideolojiyle şekillendiği görülmektedir. Devrimci güçlerin katı sömürgecilik
karşıtı tutumu ve kapitalist Batılı ülkelerle ilişkilerde yaşanan sıkıntılar, devrim kadroları
arasında da farklı görüşlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Ayetullah
Humeyni’nin geçici hükümetin başbakanı olarak atadığı Mehdi Bazergan gibi
liberal görüşlere sahip gruplar, emperyalist politikalara karşı çıkmakla beraber, başta
ABD olmak üzere diğer Batılı ülkelerle eşitlik ilkesi çerçevesinde ilişkilerin devam
etmesini istemişlerdir. Bu dönemde Bazergan ve Humeyni arasında ihtilaflar ortaya
çıkmış, ABD büyükelçilik baskını, Bazergan hükümetinin istifa ettirilmesi ve diğer iç
gelişmeler, İslamcı devrimcilerin halk tarafından desteklendiğini düşündükleri radikal
adımları atmalarını sağlamıştır. Bu dönemde İslamcı devrimciler, tüm eylemlerinde ve
Tahran yönetimi diğer ülkelerle ilişkilerinde girişimlerinin anayasal temelleri olduğunu
savunmuşlardır.
İran anayasasında dış politika ve diğer devletlerle ilişkilerin nasıl olacağına dair temel
ideolojik yaklaşımı oluşturan maddeler, Tahran yönetiminin girişimlerinin kaynağı
olarak görülmüştür. Anayasada yer alan küresel İslamî bir yönetim kurulması,
dünyada ezilenlerin desteklenmesi, İran İslam Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ve toprak
12 CENTO (Central Treaty Organization - Merkezî Antlaşma Teşkilatı), önceki adı: Bağdat Paktı (1955-
1958), Türkiye, İran, Irak, Pakistan ve Birleşik Krallık arasında, Sovyetler Birliği’nin Ortadoğu’da
nüfuz kurmasını önlemeye yönelik olarak kurulan güvenlik ve savunma örgütü. Şubat 1955’te Bağdat
Paktı adıyla kurulmuş, 1958’de Irak’ın pakttan çekilmesi üzerine ABD’nin de dahil olduğu yeni bir
antlaşma yapılmıştır. 1979’da önce İran’ın ardından da Pakistan’ın çekilmesiyle CENTO’nun varlığı
sona erdi. ( Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/CENTO)
34
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
II.
b
ö
l
ü
m
bütünlüğünün korunması, Müslümanların haklarının savunulması ve İslamî devrimin
diğer ülkelere ihraç edilmesi gibi maddeler, Ayetullah Humeyni yönetimindeki
Tahran’da ilk dönem dış politikasının da temel dinamiklerini oluşturmuştur. Dış
politika söylemi olarak da radikal çıkışların yapıldığı bu dönemde başta ABD olmak
üzere, Batılı kapitalist ülkelerin, doğuda Sovyetler Birliği’nin sömürgeci politikalarına
karşı çıkılacağı, siyonizm, kapitalizm ve komünizmin yok edilmesi için savaş verileceği
vurgulanmıştır. Tahran yönetimine hâkim olan bu temel yaklaşım, dış politikada
öncelikle başka ülkelerdeki Şii gruplarla ve diğer mücadeleci İslamî gruplarla ilişkilerin
geliştirilmesine dönük bir stratejiye dönüşmüştür. İran, bu evrede, bölgesindeki
İslamî ve Şii grupların uyarılmasıyla Körfez bölgesindeki ülkelerin meşruiyeti ve
meşrutiyetinin sorgulanmasını, Filistin sorunu karşısında İsrail’in hedef alınmasını
amaçlamış, İsrail’in yok edilmesi ve ABD ile de her türlü ilişkiden uzak kalınması
gerektiğini vurgulamıştır.
Bu dönemde Ortadoğu’yu yakın ilgi alanına dönüştüren ve bölgesinin reel politik ortamında
SSCB gibi büyük güçlerin ilgi ve çekim alanına girmekten kaçınan, bu güçlerin
kontrolündeki bölgelerden uzak durmaya çalışan Tahran yönetimi, Ortadoğu’da devrim
ilkeleriyle ideolojik bir yaklaşım sergilerken Moskova yönetimini karşısına almamak
için SSCB’nin kontrolündeki Kafkasya ve Orta Asya bölgeleriyle ilgili de oldukça
pragmatik tutum sergilemiştir. Özellikle de Irak ile savaşın başlaması, Tahran yönetimini
bölgesel ve uluslararası arenada yalnızlıktan kurtaracak yeni ilişkilere hız vermeye
itmiştir. 1983 yılında Çin ile ilişkilerine çekidüzen vermeye başlayan İran, diğer
taraftan bölgesindeki Irak’ı desteklemeyen Suriye gibi ülkelerle ilişkilerini geliştirme
yoluna gitmiştir. Bu aşamada İran, diğer devletlerle ilişkilerini, İslamcı ideolojisinin
yanı sıra o ülkelerin dünya güçleriyle, Şah rejimiyle ve İslam dünyasıyla ilişkilerini
göz önünde tutarak da kurgulamaktadır.13 İran’ın bu dönemde İslamî ideolojisinin
yanı sıra içinde bulunduğu şartlardan, günübirlik ihtiyaçlardan ve siyasî arenadaki
şahsiyetler etrafında şekillenen gelişmelerden kaynaklanan dış politika yaklaşımı da
ortaya çıkmıştır. Ama Ayetullah Humeyni’nin iktidarı sağlamlaştırdığı ve Irak sava-
şında belirli bir ilerleme sağladığı yıllar, devrimci ideolojik eksenin de dış politikada
temel belirleyici olduğu dönemdir. Ayrıca Ayetullah Humeyni, vefatına kadar, hem iç
ve dış politikada, hem de ülkenin genel politikalarının belirlenmesinde tek lider olarak
görülmektedir. Ayetullah Humeyni’nin etrafında şekillenen devrimci güçler arasında
politik gelişmeleri, üçüncü dünya ve bağlantısızlarla ilişkilerin geliştirilmesine destek
veren ve yanlışlaşmaya şiddetle karşı çıkan realist bir bakış açısıyla değerlendirenler
yanında, İran’ın sömürgecilik karşıtlığıyla yalnızlaşmasını fazilet olarak gören idealist
devrimciler de politikaların belirlenmesinde etkili olmuşlardır.
İran’ın devrim sonrasında karşılaştığı en olumsuz durum, hem bölgedeki komşuları,
hem de küresel güçler tarafından aşırı izole edilmesidir. Şiiliğin ve etnik olarak
13 David Menashri, Iran, Decade of War and Revolutions, Holmes Mener, New York, London, 1990, s. 95
35
iran’ın orta asya politikaları rapor
II.
b
ö
l
ü
m
da Farsîliğin getirdiği bölgesel yalnızlaşma yanında, devrimin de İran’ı bölgesel ve
uluslararası arenada daha da yalnızlaştırdığı görülmektedir. İran dış politikasının bu
dönemde karşı karşıya kaldığı en büyük engel, uluslararası arenada İran’ın en büyük
düşmanı hâline gelen ABD’nin Tahran karşıtı politikaları ve Washington’un, İran’a
komşu ülkeleri, devrimin ihracı konusunda kendisinin kapıldığı paranoyaya14 inandırmasıdır.
Böylece İran, komşu ülkeleri tarafından şüpheyle karşılanan ve güvenliği tehdit
eden bir devlet olarak algılanmıştır. Öncelikle devrim sonrası süreç içinde yer alan
çeşitli siyasî akımları karşısına alan devrimciler, gerek iç politikada güçlenerek yalnızlaşırken,
gerekse de dış politikada ideolojik eğilimleriyle zayıflayarak izole olmuşlardır.
Başta Ayetullah Humeyni olmak üzere devrimin elitleri izolasyonu devrim için bir
şans olarak görürken, çok geçmeden Irak ile savaşın getirdiği ortamda bu bakış açısı
değişime uğramış ve Çin ile ilişkilere ilgi gösterilmiştir. Diğer yandan birçok İranlı
temsilci Malezya’dan Endonezya’ya, Libya, Cezayir ve diğer Müslüman ülkelere çeşitli
iyi niyet ve işbirliği mesajları götürmüşlerdir. 1984 yılından itibaren de İran ile Avrupa
devletleri arasındaki ilişkilerin yeniden yapılanma aşamasına girdiği görülmektedir.
İran’da 1979-1988 yılları arasında devrim sürecinin başarıya ulaşmasını sağlayan
devrimci güçlerin iç politik çekişmesi yanında, Irak ile verilen cephe savaşı, Tahran’da
İslamî devrimci kadroları hedef alan terör eylemleri, İran’ın uluslararası arenada ve
bölgesinde izole edilmesi gibi nedenler, Tahran yönetimini her türlü iç ve dış politik
duruma, sürekli olarak güvenlik eksenli bakmasına neden olmuştur. İran bu dönemde
devrim ihracı söylemiyle, hem bölgesindeki komşularıyla ilişkilerine ciddi darbe
vurmuş, hem de İran halkına, başta kabullendiği devrim değerlerinin ekonomik ba-
şarıyla buluşamamasının getirdiği hayal kırıklığı yaşatmıştır. Irak ile savaşın galibi
belli olmadan sonlanması ve ardından 1989 yılında devrimin her konuda baş mimarı
ve karizmatik lideri Ayetullah Humeyni’nin vefatı, İran’da devrim sürecini bir başka
evreye taşımıştır.
1979-1989 yılları arasında dış politika yaklaşımı, devrimci ideolojinin sömürgecilik
karşıtlığıyla buluştuğu, Ayetullah Humeyni’nin karizmatik liderliğinde İslam Birliği,
dünyada ezilenlere yeni bir model olabileceği düşünülen bir rejimin inşasına çaba
harcandığı ve her alanda yalnızlaştırılan İran’ın kendisine, bağımsızlığını koruyabileceği
pragmatik yaklaşımla çıkış aradığı bir anlayışı benimsemiştir. Diğer taraftan
Tahran’da devrimci kadrolar, Irak ile verilen savaşta ambargoların oluşturduğu silah
sıkıntısı ve silah sanayisinde dışa bağımlılık sorununu derinden hissetmiş ve daha
sonraki yıllarda da İran’ın dış politika oluşumunda bu durum etkili olmuştur. İran, dış
politika aracı olarak silahlanmayı keşfettiği yıllar, aynı zamanda Irak ile amansız bir
savaş verdiği yıllardır. Caydırıcı güç olarak Körfez bölgesinin silahlandırılması ve Körfez’deki
geçiş bölgelerinin yabancı güçlere kapatılabilir kılınması, bu yıllardan sonra
14 Bülent Aras, “İran’ın Değişen Güvenlik Dengesi Çerçevesinde Orta Asya ve Kafkasya Cumhuriyetleri ile
İlişkileri”, Avrasya Dosyası, cilt 3, sayı 3, Ankara 1996, s. 168
36
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
II.
b
ö
l
ü
m
İran dış politikasının en önemli hedeflerinden biri hâline dönüştürmüştür.15 İran dış
politikası bu dönemde iç politik ortamdan, liderlerinin dünya görüşünden, sosyo-politik
yapısından, ihtiyaç duyulan günübirlik savaş ortamı gereksinimlerinden etkilendiği
kadar, bölgesel gelişmelerden de bir o kadar etkilenmiştir. Özellikle Afganistan’da
1984-1989 yılları arasında yaşanan gelişmelere kayıtsız kalmayan Tahran yönetimi,
bu gelişmelerin de itici gücüyle Çin, Pakistan ve Hindistan ile ilişkilerini pekiştirme
yoluna gitmiştir.
1989, yılı Tahran yönetimi için bir dönüm noktasıdır. Bir yandan devrimin karizmatik
lideri Ayetullah Humeyni bu yıl vefat etmiş ve devrimle birlikte anayasal bir sisteme
kavuşan Velayet-i Fakih anlayışı için kurucusu ardından ilk sınav verilmiş ve Ayetullah
Hamenei, yeni dinî lider seçilmiştir. Diğer taraftan devrimin önemli isimlerinden
biri olan Haşimi Rafsancani Cumhurbaşkanı olmuştur. İran’da 1989 yılına kadar dış
politika anlayışı, devrimci bir devlet ve karar alıcı kadroların gölgesinde, ideolojik
temelli analiz edilmiş, devrimi takip eden on yıl içinde dış politikanın da revizyonist
ve devrimci niteliği tartışılmıştır. 1989 yılından sonra karizmatik liderini kaybeden
İslamî Devrim, kısa bir süreliğine yeni Veliy-i Fakih’in, karizmatik liderin yerini doldurup
dolduramayacağının tartışıldığı, ardından yeni dinî lider tarafından tam olarak
doldurulamayan karizmatik lider boşluğundan kaynaklanan iç politik hesaplaşmaların
yaşandığı bir süreci yaşamıştır. Bu dönemde, İran’da dış politika oluşumu etkileyen
içerdeki politik gelişmeler yanında, İran dış politikasını doğrudan etkileyen bölgesel
ve uluslararası gelişmeler de yaşanmıştır.
Tahran yönetimiyle cephe savaşını bitiren ama terör örgütlerini barındırarak İran ile
soğuk savaşı devam ettiren Saddam rejiminin 1990 yılında Kuveyt’i işgal girişimi,
1991 yılında ABD öncülüğünde Saddam’ın hedef alınması, bir yandan SSCB’nin dağılmasıyla
kuzeyde Kafkasya ve Orta Asya’da yeni devletlerin ortaya çıkması, Saddam ile
savaşın yaralarını sarmaya ve ülkeye çekidüzen vermeye çalışan Tahran yönetimini,
neredeyse gafil avlayan çok büyük bir jeopolitik değişim olarak ortaya çıkmıştır.
Bu dönemde Türkiye ve Suriye gibi İran’ın da yakından takip ettiği ülke, Irak’tır.
Saddam rejiminin 1991 yılında ABD öncülüğünde hedef alınması sonucunda, Türkiye
ve Suriye, Irak’ın kuzeyindeki Kürt hareketliliğinden güvenlik kaygıları taşırken, bu
arada Tahran yönetimi de Kürtlerin hareketliliğini yakından takip etmekte, bir yandan
da Şiiliğin getirdiği dinî birlikteliğin en önemli merkezi olarak gördüğü Irak’ın
güney bölgelerine yönelik stratejiler geliştirme yolları aramaktadır. Tahran yönetimi,
bu dönemde, Irak’ı hedef alan uluslararası güçleri sınırlarında bulmanın getirdiği ciddi
güvenlik kaygısıyla, savunma hatlarını sınırlarının ötesine ve öncelikle de komşu
15 Saideh Lotfian, “Irans Middle East Policies under President Khatami”, The Iranian Journal of
International Affairs, Vol. 10, No 4 1998-99. p. 423: bkz: Refet Yinanç-Hakan Taşdemir, Gökhan
Çetinsaya (Editörler), “İran ve Güvenlik Algılamaları”, Uluslararası Güvenlik Sorunları ve Türkiye,
Seçkin Yayınları, Ankara, 2002, s.149-150
37
iran’ın orta asya politikaları rapor
II.
b
ö
l
ü
m
ülkelerinde örgütleyeceği Şii toplulukların yaşadığı coğrafyalara taşıma gayreti içindedir.
İran’ın batısında ve güneyinde uluslararası güçlerin yoğun askerî hareketliliği
devam ederken, kuzeyinde Kafkasya ve Orta Asya’da yeni devletlerin ortaya çıkması,
Tahran yönetimini bir kez daha güvenlik kaygılarıyla baş başa bırakmıştır. Zira
İran’ın kuzeyinde ortaya çıkan yeni devletlerin, İran sınır boylarındaki aynı soydan
gelen vatandaşlarını millîyetçilik akımlarıyla etkileyerek iç karışıklıklara neden olması
ihtimali vardır. Tahran yönetimi, kuzeyinde yaşanan bu jeopolitik değişimleri öncelikle
temkinli karşılamış ve bu yeni devletlerle kontrollü ilişkiler geliştirme yoluna gitmiş-
tir. Bu dönemde İran Dışişleri Bakanı olan Ali Ekber Velayeti, “İran’ın Orta Asya ve
Kafkasya’da yeni kurulan cumhuriyetlerle ilişkilerinin, Moskova yönetimi ile ilişkiler
çerçevesinde kurulacağını ve bu yeni cumhuriyetlerin kendi kaderlerine tayin hakları-
na saygı duyduklarını” söyleyerek, bir anlamda Tahran’ın, Orta Asya ve Kafkasya’ya
yönelik politikalarının içeriğini belirtmiştir. Orta Asya ve Kafkasya’da SSCB’nin da-
ğılmasına yakın başlayan ihtilaflar savaşlara dönüşmüş ve Azerbaycan-Ermenistan
çatışmaları, Tacikistan’da İslamcı grupların merkezî hükümeti hedef alan direnişleri,
Tahran yönetimi için farklı tutumların benimsendiği bölgesel gelişmeler olmuştur.
İran, bu dönemde, kuzeyinde yaşanan gelişmeleri sürekli olarak Moskova eksenli iliş-
kiler çerçevesinde değerlendirme yoluna gitmiştir.
Bu dönemde İran’ın dış politikasında görülen en önemli değişim, revizyonist ve devrimci
niteliği öne çıkan dış politika söylemlerinin yumuşaması ve Tahran’ın bölgesel
ve uluslararası düzeyde daha pragmatik ilişkiler inşa etme çabasıdır. İran’ın devrimci
kadrolarının hâlâ yönetici profilini oluşturduğu, savaşın bittiği ve sancılı başlayan yeniden
yapılanma sürecinin yaşandığı Tahran’da, dış politikada karar alıcıların çatış-
madan kaçınmaya çalışması ve bu doğrultuda neredeyse tüm sınırlarını tehdit altında
gören Tahran’ın, savunma hatlarını sınırları ötesine taşıma ve yumuşak güç araçlarını
oluşturmaya çalışması çok pahalıya mal olmaktadır. Bir yandan bu tür stratejik hamlelerle
uğraşan Tahran, diğer taraftan kendisini her alanda sınırlayan ambargolarla
boğuşmakta ve örtülü stratejik rekabetleri ve soğuk savaşları için çok para harcamaktadır.
Bu dönemde iç politikadaki çekişmeler ve bunun yanı sıra devrimin ekonomik
alanda hedeflediği gelişmeleri
yakalayamaması, silahlanma ve silah
sanayisinin neredeyse tüm bütçeye
hâkim olması, İran halkını rahatsız
etmeye başlamıştır. Üstelik İran’ın
sınırlarında yeni kurulan devletlerdeki
millîyetçilik akımları, İran’ın içinde
potansiyel tehdit olarak algılanmış
ve Tahran yönetimi, katı güvenlik
politikalarıyla halkın tepkisini çekmeye
başlamıştır. 90’lı yılların baş-
38
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
II.
b
ö
l
ü
m
larını içerde kalkınma, katı iç güvenlik politikaları ve savaşın getirdiği yıkımların onarılması
gibi girişimlerle geçiren Tahran’da, devrimci rejimin beklenen başarıları elde
edememesi, başta İranlı elitler olmak üzere halkı derinden etkilemiştir. Bu yıllarda
İranlı elitler, İran’ın yalnızlaştırılmasına çarpan etki yapan devrimin ideolojik yapısına
eleştiriler getirmeye başlamış ve İslamcı ideolojiyi, uluslararası sisteme hakim olan
modernleşme ve demokrasi anlayışıyla buluşturmaya çalışmışlardır. 90’lı yıllardaki
bu İslamcı demokrasi ve modernite arayışı, bugün İran’daki reformist akımların doğ-
masına zemin hazırlamıştır. İran’da bu dönemde sosyal yapıda da büyük değişiklikler
meydan gelmiştir. İran’da genç nüfusta büyük bir artış yaşanmış ama bu gençlerin
taleplerini karşılamakta yetersiz kalan Tahran yönetimi, buna karşılık sadece katı
güvenlik politikaları üretebilmiştir.16 Diğer yandan bu yıllarda Rafsancani gibi rasyonel
pragmatik bir din adamının cumhurbaşkanlığını yürüttüğü Tahran’ın, devrim
ihracı söylemlerini bir kenara bırakarak, Suudi Arabistan gibi stratejik rakipleriyle
işbirliğini geliştirme çabaları, komşu ülkelere yönelik açılımları ve özellikle de Körfez
Savaşı sırasında İran’ın BM ile işbirliği içinde hareket etmesiyle birlikte Avrupa
devletleriyle siyasal ve ekonomik ilişkileri geliştirme amacıyla diyalogları başlatması,
16 Robin Wright, Iran’s New Revolution, http://www.foreignaffairs.com/articles/55624/robin-wright/
irans-new-revolution (Erişim: 01.07.2011)
39
iran’ın orta asya politikaları rapor
II.
b
ö
l
ü
m
İran üzerindeki baskıların bir nebze de olsa azalmasına neden olmuştur. 1997 yılına
gelindiğinde İran dış politika önceliklerini dış dünyayla uzlaşma, Körfez’de istikrar
oluşumu, uluslararası ekonomik yapıya eklemlenme, uluslararası ve bölgesel örgütlere
daha aktif katılım olarak tanımlamıştır. 1997 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı
seçimlerinde Muhammed Hatemi’nin seçilmesi, İran’daki devrim sürecini de bir başka
aşamaya taşımıştır. Zira İran’ın içinde katı güvenlik politikalarının olumsuz etkisinin
yanında genç nüfusun işsizlik sorunu ve özgürlük arayışının karşılık bulamaması,
İranlı elitlerin de devrimci ideolojiden uzaklaşarak demokrasi arayışı, İran’ın kurucu
felsefesi Velayet-i Fakih kurumunun sorgulanmasına kadar giden bir süreci tetiklemiştir.
Bu dönemde devrimci güçlerin tüm çabasına rağmen seçimlerde reform ve
değişim yanlılarının önünün alınamaması ve içerde reformlar ve dış politikada uzlaşı
ve barış vaatleri veren Hatemi’nin, oyların çoğunluğunu alarak İran’ın ilk reformist
hükümetini kurması, devrim sonrası İran’ın iç ve dış politikasında sarsıntılara neden
olmuştur. 1997 yılında yapılan seçim sonuçları bugün değerlendirildiğinde, İran’da
İslamcı ideolojinin kırılma noktasının da bu yıllara uzandığı görülmektedir. Hatemi’nin
siyasî vizyonunun dış politikaya yansıması da uluslararası arenada ilgiyle karşılanmış
ve Hatemi’nin dış politika söylemi “Teneş Zodayi” (Barışçıl Yaklaşım), bölgesel ve
uluslararası etkisini göstermiş ve BM’deki bir konuşmasında dile getirdiği “Medeniyetler
Arası Diyalog” çağrısı da, tüm dünyada dikkat çekmiştir. Hatemi döneminde
ekonomik bir kalkınma için gerekli sermayeye sahip bölgedeki Arap ülkeleriyle ilişkilerin
onarılması üzerine yoğunlaşılmış, AB ile diyaloglar en iyi düzeye çıkarılmış, Orta
Asya ve Kafkasya’da yaşanan gelişmeler karşısında da yapıcı roller üstlenilmiştir. Bu
dönemde İran dış politikasının temel ilkeleri; medeniyetler arası diyalog, dış dünyaya
yönelik barışçıl yaklaşım ve bölgesel ve uluslararası örgütlerle tam işbirliği yapılması-
dır. Ayrıca bu dönemde bağımsız ve kendine yeter bir İran toplumu idealinden uzakla-
şılması, ekonomik kararların daha liberal ve özel girişimlere izin veren, kalkınma odaklı
alınması gibi temel ideolojik değişimler, etkisini dış politikada da göstermiş ve İran dış
politikası, öncelikle bölgesel işbirliğine giden ekonomik hedefli bir yapıya dönüşmüştür.
Bu dönemde İran’ın iç ve dış politikasını etkileyen dikkat çekici bir diğer önemli faktör
de, İran millîyetçiliğinin tekrar yükselişe geçmesidir. Yukarıda değinildiği gibi İran’ın
kuzey ve doğu sınırlarında (Kafkaslar ve Afganistan gelişmeleri) yaşanan gelişmeler
ve bu bölgelerde gelişen millîyetçi akımlar, İran’ı da daha millîyetçi kılmıştır.17 İran’da
millîyetçiliğin yükselmesinin dış politikaya yansıması da, İslamî çıkarların korunması
söyleminin değişerek, İran’ın dış politikasında ulusal çıkarların belirleyici olduğunun
tescil edilmesiyle olmuştur.18
17 İran’ı bu dönemde daha millîyetçi yapan etkenlerin başında sayıları milyonları bulan Afgan ve Iraklı
mültecilerin varlığı da gelir.
18 Zira İran, ilk olarak dış politikasında İslamî çıkarların korunması ilkesinin en ciddi sınavı olan
Azerbaycan-Ermenistan çatışmasında Rusya-Ermenistan-İran eksenli tutum sergileyerek, ulusal
güvenlik çıkarlarını öncelediğini ortaya koymuştur.
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
4O
II.
b
ö
l
ü
m
1997 yılından günümüze kadar İran’da rejim konusunda reform yanlıları ve
muhafazakârlar arasında iç siyasî çekişmeler, Devrim Muhafızları gibi silahlı güçlerin
de politik figür hâline dönüşmesine, muhafazakârların bu silahlı güçle birlikte iç
ve dış politika dizaynına yönelmesine neden olmuştur. Son 15 yıl içinde reformist
ve muhafazakâr kanat içinde iç fraksiyonel çekişmeler, reform yanlısı Hatemi
yönetiminin iki dönemlik cumhurbaşkanlığı ardından İran’ın doğu ve batı sınırlarında
(Afganistan ve Irak) Tahran yönetimini bir kez daha ciddi güvenlik kaygılarıyla
baş başa bırakan ABD’nin askerî varlığı, Mahmud Ahmedinejad önderliğinde
muhafazakârların yönetimde söz sahibi olması ve Devrim Muhafızları’nın görünür
politik figüre dönüşmesi, bu dönemde İran nükleer faaliyetlerinden dolayı Tahran
yönetiminin uluslararası baskılara maruz kalması, uluslararası yaptırımların neden
olduğu ekonomik sıkıntılar gibi birçok etken, İran’ın, iç ve dış politikalarını doğrudan
etkileyen faktörler olmuştur.
Sonuçta, İran İslam Cumhuriyeti’nin dış politikasında jeopolitik19 ve siyasî kültürün
getirdiği sabit değişkenler yanında, bölgesel ve uluslararası gelişmeler, iç politik dengelerdeki
değişimler gibi sabit olmayan etkenler de politika oluşumlarını yakından etkilemiştir.
İran’da devrimin ideolojik yapısı, karar alıcıların karakteristik özellikleri, dış
politikanın dinî retoriği, devrim ihracı söylemi, rejim içi fraksiyonel çekişme, jeopolitik
ve jeostratejik yapısı, dil, kültür, etnik ve dinî yapıdan kaynaklanan ortam, ekonomik
kalkınma ve güvenlik arayışı ve Devrim Muhafızları gibi unsurlar, İran dış politikasının
oluşmasında etkin olan faktörler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tüm bu politika yapıcı faktörler, İran’ın genel dış politikasının belirlenmesinde olduğu
kadar, Orta Asya’ya yönelik bölgesel yaklaşımını, bölge ülkeleriyle ilişkilerini ve ülke
politikalarını belirlemede de etkili olmuştur.
19 İran’ın dış politikasının oluşumunda tabi kaynakları ve enerji potansiyelleri jeopolitik sabit değişken
olarak tanımlanmıştır. Ayrıca enerji-politik ve enerji güvenliği açısından İran’ın bu alanda çalışılması da
oldukça faydalı olacaktır.
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NİN ORTA ASYA POLİTİKALARI
İran ve Orta Asya İlişkilerinin Tarihsel Evrimi
Orta Asya’nın İran Açısından Jeostratejik ve Jeopolitik Önemi
İran’ın Enerji ve Ekonomi Politikalarında Orta Asya
İran’ın Güvenlik Politikalarında Orta Asya
Orta Asya’da Küresel ve Bölgesel Güçler/İran’ın Stratejik Rakipleri
İran’ın Orta Asya Ülkeleriyle İkili İlişkileri
İran-Türkmenistan İlişkileri
İran-Kazakistan İlişkileri
İran-Özbekistan İlişkileri
İran-Kırgızistan İlişkileri
İran-Tacikistan İlişkileri
II1
BÖLÜM.
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
42
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
İRAN İSLAM CUMHURİYETİ’NİN ORTA ASYA POLİTİKALARI20
iran ve orta asya ilişkilerinin tarihsel evrimi
Jeopolitik konumu, uzun karasal sınırların uzunluğu, yüzyıllara dayanan
kültürel-dinî ilişkiler, ekonomik-ticari işbirlikleri ve diğer birçok etken, İran ile
Orta Asya ülkeleri arasında kopması zor bağların oluşmasını sağlamıştır.
Tarih boyunca Orta Asya, dünyanın en önemli geçiş yollarından biri olmuştur. Ticarî
yolların yanında birçok kavmin göç güzergâhında yer alan Orta Asya, Avrasya’nın
kalpgâhı ve Asya’da kuzey-güney koridorunun da stratejik coğrafyasıdır. Bu coğrafya,
yüzyıllarca gerek bölge içi ve gerekse bölge dışı güçlerin güç ve çıkar mücadelelerine
sahne olmuştur. Hunlar zamanında İran-Turan çatışması olarak başlayan mücadele,
yüzyıllarca bölgenin kaderini belirlemiştir. Bölgede Hunlar ve Göktürkler zamanında
İran’daki Sasani İmparatorluğu ile gerçekleştirilen Türk-İran mücadelesi, Türklerin
İslam dinini seçmesinden sonra da devam etmiştir. İslam döneminde Orta Asya’ya
hakim olan Timur ve Moğolların ardından XVIII. yüzyılda Nadir Şah Afşar’ın döneminde
bölge İran yönetimine girmiş ama XIX. yüzyılda Rusların bölgedeki hakimiyeti
artmıştır. Orta Asya’nın ve Kafkasya’nın bazı bölgelerinde hâkimiyetini sürdüren İran,
Rusların XIX. yüzyılda bölgedeki artan siyasî ve askerî nüfuzu karşısında çeşitli
savaşlar yaşamış ama kaybettiği bu savaşlar sonunda hâkim olduğu coğrafyaları
Ruslara bırakmak zorunda kalmıştır.
İranlılar tarafından İran kültür ve medeniyet tarihinin, mitolojisinin, sanat ve siyasetinin
ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilen Orta Asya, Tahran yönetimleri için zaman
zaman güvenlik gerekçeleriyle görmezden gelinen bazen uluslararası yalıtılmışlığın
çıkış noktası21, bazen de ekonomik ve ticari entegrasyon arayışının merkezi ve dünya
güçleriyle pazarlık şansını artırıcı bir bölge olarak görülmüştür.
20 Orta Asya’nın coğrafi tanımlarına bakıldığında çok farklı yaklaşımların olduğu ve çeşitli büyüklüklerde
bir coğrafyayla tanımlandığı görülmektedir. Biz çalışmamızda İran’ın Orta Asya politikalarını
Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’ın yer aldığı bölgeyle sınırlı tutacağız.
21 Aras, s. 238
43
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
Aslında 16. yüzyılda Safevilerin kuruluşuyla İran siyasasının belirleyici faktörü olarak-
Şiiliğin öne çıkması ve bu ideopolitik yaklaşımın artık İran siyasetlerinin temel eğilimi
hâline gelmesi, aynı zamanda o güne kadar süregelen İran ve Orta Asya arasındaki
doğal ilişkilerin sınırlanmasına, Orta Asya ve Batı dünyası arasında köprü olarak
görülen İran’ın Orta Asya’dan uzaklaşmasına zemin hazırlamıştır. İran, bu tarihten
itibaren Sünnî İslam’ın önemli bir merkezi olan Orta Asya ile mezhepsel çatışma ve
çekişme içerisine girmiş ve bölgesinde önemli mevzi kaybetmiştir. İran’ın Safeviler
döneminde başlayan Orta Asya’dan kopuşu yüzlerce yıl devam etmiş ve İran, 1991
yılında Sovyetler Birliği’nin dağılıp bölgede yeni devletlerin ortaya çıkmasına kadar
Orta Asya’ya güvenli bir şekilde bir daha dönememiştir.
XIX. yüzyılın başından itibaren Rusya’nın Orta Asya ve Kafkasya’yı işgal etmesi22, İran’ın
bölgedeki varlığı ve politikalarını derinden etkilemiş ve İran, geri dönüşün olmayan bir
geri çekilmeyle bölgedeki etkisini kaybetmiştir. Bu dönemde Avrasya coğrafyasının,
dünyanın büyük güçleri tarafından özel anlam kazanması, Rusya ve İngiltere’nin bölge
üzerindeki rekabeti, İran’ın Rusya ve İngiltere’nin çatışma alanına dönüşmesi, İran’ı
Orta Asya ile ilişkilerinde ve bölgesel politikalarında tamamen sınırlandırmıştır.
XX. yüzyılda Rusya’nın Sovyetler Birliği’ne dönüştüğü ve Orta Asya’yı tamamen ele
geçirdiği, bölgedeki İngiltere varlığı ve politikalarının ABD’ye miras kaldığı, İran’da
meşrutiyet talebiyle başlayan modernleşme sürecinin Pehlevi hanedanlığına dönü-
şerek monarşik bir yapıya kavuştuğu ve Ortadoğu’da yaşanan gelişmelerin Tahran
yönetiminin öncelikli politikalarının temelini oluşturduğu yıllar, aynı zamanda İran’ın
Orta Asya’yı neredeyse görmezden geldiği bir dönemdir.
Ayetullah Humeyni liderliğinde 1979 yılında İran’da Şiiliği esas alan İslam Devrimi ardından
İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulduğu yıllar, Sovyetler Birliği’nin Orta Asya ve
hatta Afganistan’a kadar uzanan bölgede askerî varlığının bulunduğu yıllardır. Devrimci
ideolojinin ürettiği söylemlerle başta ABD olmak üzere Batılı güçleri de karşısına
alan İran yönetimi, devrimin hemen ardından başlayan Irak ile savaş nedeniyle iç politika
ve savaş şartlarına odaklanmıştır. Sovyetler Birliğini doğrudan karşısına almak
istemediği için yoğun bir şekilde ilgisini Ortadoğu ve yakın komşularına çeviren İran,
güvenlik eksenli endişelerinden dolayı Orta Asya’yı görmezden gelmiştir.
İran’ın dış politikasında gerçek anlamda Orta Asya’nın var olmaya başlaması ve bölgeye
yönelik stratejik hesap ve eylem planlarının yapılması, 1991 yılında Sovyetler
Birliği’nin dağılması ardından bölgede yeni devletlerin kurulması dönemine rastlamaktadır.
Ama bu dönemde de İran’ın, Orta Asya ile yoğun bir şekilde ilgilenmesi ve
politikalar üretmesi de pek mümkün olmamıştır. Sovyetlerin dağıldığı döneme rastlayan
bu yıllar, aynı zamanda Ortadoğu’da büyük değişim ve savaşların yaşanmaya baş-
ladığı yıllar olarak da karşımıza çıkmaktadır. 1990 yılında Saddam’ın Kuveyt’i işgali
22 Kamalov, s. 16
44
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
ile başlayan ve ardından Saddam rejimine karşı uluslararası güçlerin askerî operasyon
düzenlemesi ve I. Körfez Savaşının yaşanması, hemen sınırları yanında vuku bulan gelişmelere
kayıtsız kalamayacağını çok iyi anlayan Türkiye ve Suriye gibi Tahran yönetiminin
tüm enerjisini iç politika, Irak ve Körfez’deki gelişmelere verdiği bir dönemdir.
İran’ın batı ve güney batı sınırlarının hemen yanı başında Körfez Savaşı yaşanırken, kuzeyinde
Sovyetlerin dağılmasıyla yeni devletler kurulur ve bölgenin jeopolitiği tamamen
değişirken, İran’da, 1989 yılında devrimin lideri Ayetullah Humeyni’nin vefatı ardından
yeni dinî lider tarafından tam olarak doldurulamayan karizmatik lider boşluğundan
kaynaklanan iç politik hesaplaşmalar yaşanmaktadır. Tüm bu gelişmelere rağmen İran
yönetimi, çok uzun yıllardır varlık göstermediği ve derin bağlarının bulunduğu bir bölge
olarak Orta Asya’da kurulan devletlerle ilişkilerini pragmatik bir yaklaşımla geliştirme
yoluna gitti. Sovyetlerin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni jeopolitik ortam İran için önemli
fırsatlar sunarken, aynı zamanda çok ciddi güvenlik risklerini de yanında taşımaktaydı.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından İran’ın kuzey bölgelerinde çok önemli jeopolitik
değişime neden olan yeni Orta Asya devletlerinin ortaya çıkması, ilgisini iç
politika ve Ortadoğu’ya matuf kılmış olan Tahran yönetiminin Orta Asya’ya geri dönü-
şünü sağladı. Tahran yönetimi, Orta Asya’da yeni oluşan jeopolitik ortamda ABD’nin
yakın bir müttefiki olarak gördüğü Türkiye’yi ve özellikle de Türkçülük akımını ciddi
bir tehdit olarak algıladı. Sovyetlerin dağılmasının ardından Moskova’nın bölgesel ve
uluslararası arenada etkinliği ve gücünü kaybetmesi, Orta Asya’da yeni ortaya çıkan
devletlerin model arayışını da hızlandırdı. Bu dönemde yeni Orta Asya ülkeleri için dil
ve kültür birliğinin bulunduğu modern laik bir cumhuriyet olarak Türkiye, tarihsel
ve kültürel bağları yanında, bölgedeki bazı etnik gruplarla dil birlikteliğine de sahip,
dinî referanslarla demokrasi ve cumhuriyet tanımı ortaya koymaya çalışan İran, iki
önemli model ülke olarak tartışıldı. İran, bu yıllarda ideolojik olarak Türkçülüğü ve
Türkiye’nin bölgesel etkinliğini tehdit olarak algılarken, aynı zamanda Türkiye ile Orta
Asya konusunda önemli işbirliği içinde olan ve İran’ın en önemli düşmanı ABD’nin
bölgede nüfuzunu artırmasından da ciddi kaygı duyuyordu.
İran’ın tüm bu olumsuz gelişmelere rağmen Orta Asya ülkeleriyle ilişkilerini geliştirme
yollarını aradığı ve rejim ihracı politikalarıyla tanınan Tahran’ın Orta Asya’ya yönelik
yaklaşımının, öncelikle rejim ihracından ziyade, yeni güvenliksiz bölgelerin oluşmasından
kaçınılması, uluslararası sistemden yalıtılmışlığın giderilmesi ve bölge ülkeleriyle
ekonomik ve ticari ilişkilerinin geliştirilmesi üzerine kurulmaya çalışıldığı görülmektedir.
1992 yılında Tahran yönetiminin çabaları ve inisiyatifiyle Afganistan ve Orta Asya
ülkelerinin ECO üyesi olması ve örgütün genişlemesi de bu yaklaşımın bir sonucudur.
I. Körfez Savaşı ardından batısında ideolojik düşmanı Saddam rejiminin zayıflatılması
ve uluslararası güçlerin hedefi hâline gelmesiyle bir yandan derin kaygılar yaşarken,
diğer yandan da Saddam rejiminin bu durumundan pek rahatsız olmayan Tahran
45
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
yönetimi, 11 Eylül olaylarına kadar Ortadoğu’da yaşanan gelişmeleri yakından takip
eden ama aynı zamanda Orta Asya ülkelerine yönelik politikalar geliştirmeye çalışan
bir çizgi takip etti. Ama Tahran yönetiminin Orta Asya’ya yönelik gelişmeye başlayan
ve stratejik derinlik kazanması yolunda ilerleyen Orta Asya politikaları, bu kez ABD
öncülüğünde 2001 yılında Afganistan’a askerî operasyon düzenlenmesiyle hızını kaybetti.
İran, en önemli düşmanı olarak gördüğü ABD’nin askerî gücüyle bu kez doğu
sınırlarına dayanmasını çok ciddi güvenlik tehdidi olarak algılarken, aynı zamanda do-
ğusunda var olan ideolojik düşmanı Taliban yönetiminin uluslararası güçlerin hedefi
hâline gelmesini memnuniyetle karşıladı. 11 Eylül olayları ardından İran’ın, ABD’nin
bölgesel yayılmasına karşı ittifak arayışının adresi Rusya ve Çin olurken, bölgesel ve
uluslararası gelişmeler yanında İran’ın iç politik dengelerinde meydana gelen olaylar,
Tahran’ın iç dengelerini olduğu kadar dış politikalarını da derinden etkiledi.
Jeopolitik konumu, uzun karasal sınırların uzunluğu, yüzyıllara dayanan kültürel-dinî
ilişkiler, ekonomik-ticari işbirlikleri ve diğer birçok etken, İran ile Orta Asya ülkeleri
arasında kopması zor bağların oluşmasını sağlamıştır. ABD, AB, Çin ve özellikle de
Rusya ve Türkiye gibi uluslararası ve bölgesel güçlerin yanında her zaman önemli bir
güç ve çekim merkezi olma potansiyeli taşıyan İran, Orta Asya politikalarının görmezden
gelinemeyecek bir aktörü olarak algılanmaktadır.
orta asya’nın iran açısından
jeostratejik ve jeopolitik önemi
İran’ın tarih ve kültür coğrafyası ile jeopolitik etkisi arasında doğrudan bir ilişki vardır ve
bu ilişki, İran’da politika oluşumunun da temel paradigmasını inşa etmektedir. İran’ın
yüzyıllardır siyasal eğilimlerinin merkezi olan coğrafyalar, bugünün koşullarında bizatihi
hükmettikleri yerler olmasa da bu coğrafyalar, her zaman hükmetmeyi düşündükleri ve
kendilerinin ayrılmaz bir parçası olarak görülen topraklardır. İran tarihindeki mitolojik
kahramanlar ve coğrafyalar, İranlı yönetici ve elitlerin dünyevî ideallerini süsleyen ve
bugün de İranlı elitlerin zihinsel altyapısını oluşturan perspektiftir. İranlı elitler, Orta
Asya’yı da mitolojik kahramanları ve coğrafyalarının merkezi olarak görmektedir. İran
tarihini oluşturan bu coğrafyalar, bugün tüm İranlı elitlerin zihinsel arka planında
İran’ın bir parçası ve kültür tarihinin derinliğinin bir uzantısı olarak algılanır. Bu yüzden
bugünkü Orta Asya coğrafyası, İranlı elitler açısından İran’ın siyasî, kültür ve medeniyet
tarihinin nostaljik kalpgâhı olarak görülür.23
Ortadoğu, Kafkasya, Orta Asya ve nihayetinde Avrasya coğrafyasında farklı stratejik
eksen olmayı hedefleyen, jeopolitik ve jeostratejik konumuyla bu potansiyele sahip
23 Davutoğlu, Stratejik Derinlik, s. 458-461
46
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
olan İran, Avrasya’nın kalbi olan önemli enerji kaynaklarına, jeopolitik ve jeostratejik
konuma sahip Orta Asya’yı kuzey jeopolitiğinin vazgeçilemez coğrafyası olarak görmektedir.
Ayrıca İran, SSCB döneminde, her ne kadar siyasal ve ekonomik yapısıyla
kuzeyinde Moskova’ya bağlı olan Orta Asya’yı kültürel, sosyal, dinî ve tarihî dokusuyla
güneyde İran medeniyet ve kültür havzasının, özelikle de Horasan bölgesinin bir
parçası olarak algılamaktadır.
Tahran yönetimi açısından SSCB’nin dağılmasının ardından Orta Asya coğrafyası,
ABD’nin, jeopolitik sınırlarının Rusya ile bu bölgede buluştuğu ve nihayetinde ABD’nin
İran’ı kuzeyden de fiziki olarak kuşattığı bir bölgeye dönüşmüştür. SSCB’nin dağılmasının
ilk yılları ve bölgede yeni devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte İran açısından Orta
Asya, Tahran yönetiminin kuzey jeopolitiğinin savunma ve güvenlik maliyetlerini artırmıştır.
İran, batısında ve güneyinde uluslararası güçlerin hedefi olan sekiz yıl boyunca
savaştığı Saddam rejimiyle ilgili gelişmelere odaklandığı bu dönemde, kuzeyinde yaşadığı
büyük jeopolitik değişimi de öncelikle güvenlik eksenli değerlendirmiştir. Tahran,
XX. yüzyıl boyunca SSCB’yi karşısına almak istemediği için tarihî ve kültürel bağlarının
güçlü olduğu Orta Asya’yı gözden çıkarmışken, 1991 yılında bölgede yeni oluşan jeopolitik
ortamı, güvenlik kaygılarının yanında siyasî ve ekonomi izolasyonlarını kıracak yeni
bir çıkış noktası olarak da görmüştür. Zira bu dönemde uluslararası siyasetin temel konularından
biri, Orta Asya’da kurulan yeni devletlerin sahip oldukları petrol ve doğalgaz
kaynaklarının Avrasya Anakarasından ihraç edileceği güzergâhların kontrolü olmuştur.
Orta Asya devletlerinin sahip olduğu petrol ve doğalgaz rezervlerinin büyüklüğüne bakıldığında
tüm dünyanın Orta Asya’ya yönelmesi de daha iyi anlaşılacaktır. Zira petrol
ve doğalgaz rezervleriyle bazı bölge ülkeleri, dünyada ilk 10 ülke arasına girmektedir.
TABLO 2: Dünya Petrol Rezervleri (Belli bir büyüklüğün üzerindeki petrol rezervleri)24
Ülkeler Rezerv/Milyar ton Dünya Rezerv Toplamına Oranı %
Suudi Arabistan 36.3 19.8
Venezüella 24.8 12.9
İran 18.9 10.3
Irak 15.5 8.6
Kuveyt 14 7.6
Birleşik Arap Emirlikleri 13 7.3
Rusya 10.2 5.6
Libya 5.8 3.3
Kazakistan 5.3 3
Kanada 5.2 2.5
24 Yusuf Yazar, Enerji İlişkileri Bağlamında Türkiye ve Orta Asya Ülkeleri, Ahmet Yesevi Ünv. Yay. Ankara,
2011, s.16
47
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
TABLO 3: Dünya Doğalgaz Rezervleri (Belli bir büyüklüğün üzerindeki doğalgaz rezervleri)25
Ülkeler Rezerv/Trilyon m³ Dünya Rezerv Toplamına Oranı %
Rusya 44.38 23.7
İran 29.61 15.8
Katar 25.37 13.5
Türkmenistan 8.1 4.3
Suudi Arabistan 7.92 4.2
ABD 6.93 3.7
Birleşik Arap Emirlikleri 6.43 3.4
Venezüella 5.67 3
Nijerya 5.25 2.8
Cezayir 4.5 2.4
İran, jeopolitik avantajlarını, ekonomik ve siyasal yaptırımları hafifletecek uluslararası
politikalara eklemlenebilecek stratejilere dönüştürmek istemiştir. Bu noktada İran’ın
izlediği strateji, bölgesel yaklaşmayı hedefleyen, bölgedeki ECO ve Şanghay İşbirliği
Örgütü (ŞİÖ) gibi örgütlerle ilişkilerini en üst düzeye çıkarmaya çalışmak olmuştur.
Orta Asya, İran için bölgesinde en önemli rakipleri olarak gördüğü, Türkiye ve Rusya
ile ayrıldığı ve aynı zamanda birleştiği bir coğrafyadır. XVIII ve XIX. yüzyılda Osmanlı,
İran ve Rus Çarlığı arasında rekabet ve savaş alanı olan Orta Asya, aslında Tahran
yönetimi açısından SSCB’nin dağıldığı 1991 yılından itibaren tekrar tarihî düzlemine
geri dönmüştür.
Orta Asya sınırları Rusya, Çin, Afganistan ve İran ile çevrelenmiş ve aynı zamanda
Hindistan’ın da Afganistan üzerinden etkili olmaya çalıştığı, siyasî ve ekonomik açı-
dan yoğun ilgi gösterdiği bir bölge olarak yeni uluslararası konjonktürde nükleer güce
de sahip büyük devletlerin ortasında yer almaktadır. İran, devrim sonrası en büyük
düşmanı olarak gördüğü ABD’nin bölgeye nüfuz etmesinden duyduğu kaygılarının
Rusya ve Çin gibi büyük güçlerce de paylaşılmasını bir avantaj olarak değerlendirmekte
ve Orta Asya’yı Rusya, Çin ve İran ekseninde bölgesel yeni oluşumların kaynağı
olarak görmektedir.
25 Yazar, s. 17
48
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
TABLO 4: Orta Asya Ülkelerinin GSYİH/200826
Ülke GSYİH/Milyar Dolar
Kazakistan 125.522
Kırgızistan 10.764
Tacikistan 8.802
Türkmenistan 40.685
Özbekistan 50.395
TABLO 5: Orta Asya ülkelerin Nüfus ve Yüzölçümü
Büyüklüğü/2008
Ülke Yüzölçüm (km²) Nüfus (Kişi)
Kazakistan 2.717.300 14.900.000
Kırgızistan 198.500 5.100.000
Tacikistan 141.100 6.300.300
Türkmenistan 488.100 4.900.000
Özbekistan 447.400 25.600.000
Toplam 3.992.400 56.800.300
Orta Asya ülkeleri, sosyo-ekonomik, askerî ve siyasal yapısıyla bölgesel bir güç olmaktan
uzak bir yapı sergilese de, GSYİH toplamları itibariyle dünyanın en büyük on
beş ekonomisinin 10’u Orta Asya’ya yakın coğrafyada bulunmaktadır. Ayrıca, milenyumla
birlikte dünya petrol talebinin yaklaşık % 45’i, doğalgaz talebinin yaklaşık %
55’i Orta Asya ile birlikte yakın coğrafyalardan karşılanmıştır. Bölgenin temel ekonomik
potansiyelini oluşturan ve dolayısıyla jeopolitik önemini ortaya koyan doğal
kaynak zenginliği, bu bölgeye büyük güçlerin yönelişine de temel gerekçe olmuştur.
iran’ın enerji ve ekonomi politikalarında orta asya
İran, kuzeyinde yeni kurulan devletlere karşı ekonomik ve ticari ilişkileri önceleyen
bir yaklaşım içinde de olmuştur. İran, bu dönemde kendisini Orta Asya enerji
kaynaklarının dünyaya açılabileceği doğal bir enerji güzergâhı olarak görmüştür.
Tahran yönetimi, ekonomi ve enerji politikalarında Orta Asya ve Kafkasya’yı ortak
bir bölgeye dönüştürmekte ve bu bölgeyle ilgili temel ekonomik çıkarlarını, bölgedeki
enerji kaynaklarının taşınması, ikili ilişkiler, çok taraflı işbirliği oluşumları, petrol
ve doğalgaz boru hatlarına odaklamaktadır. SSCB’nin dağılması ardından Hazar
26 Le Monde Bilan Economie, 2010
Tahran, XX. yüzyıl boyunca
SSCB’yi karşısına almak
istemediği için tarihî ve
kültürel bağlarının güçlü
olduğu Orta Asya’yı
gözden çıkarmışken
1991 yılında bölgede yeni
oluşan jeopolitik ortamı,
güvenlik kaygılarının
yanında siyasî ve ekonomi
izolasyonlarını kıracak yeni
bir çıkış noktası olarak da
görmüştür.
49
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
Denizinin statüsüyle ilgili çıkan hukukî sorunlar ve bugüne kadar buradaki hukukî
statünün hâlâ çözümsüz kalması, İran’ın Hazar enerji kaynaklarına yönelik politikalarında
ikilem yaşamasına neden olmaktadır. Başlarda Rusya’nın desteğini aldığı ortak paylaşım
sisteminin Moskova yönetimi tarafından Kazakistan ve Azerbaycan ile sektörel paylaşım
anlaşmaları imzalamasıyla boşa çıkması, İran’ı, bölgede ortak paylaşım sistemi konusunda
tek destekçisi Türkmenistan ile baş başa bırakmıştır. Aslında İran, Hazar Denizinin hukukî
statüsü tartışmalarında kendisine yüzde 20 düşecek şekilde pay alması hâlinde Hazar
Denizindeki sektörel bölünmeyi kabul etmiş, ama istediği paydan daha az paya sahip
olacağı sektörel paylaşımı reddetmiştir. Bu sorun, Azerbaycan ile İran arasında, İran’ın
Azerbaycan kara sularını ve hava sahasını ihlal ettiği tehlikeli boyutlara varmış, bu durum
Azerbaycan ve Türkiye arasında yakınlaşmaya neden olmuştur.27
İran, Türkmenistan ve Kazakistan’ın sahip olduğu petrol ve doğalgazın dünya pazarlarına
ulaştırılması için kurulan boru hatlarıyla da yakından ilgilenmektedir. İran, her ne kadar
jeopolitik avantajlarının ekonomik avantajları da beraberinde getirdiğini savunsa da Türkmenistan
ve Kazakistan petrol ve doğalgazının dünyaya nereden açılacağını, öncelikle ABD
ve Rusya’nın siyasî yaklaşımları belirlemekte ve İran’a karşı olan ABD Tahran projelerinin
önünü kapamaktadır.28 Bölgedeki enerji kaynaklarının dünya pazarlarına taşınması hususunda
ABD, Rusya ve İran arasında ciddi görüş farkları vardır. ABD-İran çekişmesi, bölgedeki
enerji kaynakları stratejilerini doğrudan etkilemekte ve Washington yönetimi, İran’ı
dışarıda bırakacak enerji nakil hatları üzerine yoğunlaşmaktadır. Ayrıca ABD’nin, Türkiye
üzerinden enerji naklinin gerçekleştiği Azerbaycan ve Kazakistan petrollerinin taşınması
planlanan Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattını desteklemesi, İran’ın savunduğu kuzey-güney
boru hattı projesini etkisiz hâle getirmiştir. ABD, Türkiye, Azerbaycan ekseninde kurulan
enerji nakil hattına yönelik İran, Rusya ve Ermenistan ekseninde stratejik olarak bir başka
enerji koridoru oluşturulması çabaları devam etmektedir.
TABLO 6: Orta Asya Başkentlerinin İran Üzerinden Açık Denizlere Mesafesi
Ülke Kazakistan Tacikistan Özbekistan Türkmenistan Kırgızistan
Başkent Astana Duşanbe Taşkent Aşgabat Bişkek
Bender Abbas’a
Uzaklık (km) 4487 2898 2794 2010 3501
Kaynak: İran İslam Cumhuriyeti Ulaştırma Bakanlığı
Orta Asya’da İran ve Rusya’nın kendi çıkarına enerji politikaları üretmeye çalışması
ve özellikle de enerji nakil hatlarıyla ilgili çalışmaları, başta ABD olmak üzere AB tarafından
engellenmesi, gerekli girişimler olarak algılanmış ve Batılı güçlerin bu anlayışı,
Türkiye’nin Orta Asya’da önemli roller elde etmesine zemin hazırlamıştır. Türkiye ile
27 Elkhan Nuriyev, “Azerbaijan and the European Union: New Landmarks of Strategic Partnership in the
South Caucasus–Caspian Basin”, Southeast European and Black Sea Studies, Cilt 8, Sayı 2, 2008, s 157
28 Shireen Hunter, Iran and the World: Continuity in a Revolutionary Decade, Indiana Univ. Press, US, 1990
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
5O
dil, din ve kültür açısından birçok ortak paydası bulunan Azerbaycan, Türkmenistan,
Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’ın bağımsızlıklarını kazanmaları Türkiye’de heyecan
uyandırmış ve Türkiye’nin, bölgedeki ve dünyadaki rolünü artırabilecek gelişmeler
olarak görülmüşlerdir. 90’ların ilk yarısında Türkiye, yeni siyasal, ekonomik ve sosyal
model arayışı içinde olan ve batıyla yakınlaşmak isteyen Türk Cumhuriyetleri için çekici
bir model olarak görülmüş, bu ülkeler de Türkiye ile ilişkilerini geliştirmeye çalışmış-
lardır. Bu yakınlaşma, bölgenin İran kontrolüne girmesini ve Rusya’nın bölgeye tekrar
nüfuz etmesini istemeyen ABD ve AB tarafından da desteklenmiştir. Türkiye’nin Orta
Asya ve Kafkaslarda uyguladığı bölgesel politikalarda enerji giderek daha önemli bir yer
tutmaya başlamıştır. Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru hattı gibi enerji alanında yapılan iş-
birlikleri, Türkiye’nin bölge ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmek için fırsatlar yaratmışlardır.
Orta Asya’da enerji üzerinden gelişen rekabet ortamında yeni bir stratejik oyun kurulmuştur.
Bu yeni oyunun temel aktörlerinin bölgesel olarak Türkiye, Rusya, İran,
Çin, Afganistan ve Pakistan; küresel olarak ise ABD, AB ve Japonya olduğu29; çıkar
asimetrisinin, bölgede etkinliğini artırmak isteyen devletlerin arasında rekabeti yaratan
en önemli faktör olduğu ifade edilmektedir. Rusya, SSCB’nin dağılıp Bağımsız Devletler
Topluluğu’nun kurulmasından sonra uygulamaya başladığı yakın çevre politikası çer-
çevesinde bölgede etkinliğini sürdürmeye çalışmış, petrol ve doğalgaz boru hatlarının
kendi topraklarından geçmesi için çaba göstermiştir. Moskova yönetimi, Orta Asya’dan
Avrupa’ya ve diğer dünya piyasalarına doğalgaz ve petrol ihracında transit geçiş silahını
kullanmıştır.30 ABD ve Avrupa ülkeleri ise boru hatları konusunda Rusya’ya alternatif
güzergâhlar oluşturmaya çalışmışlar, bu şekilde Rusya ve İran’ın bölgedeki etkinliğini
azaltmayı amaçlamışlardır. Bu bağlamda, stratejik coğrafi konumu, Türkiye’ye Hazar
bölgesi petrol ve doğalgazının Avrupa pazarlarına taşınmasında bir enerji köprüsü olma
fırsatı sunmuştur.31 İran’ın Orta Asya’da jeopolitik avantajlarıyla elde etmeye çalıştığı
konum, Türkiye’nin ABD ve AB ile kurguladığı stratejik işbirliğiyle Ankara yönetiminin
işine yaramıştır. Böyle bir ortamda ABD, Orta Asya ve Kafkaslardaki zengin hidrokarbon
rezervlerinin Rusya dışındaki güzergâhlardan uluslararası pazarlara ulaştırılmasını
istemektedir. Washington yönetiminin, nükleer enerji ve diğer bölgesel sorunlar konusunda
ters düştüğü İran’ın Nabucco projesi veya diğer projeler yoluyla Avrupa’ya veya
Çin’e petrol ve doğalgaz ihraç etmesini istemediği, Çin’in, İran’la artan diplomatik ve
politik bağlarını engellemeye çalıştığı görülmektedir.32
29 Mehdi Parvizi Amineh - Henk Houweling, “Global Energy Security and Its Geopolitical Impediments-The
Case of the Caspian Region”, Perspectives on Global Development and Technology, Sayı 6, 2007, s.366
30 Bertil Nygren, “Putin’s Use of Natural Gas to Renintegrate the CIS Region”, Problems of PostCommunism,
Cilt 55, Sayı 4, 2008, s. 8
31 Nebahat Yazıcı, Ayhan Demirtaş, “Turkey’s Natural Gas Necessity and Consumption”, (Erişim:
01.07.2011) http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/009083101316931870
32 Mahmoud Ghafouri, “China’s Policy in the Persian Gulf”, http://www.mepc.org/journal/middle-eastpolicy-archives/chinas-policy-per...
(Erişim: 01.07.2011)
51
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
İran, ekonomik ve ticari izolasyonlarından kurtulmanın bir çıkış yolu olarak da gördüğü
Orta Asya ülkeleriyle ekonomik ve ticari ilişkilerine büyük önem vermiştir. İran,
bu anlamda ilk ciddi adımını, 1992 yılında Tahran’da ECO zirvesinde Orta Asya ülkeleri
ve Afganistan’ın örgüte katılmasını sağlamakla atmıştır. Daimi sekreteryasının
Tahran’da bulunduğu ECO’ya yeni üye olan ülkelerle birlikte İran, bölgesinde nüfuz
elde edebileceği, ekonomik ve siyasî çıkarlarına uygun stratejik bir zemin kazandığını
düşünmüştür. Ayrıca ECO’nun gözlemci statüsüyle yer aldığı Dünya Ticaret Örgütü
ve BM Genel Sekreterliği, Tahran yönetiminin uluslararası arenada varlık göstereceği
önemli mecralar olarak görülmektedir.
TABLO 7: ECO Üyesi Ülkelerin Nüfus Sayıları
Country 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Afganistan ... 21.411 21.798 22.191 23.178 23.598 24.076 24.539 25.011 25.493
Azerbaycan 8.049 8.111 8.172 8.234 8.307 8.392 8.485 8.581 8.680 8.942
İran 64.219 65.301 66.300 67.315 68.345 69.390 70.496 71.532 72.584 73.651
Kazakistan 14.884 14.858 14.859 14.867 14.951 15.219 15.397 15.572 15.776 16.036
Kırgızistan 4.915 4.955 4.993 5.039 5.093 5.144 5.192 5.268 5.268 5.319
Pakistan 137.500 142.350 145.280 148.210 151.090 153.960 156.770 159.570 162.370 165.200
Tacikistan 6.188 6.313 6.441 6.573 6.710 6.850 6.992 7.140 7.295 7.452
Türkiye 64.259 65.135 66.009 66.873 67.734 68.582 69.421 70.256 71.079 71.897
Türkmenistan 5.285 5.505 5.788 6.120 6.250 6.544 6.700 5.089 5.028 …
Özbekistan 24.650 24.964 25.272 25.568 25.864 26.167 26.540 26.900 27.314 …
Kaynak: http://www.ecosecretariat.org/
İran ve Rusya arasında bölgesel ayrışmanın bir nedeni olan ECO, aynı zamanda üye
ülkeler arasında da birçok farklı yaklaşımları barındırması ve tüm üye ülkelerce ortak
stratejilerin belirlenememesi nedeniyle bölgesel etkinliği henüz tam olarak ortaya
çıkmamış bir yapıdır. Sonuçta İran, ECO aracılığıyla Orta Asya ülkeleri arasında
ekonomik ve ticari işbirliği, ortak projeler geliştirme yoluna giderken, diğer yandan
anlaşmazlıkların işbirliği yoluyla çözüme kavuşacak bir forum niteliğinde olan bu örgütün
bölgesel etkinliğinin zamanla güçleneceğini düşünmektedir. Ayrıca ECO, İran
ve Türkmenistan tarafından Meşhed-Tejen demiryolu hattı kurulmasına büyük katkı
yapmıştır. Bu demiryolu, İran ve Orta Asya arasında ilk bağlantıyı oluşturmuştur.
İlişkilerin bugünkü boyutunda Türkmenistan’da beş ülkenin katıldığı, Türkmenistan,
Özbekistan, İran, Umman ve Katar arasında demiryolu, deniz ve kara taşımacılığı
anlaşmasının imzalanmasıyla, İran’ın yıllardır peşinde olduğu Orta Asya ve Körfez
arasında kuzey-güney koridoru oluşturulmaya başlamıştır.33 İran, Türkmenistan ile
33 İran, Türkmenistan, Özbekistan, Umman ve Katar arasında beşli anlaşma: http://www2.irna.com/tr/
news/view/line-112/1104269590092522.htm
52
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
doğalgaz akışının sağlanacağı 160 milyon dolarlık bir yatırımın sonucu Körpece-Kurtköy
boru hattını inşa etmiş ve iki ülke arasında elektrik şebekeleri bağlantısı kurulmuştur.
Bugün İran, Afganistan’ın kuzey bölgelerinde Özbekistan ve Tacikistan’a
ulaşım sağlayacak yol yapım çalışmaları yürütmektedir. İran’ın Türkmenistan dışında
diğer Orta Asya ülkeleriyle kara sınırı bulunmamaktadır. Böylelikle İran’ın Orta Asya
ile demiryolu ve karayolu bağlantısı, Türkmenistan üzerinden gerçekleşmektedir. Bu
nedenle İran, Türkmenistan ile ilişkilerine özel bir önem vermektedir. İran, 1991 yı-
lından itibaren Türkmenistan ile sınırını serbest ticarete açmış ama bu girişimlerini
diğer Orta Asya ülkelerine kadar yayamamıştır.
Bölgesinin bir güvenlik teşkilatı çatısı altında olmayan tek ülkesi İran, ECO’nun gü-
venlik konularına da değinmesini istemektedir.
HARİTA 4: İran ve Orta Asya
53
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
iran’ın güvenlik politikalarında orta asya
1979 yılında devrimin başarıya ulaştığı İran’da yaşanan siyasal yapılanmanın, devrim
ve devlet merkezli ikili yapıdan kaynaklanan sistemi, bir yandan iç güvenlik sorunlarıyla
karşı karşıya kalırken, diğer yandan devrimin ideolojik söylemleriyle Batı ve İsrail
karşıtı bir devlete dönüşmesi, bölgesel ve uluslararası güvenlik sorunları yaşaması-
na neden olmuştur. Devrimin hemen ilk yıllarında Saddam rejimiyle başlayan savaş
sonrası, Tahran yönetiminin iç ve dış politik ortamı, sürekli güvenlik eksenli değerlendirdiğini
göstermektedir. Irak ile savaşın son bulduğu yıllarda ABD öncülüğünde
Saddam rejiminin hedef alması ve ABD’nin, İran’ın batı ve güney batı bölgelerinde
askerî varlığını pekiştirmesi, Tahran yönetiminin güvenlik kaygılarını her geçen gün
artırmıştır. İran bu dönemde, bir yandan dış politika tercihlerini yumuşatarak, devrim
ihracı söyleminden uzaklaşıp uzlaşı ve işbirliğini öne çıkaran bir devlet olduğuna vurgu
yaparken, diğer yandan hemen sınırlarının yanı başındaki ABD’nin askerî gücünü
dengelemeye ve dış düşman karşısında caydırıcı güce sahip olmaya çalışmaktadır.
Tahran yönetimi, bu dönemde, caydırıcı güç olarak devrim öncesi başlayan ve devrim
sürecinde askıya alınan nükleer faaliyetlerini tekrar başlatma eğilimi göstermektedir.
Bu yıllarda İran, güvenlik politikasının temelini Rusya, Çin ve Kuzey Kore gibi
ülkelerden silahlı kuvvetlerinin dış tehditlere karşı koyabilecek askerî malzemelerini
temin etmek üzerine kurgulamıştır. Yine Tahran yönetimi, öncelikli güvenlik açığının,
batı ve güney bölgelerinde yaşandığını ve dış düşman tehdidinin de bu bölgelerden
geldiğini düşünerek, bölgenin enerji nakli konusunda çok hassas noktası olan Hürmüz
Boğazı'ndan geçişi engelleyecek, Körfez’deki ticareti kontrol altına alabilecek ve
sabote edebilecek potansiyellerini geliştirmek üzerine odaklanmıştır. Tahran yönetimi,
Devrim Muhafızları gibi özel askerî yapısı dışında nizami ordusunu da Irak sınır
bölgelerinde konuşlandırmıştır.
1991 yılında SSCB’nin dağılmasının ardından İran’ın kuzey jeopolitiğinde yaşanan
muazzam değişim, Tahran yönetimini, güvenlik politikalarını gözden geçirmeye ve
kuzey eksenli yeni bir savunma yapılanmasına gitmeye zorlamıştır. Orta Asya’da yeni
ortaya çıkan devletler ve bölgedeki otorite boşluğu, Tahran’ı, Irak ile savaşın açtığı
zararları onarmaya çalıştığı, batı ve güney bölgelerinde yaşanan askerî hareketliliğe
odaklandığı bir dönemde savunma harcamalarını artıran çarpan etki yapmıştır. Bu
dönemde İran, Orta Asya’da oluşan yeni jeopolitik ortamın çok kırılgan olduğunu
düşünmekte ve bölgede siyasî, sosyal ve güvenlik açısından istikrarın, gerek bölge
ülkeleri için, gerekse kendi çıkarları için hayati önem taşıdığına inanmaktadır. Tahran
yönetimi, batı ve güney sınırlarında yaşanan askerî hareketliliği büyük bir tehdit
olarak algılarken, aynı zamanda Orta Asya’nın yeni devletlerinin de kuzeyde yeni gü-
venlik tehdidi oluşturmaması için çaba harcamıştır. Tahran yönetimi, Orta Asya’nın
yeni cumhuriyetlerinde yaşanan çatışmalar ve gerginlikler karşısında jeopolitiğinin
getirdiği avantajlarla yapıcı bir rol üstlenmiş ve arabulucu olmaya çalışmıştır. Özellikle
54
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
de Tacikistan’da yaşanan çatışmalı ortamda Rusya ve BM ile işbirliği içinde barış ve
istikrarın sağlanması için çalışan İran, Orta Asya’daki ilk önemli sınavını vermiştir.
İran’ın Orta Asya’ya yönelik öncelikli güvenlik stratejilerinden biri de, bu bölgede
oluşan otorite boşluğundan yararlanarak bölgede nüfuzunu artırma peşinde olan güç-
lerin pasifize edilmesidir. Zira İran, kuzeyinde oluşan yeni jeopolitik ortamın başka
güçlerin bölgeye yerleşmesine zemin hazırlayacak potansiyeli olduğunu görmüş ve
kuzey eksenli yeni tehdit ortamının oluşmasını kaygıyla karşılamıştır. Bu noktada
bölgesel güvenlik işbirliğini öne çıkaran, ulusal çıkarlarını Orta Asya ülkelerinin çıkarlarına
entegre etmeye çalışan Tahran, jeopolitik avantajları yanında, bölgeyle ortak
kültürel ve tarihî bağlarını kullanarak, ekonomik ve siyasî ilişkilerini geliştirme yoluna
gitmiştir. Ama İran’ın savaştan yeni çıkmış yapısı, savunma harcamalarının getirdiği
ağır mali yükler, ABD’nin İran karşıtı politikaları gibi çeşitli nedenler, ekonomik ve
mali açıdan zayıf düşmüş Tahran’ın bölgede etkin ve sözü dinlenir bir devlet olması-
nın önünü almıştır. SSCB’nin dağılmasının hemen ardından 1992 yılında İran’ın doğu
sınırlarında Afganistan’da iç savaşın çıkması, Orta Asya’da iç karışıklıklar ve çeşitli
güçlerin nüfuz mücadeleleri, Tahran’ı bölgesinde gerek bölgesel güçler ve gerekse de
küresel güçler tarafından çıkarlarının önünde bir engel olarak görülmesine neden olmuş
ve Tahran yönetimi, devrimci İslamî ideolojisiyle mahkum edilmeye başlanmıştır.
Bu yıllarda Türkiye ve Pakistan gibi bölgesel güçler de İran karşısındaki tutumunu de-
ğiştirmiş, bu ülkeler ABD ile stratejik işbirliğinin geliştirilmesi ve bölgesel çıkarlarının
bu stratejik işbirliğiyle karşılanması seçeneğine başvurmuştur. Tahran, özelikle de bu
yıllarda, hem sınırları içinde etkiye sahip, hem de bölgesindeki Türk cumhuriyetlerin
uluslaşma çabasına ideolojik zemin hazırlayabilecek Türkçülük akımını büyük bir tehdit
olarak algılamıştır.
11 Eylül olaylarıyla birlikte tüm dünyada olduğu gibi bölgede de büyük bir değişim
yaşanmıştır. ABD, Afganistan’ın ardından Orta Asya’da da çeşitli üslerle askerî varlı-
ğını pekiştirmeye çalıştığı bu dönemde, bir yandan en güçlü düşmanını batı ve güney
bölgelerinden sonra doğu sınırlarında da gören İran, diğer yandan Rusya ve Çin gibi
bölgesel güçler, Orta Asya’nın güvenlik ekseninin ABD yönünde değişmesini kaygıyla
karşılamış ve Orta Asya bölgesi İran, Rusya ve Çin’in ABD’yi bölgeden püskürtmeyi
amaçlayan stratejik işbirliğine sahne olmuştur. ABD’nin Afganistan’a askerî müdahalede
bulunması ve İran’ın neredeyse doğu komşusu hâline gelmesi, Tahran’ın Orta
Asya güvenlik politikalarını da etkilemiştir. Zira 11 Eylül olayları, küresel düzeyde
birçok etkiye sahip olmasına rağmen bu olayın en büyük etkisi, Orta Asya’da ger-
çekleşmiştir.34 İran, Orta Asya’da artan ABD askerî varlığının dengelenmesi için çaba
harcarken, aynı zamanda iç politik dengeleri de daha sert ve radikal söylem içine
girmiştir. Rusya’yı ABD’nin bölgesel varlığının dengelenmesi için önemli bir müttefik
34 Svante E. Cornell, “Regional Politics in Central Asia: The Changing Roles of Iran, Turkey, Pakistan and
China”, http://www.silkroadstudies.org/pub/030720Sapra.pdf (Erişim: 01.07.2011)
55
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
olarak gören Tahran yönetimi, Rusya’ya rağmen de Orta Asya’da politika üretmeye
gayret etmiştir. Özellikle de ortak dil ve kültür bağlarının bulunduğu Tacikistan konusunda
İran, ortak bağlar üzerinden dış politikasını şekillendirmiştir.
Tahran yönetimi, her hangi bir bölgesel ya da uluslararası güvenlik şemsiyesine sahip
olmayan bir ülke olarak, kendisini örgütsel olarak bir güvenlik şemsiyesi altına almaya
çalışmaktadır. ECO’yu güvenlik konularına da ilgili bir yapıya dönüştürmek istese
de bugüne kadar başarılı olamayan İran, Orta Asya güvenlik politikalarında ŞİÖ’yü
öne çıkarmaktadır. İran, 1996 yılında Orta Asya’daki sınır problemlerinin çözüme
kavuşması için kurulan, Rusya, Çin, Kazakistan, Türkmenistan ve 2001 yılında da
Özbekistan’ın katılımıyla oluşan ŞİÖ gibi alternatif bir güvenlik oluşumu içerisinde
yer almayı hedeflemektedir. Gözlemci statüsüyle örgüt içinde yer alan İran35, Orta
Asya’ya yönelik güvenlik politikalarının bir ayağını, ŞİÖ’nün daimi üyesi olmaya bağ-
lamıştır. İran, ŞİÖ üyeliğiyle kendini bir güvenlik şemsiye altına almak istemekte ve
bu stratejisiyle birlikte aynı zamanda ABD’yi dengeleyebileceği, Çin ile de ilişkilerini
derinleştirebileceğini düşünmektedir.36 Ayrıca Tahran yönetimi, bölgesinde kendisine
karşı oluşan Körfez İşbirliği Konseyi ve Arap Birliği gibi örgütleri de ECO ve ŞİÖ gibi
örgütlerle dengelemek istemektedir.
Orta Asya’nın, İran dış politikası
ve güvenlik dengeleri
açısından ayrı bir yeri olduğu
görülmektedir. Zira, neredeyse
ABD tarafından dört bir yandan
kuşatılan İran’ın tek kuşatılmamış
bölgesi Orta Asya’dır.
Yine İran’a komşu 15 ülke bulunmakta
ve bu ülkelerin tamamı
bir şekilde bölgesel ve
uluslararası düzeyde güvenlik
açısından bir koruma şemsiye
altına girmiştir. İran bu açıdan
kendisini bölgesinde yalnız hissetmekte ve çıkış noktası olarak da güvenlik ve ekonomik
eksenli bölgenin en büyük örgütü olarak Orta Asya üzerinden şekillenen ŞİÖ’yü
görmektedir. Ayrıca İran ve Orta Asya ülkeleri arasında bölgesel tehdidin kaynağına
dair algılarının farklılığı, güvenlik eksenli ortak oluşumları engelleyen en önemli faktördür.

35 Can Zeyrek, “Orta Asya’da Etkin Bölgesel Bütünleşme Çabaları: Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)”, Ege
Akademik Bakış-10 (3), İzmir, 2010, s. 871-884
36 Afrasiabi-Maleki, “Iran’s Foreign Policy After 11 September” http://www.bjwa.org/article.php?id=45
1I9jzfehgT5I875Or7AxHDQLaFNK04re6xsJ7Y s.263
56
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
orta asya’da küresel ve bölgesel güçler/
iran’ın stratejik rakipleri [rusya, abd, çin, türkiye ve ab]
İran’ın Orta Asya’ya yönelik politikalarını etkileyen ve stratejik hesaplarına yön
veren faktörlerin başında, bölgeyle ilgili diğer güçlerin politikaları ve stratejik
hesapları da gelmektedir.
SSCB’nin dağılmasının ardından Orta Asya, jeostratejik ve jeopolitik açıdan yeniden
yapılanması, bölgede beş yeni devletin kurulması, sahip olduğu enerji kaynakları ve
Asya’nın önemli geçiş noktalarıyla dünyanın en stratejik bölgesine dönüşmüştür.
Bölgesel ve küresel aktörlerin güç mücadelesine sahne olan Orta Asya’da ABD bizatihî
fiziki varlığıyla doğrudan, Türkiye ve Pakistan gibi bölgesel güçler aracılığıyla da
dolaylı olarak bölgedeki çıkarlarını temin yoluna giden en önemli küresel güçtür. ABD,
1979 yılında Sovyetlere karşı Afgan Mücahitleri destekleyerek dolaylı şekilde varlık
gösterdiği Orta Asya’ya 90’lı yıllarda SSCB’nin dağılması ardından ürettiği politikalarla
doğrudan müdahale etmeye başlamıştır. Daha sonraları Orta Asya ülkelerinin,
NATO’nun Barış İçin Ortaklık programına katılması, bölgedeki hidrokarbon
rezervlerinin dünya pazarlarına açılması için ABD menşeli şirketlerin bölgedeki
faaliyetleri, bölgede radikal İslamî unsurların pasifize edilmesi, SSCB’den kalan kitle
imha silahlarının bu bölgeden, ABD’nin karşı olduğu İran gibi ülkelere ve terör
örgütlerine aktarılmaması, bölgenin uyuşturucu üssü olmaması ve bölgenin serbest
piyasa ekonomisine geçmesi gibi hedefler, zamanla Washington yönetiminin Orta
Asya politikalarının ana hatlarını oluşturmuştur. ABD Kongresi’nde 1999 yılında
“İpek Yolu Strateji Yasası” da onaylanarak Washington yönetiminin Orta Asya’ya
yönelik stratejileri politik çerçevesine de oturmuştur.37 Yüzyıllarca bölgeyi elinde
bulunduran SSCB’nin dağılma sürecinde çeşitli nedenlerle kısa bir süreliğine bölgeye
olan ilgisini kaybeden ama çok geçmeden tekrar politik, stratejik ve askerî ilgisini
Orta Asya’ya odaklandıran Rusya da, Orta Asya için en önemli bölgesel aktördür.
37 Çağrı Erhan, ABD’nin Orta Asya Politikası Ve 11 Eylül Sonrası Yeni Açılımları, http://www.stradigma.
com/turkce/kasim2003/vizyon_sayi_10.pdf s. 7
57
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
Rusya, SSCB’nin dağılmasının siyasal şokunu yavaş yavaş üzerinden atarak, 1993
yılında tekrar bölgeyi ilgi alanına dönüştürmüş ve bölgenin enerji kaynakları üzerindeki
etkiliğini artırma yoluna gitmiştir. Son yıllarda küresel aktör olarak karşımıza çıkan Çin
de, Orta Asya’nın en önemli aktörlerinden biri olarak kabul edilmektedir. 1991 yılında
SSCB ve Çin arasında Orta Asya’da üç yeni sınır devletinin oluşması ve uluslararası
sisteme dahil olmasıyla Pekin yönetimi harekete geçmiş ve Orta Asya’ya yönelik stratejik
hesaplar yapmaya başlamıştır. Çin, sınırlarının güvenliği, Orta Asya enerji kaynaklarına
ve yer altı zenginliklerine erişim imkanlarının sağlanması için politikalar geliştirmiştir.
Bu çerçevede enerji nakil hatlarının kara, hava ve demiryolu güvenliğinin sağlanması,
Pekin’in odaklandığı konular olmuştur. Özellikle de NATO’nun 2002 yılında Prag
Zirvesi’nde, Orta Asya’nın NATO için bölge dışı görülmediğinin ilan edilmesi ve ABD’nin
11 Eylül olayları ardından Orta Asya’da askerî varlığını artırma çabaları, Çin’i birçok
açıdan ciddi rahatsız etmiş ve Pekin yönetimi, Orta Asya’yla ilgili stratejik hedeflerini
pekiştirme yoluna gitmiştir. Enerji kaynaklarına olan ihtiyacı, küresel güç olma
çabalarıyla AB de, Orta Asya’da varlık göstermeye çalışan bir aktör olarak algılanmaktadır.
Daha çok ABD ile çıkarlarını entegre etmeyi hedefleyen ve bölgesel aktörlere yakınlaşarak
Orta Asya’da politika üretmek isteyen AB, özellikle de enerji nakil hatları ve bölgenin
enerji kaynaklarının batıya açılımı, demokratikleşme ve liberal ekonomi modeline ağırlık
verilmesi, bölge ülkelerine ekonomik reform, devletleşme ve yabancı yatırımcıyı teşvik
etme konularında maddi ve teknik yardım sağlanmasıyla ilgilenmektedir. AB, Türkiye ve
ABD ile bölgenin enerji kaynaklarının batıya açılımı konusunda planlanan stratejik
işbirliğine dayalı politikalarını takip ederken, aynı zamanda Orta Asya’da farklı açılımları
da gözden geçirmekte, hatta ABD’nin karşı çıktığı İran senaryolarına da ilgi
göstermektedir.38 Orta Asya’da İran’ı zorlayan en önemli bölgesel aktörün Türkiye
olduğu tartışılmaktadır. Türk cumhuriyetlerinden oluşan Orta Asya’da kültürel, dil ve
tarihî bağlarının güçlü olduğu Türkiye’nin, bölgesel ağırlığının yanında Ankara’nın, ABD
gibi küresel güçle bölgeye yönelik stratejik ortaklığının Tahran’ı bölgeyle ilgili politika
üretmekte zorladığı, Tahran ve Ankara yönetiminin zaman zaman Orta Asya üzerinden
karşı karşıya geldiği düşünülmektedir. Özellikle de Türkiye’nin 90’lı yıllarda İsrail ile de
gelişen politik ilişkileri ve Orta Asya üzerine ikili işbirliği stratejileri, Tahran yönetimini
kaygılandırmıştır.
İran’ın Orta Asya’ya yönelik politikalarını etkileyen ve stratejik hesaplarına yön veren
faktörlerin başında, bölgeyle ilgili diğer güçlerin politikaları ve stratejik hesapları
da gelmektedir. Özelikle de ABD, Rusya, Türkiye, AB ve Çin’in Orta Asya’ya yönelik
ekonomi, enerji ve kültür politikalarını yakından takip eden Tahran yönetimi, rejimin
getirdiği siyasal yapı, iç politik yapılanması, kurumsal ve lider profilinin yanı sıra,
bölgesel ve küresel güçlerin politikalarına göre bölgesel yaklaşımını belirlemektedir.
38 Ertan Efegil, “Avrupa Birliği’nin Orta Asya Politikasının Analizi: Proje Bazlı Yaklaşımdan Stratejik
İşbirliği Anlayışına Geçiş”, Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi (16) Antalya, 2008, s. 65-82
58
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
İran, bölgesinde Rusya ve Çin’i, AB-ABD ve Türkiye’nin Orta Asya’ya nüfuz etme
çabaları karşısında doğal stratejik ortağı olarak görmekle birlikte Pekin ve Moskova
yönetimleriyle Orta Asya bağlamında stratejik açmazlar da yaşamaktadır. Tahran,
Orta Asya’da yeni kurulan devletlerin Rusya ekseninden kaçışının sonucunda küresel
güçlerin bölgeye çekilmesiyle birlikte, dolaylı olarak İran ve Rusya’nın karşı karşıya
geldiğini de görmektedir. Ancak Tahran yönetimi, SSCB’nin dağılması ardından Orta
Asya’da yeni kurulan devletlerle birlikte İran’ın bölgesel ve küresel konumunun daha
da önem kazandığını, Orta Asya’nın açık denizlere ulaşabileceği en uygun coğrafyanın
İran olduğunu, bölgede uygulanacak doğru stratejilerle sanayi, ticaret, kalkınma ve
hatta güvenlik açısından bölgesel gelişmenin yakalanabileceğine inanıyor. Ama İran
bu noktada, Orta Asya ülkelerinin Rusya’ya bağımlılığını azaltmak için bölgesel ve küresel
güçlerle işbirliği yaparak bu güçleri bölgeye çektiğini, özellikle de ABD’nin bölgesel
varlığının Tahran yönetiminin önünde ciddi engel oluşturduğunu düşünüyor. Kimi İranlı
uzmanlar da, İran ve Çin arasında Orta Asya pazarları, ticari ve ekonomik ilişkiler noktasında
rekabetin bölgesel ve küresel diğer rakiplerin işine yaradığını düşünmektedir.
Bu doğrultuda İran’ın Orta Asya’da enerji kaynaklarına kolay ulaşabilecek en önemli
enerji müşterisi Çin’i kaybetme kaygısı yaşadığı, ABD karşısında Çin ile işbirliği stratejisi
peşinde olan İran’ın, aynı zamanda Çin’in Orta Asya’da nüfuzunu çok da artırmaması
gerektiği gibi bir açmaza düştüğü görülmektedir. İranlı uzmanlar, İran ve Çin arasında
bölgede Türkçülük akımı, radikal dinî akımlar, uyuşturucu kaçakçılığı ve terörizmle mü-
cadele gibi alanlarda işbirliğinin derinleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadırlar. İran’ın,
özellikle Orta Asya enerji kaynaklarının dünya pazarlarına ulaştırılması konusunda kuzey-güney
koridorunu bir an önce hayata geçirebilecek stratejiler geliştirmesi gerektiği
üzerinde durulmaktadır. İran burada ABD’nin politikaları ve Orta Asya’daki varlığının
İran’ın önündeki en önemli engel olduğunu ileri sürmektedir.39
İran, kuzey bölgesi Orta Asya’da jeopolitik değişimi, bir yandan ticari ve ekonomik
yalnızlaştırılmasının giderilmesi ve yeni çıkış yolları olarak olumlu karşılarken, diğer
taraftan bölgede Türkçülük ekseninde millîyetçiliğin artmasını, Hazar Denizi’nin hukukî
statüsünün tartışılır olmasını, bölgede yeni enerji koridorları arayışını, bölgedeki
ülkelerin ABD ile ilişkileri üzerinden bölgesel güvenlik dengelerini değiştirmelerini,
doğrudan üst düzey ülke güvenliği konuları olarak değerlendirmiştir. Tahran yönetimi,
Türkiye ve ABD işbirliği içinde Orta Asya’ya yönelik uygulanan politikaları yoğun bir
güvenlik gündemine dönüştürürken, bir yandan da bölge ülkeleri arasında, özellikle de
Hazar Denizi sahili ülkeleriyle yeni oluşan jeopolitik durumla birlikte güven sorunları
ve anlaşmazlıklar yaşamıştır. Özellikle de Türkiye ve ABD’yi bölgeye çeken Orta Asya
ülkelerine yönelik İran’ın en büyük eleştirisi ise, bölge ülkelerinin siyasî ve ekonomik
39 Huseyn Ahmedi, Hemgerayi o Vagerayi İran o Çin Der Asyay-i Merkezî (İran ve Çin Arasında Orta
Asya’da Yakınlaşma ve Uzaklaşma), İran ve Orta Asya Ülkeleri İlişkilerinin Yeniden Gözden Geçirilmesi
Konferansı Makaleleri, Meşhed, 2010
59
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
çıkarlarını, küresel ve bölgesel güçleri bölgeye çekerek temin etmek istemeleridir.40
Tahran yönetiminin bugüne kadar Orta Asya ülkelerine yönelik izlediği politikaların
hedeflenen başarıyı göstermediği görülmektedir. İran dış politikasında Orta Asya’ya
yönelik ortak tarih, kültür, dil ve dinî mirasa vurgu yapan ve jeokültürel yaklaşımı
benimseyen stratejilerin yerine, daha gerçekçi yaklaşımların sergilenmesi gerektiği
düşünülmektedir. İran’ın Orta Asya ülkeleriyle kalkınma odaklı dış politika yaklaşımı-
nın daha olumlu sonuçlar vereceği ve özellikle enerji alanında işbirliğini artırıcı stratejilerin,
Tahran yönetimini ABD, Rusya, Türkiye, Çin ve AB gibi rakipleri karşısında
daha güçlü kılacağı varsayılmaktadır.
iran’ın orta asya ülkeleriyle ikili ilişkileri
1991 yılında SSCB’nin dağılması ve Orta Asya’da yeni cumhuriyetlerin kurulmasıyla birlikte
İran, aktif bir şekilde bölgede yeni oluşan siyasî coğrafyaya yönelmiş ve buradaki
yeni devletlerle ilişkiler geliştirmeye başlamıştır. İran’ın yüzyıllardır uzak kaldığı komşu
coğrafyası Orta Asya’yı önemsediği de, Türkmenistan ve Tacikistan gibi bölge ülkelerini
ilk tanıyan ülkelerden biri olmasıyla görülmektedir. Orta Asya politikasının bir ayağını
öncelikle Şiiliğin getirdiği ortak paydaların bulunduğu Azerbaycan’a, diğer ayağını dil
ve kültür birliğinin bulunduğu Tacikistan’a ve Hazar Denizi havzası ile Orta Asya’ya
yönelik reel politik açılımlarını da Türkmenistan’a dayandıran İran, öncelikle Orta Asya
ülkelerinin kıta içi sıkışıp kalmışlığının kendi jeopolitik konumuyla giderilebileceğini ve
bu ülkeler için en uygun ulaşım kanalı olabileceğini düşünmektedir. İran’ın, hâli hazırda
Orta Asya ülkeleriyle ilişkilerinde önemsediği konuların başında ekonomik ve ticari iş-
birlikleri, özellikle de hidrokarbon enerji kaynaklarının nakli gelmektedir.
iran-türkmenistan ilişkileri
27 Ekim 1991 yılında bağımsızlığını ilan eden Türkmenistan’ı ilk tanıyan ülkelerden
biri de İran’dır. Açık denizlere doğrudan ulaşım imkânı olmayan, 488.100 kilometrekare
yüzölçümü bulunan ve İran ile sınırları 1200 km.yi aşan Türkmenistan, İran’ın
Orta Asya ülkelerine açılan tek kapısı olduğu gibi, Hazar Denizi hukukî statüsü tartış-
malarında Tahran yönetiminin en önemli stratejik ortağıdır. SSCB döneminde dünyanın
en çok pamuk üretilen ilk 10 ülkesi arasında yer alan Türkmenistan’ın bugün gelinen
noktada yaklaşık 25 milyar dolarlık GSMH’sı vardır. İran, Türkmenistan’ın ekonomik
ilişkide bulunduğu ülkeler arasında çok önemli bir konuma sahiptir. Türkmenistan’ın
40 Zehra Ahmedipur, Tahavvulat o Çaleşhay-i Jeopolitik-i İran Der Asyay-i Merkezî Der Garn-i Bistoyekom
(21. Yüzyılda İran’ın Orta Asya’da Jeopolitik Sorunları ve Gelişmeleri), İran ve Orta Asya Ülkeleri
İlişkilerinin Yeniden Gözden Geçirilmesi Konferansı Makaleleri, Meşhed, 2010
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
6O
ihracat yaptığı ülkeler sıralamasında Rusya’dan sonra ikinci sırada yer alan İran, ithalat
yapılan ülkeler sıralamasında da yedinci sırada yer almaktadır.
TABLO 8: Türkmenistan’ın İhracat ve İthalat Yaptığı Öncelikli Ülkeler (2007)
İhracat Yapilan Ülkeler İthalat Yapilan Ülkeler
Rusya Ukrayna
İran Kazakistan
Türkiye Özbekistan
Çin Rusya
İtalya Fransa
Tacikistan Almanya
İsveç İran
Azerbaycan Litvanya
Afganistan Hollanda
Singapur Ermenistan
Kaynak: http://www.turkmenistanembassy.org
Rusya’dan sonra Türkmenistan’ın ikinci ticari ortağı olarak görülen İran,
Türkmenistan’ın sahip olduğu petrol ve doğalgaz kaynaklarının dünya pazarlarına
açılacak önemli bir güzergahıdır. İran ve Türkmenistan arasında ilişkiler, her geçen
yıl gelişme kaydetmektedir. İran, rafineri, yol yapım, santral, iletişim yatırımlarından
taşımacılık, enerji boru hatları ve elektrik hatları yatırımlarına kadar birçok alanda
Aşgabat hükümetiyle işbirliği içinde çalışmaktadır. İran ve Türkmenistan arasındaki
ilişkilerin en hassas ve ciddi olduğu alanlardan birisi, doğalgaz ve petrol kaynaklarının
nakli ve diğeri ise, Hazar Denizinin hukukî statüsüne dair iki ülke ilişkileridir.
İran’ın önemli doğalgaz ve petrol kaynakları ülkenin güneyinde yer almakta, güney
ve kuzey bölgeleri arasındaki uzun mesafe, bu enerji kaynaklarının güneyden kuzeye
taşınmasında ciddi mali yük oluşturmaktadır. Tahran yönetimi bu konuda, kuzey
eyaletlerine güney bölgelerinden çok daha yakın olan Türkmenistan doğalgazını ithal
etmekte ve bu doğalgazı, hem kuzey bölgelerinde kullanmakta, hem de Türkmenistan
doğalgazı üzerinden oluşturduğu swap sistemiyle ciddi ekonomik kazanç elde etmektedir.
Açık denizlere doğrudan ulaşımı bulunmayan Türkmenistan da, Tahran ile bu
ilişkileri sayesinde İran’ın güneyindeki limanlarına ulaşmakta ve buradan uluslararası
pazarlara açılmaktadır. Son üç yıl içinde Türkmenistan’dan yaklaşık 7 milyar metreküplük
doğalgazın İran üzerinden uluslararası piyasalara ulaştığı belirtilmektedir.
İran ve Türkmenistan arasında 2003 yılında imzalanan anlaşma gereği Tahran, her yıl
Türkmenistan’dan 50 milyon dolarlık elektrik alımı da yapmak durumundadır. Yine
İran, Türkmenistan aldığı yıllık 300 milyon kilowat elektriği Türkiye’ye ulaştırmak-
61
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
tadır. İran ve Türkmenistan arasında kurulan Ortak Ekonomik İlişkiler Komisyonu,
düzenli olarak bir araya gelmekte ve iki ülke arasındaki ekonomik ve mali ilişkileri ele
almaktadır.
HARİTA 5: Türkmenistan’ın Planlanan Petrol İhraç Güzergahları
İki ülke arasında üst düzey ekonomik ve mali ilişkilerin yanında, Türkmenistan’ın
1995 yılında BM’ye başvurarak elde ettiği “tarafsızlık statüsü”, İran ve Türkmenistan
arasında siyasî ilişkilerin sınırlarını belirleyen en önemli statü olarak karşımıza
çıkmaktadır. İran, başlangıçta Türkmenistan sınır bölgesinde yaşayan Türkmen
vatandaşlarına yönelik Aşgabat yönetiminin etkili olabileceğini düşünerek güvenlik
kaygısı içinde olmuşsa da, Türkmenistan, bağımsızlığını kazandıktan sonra geçiş
sürecinde etnik ve kültürel değerlerin etkisini azaltan ve daha çok ekonomik çıkarlara
dayanan pragmatik dış politika anlayışıyla, hem ülke içinde, hem de bölgesinde güvenlik
ve istikrar yapılanmasına önemli katkı yaparak, İran’ı bu konuda rahatlatmıştır. Aynı
şekilde İran da, Türkmenistan ile ilişkilerinde etnik, kültürel ve devrimin getirdiği
ideolojik yapının etki alanını oldukça pasifize ederek bölgedeki istikrar arayışına katkı
yapmıştır. İran açısından Türkmenistan’ın elde ettiği “tarafsızlık statüsü” Tahran
yönetiminin ABD tarafından kuşatılmaya çalışıldığı coğrafyada güvenlik stratejilerine
önemli katkı yapmaktadır. ABD’nin bölgesel ve uluslararası arenada İran karşıtı tahrik
62
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
ve baskılarına boyun eğmek zorunda kalmayan bir Aşgabat yönetimi, İran’a kuzey
jeopolitiğinde nefes aldırmaktadır.
İran, Orta Asya ile bağlantı noktası konumundaki Türkmenistan ile ilişkilerine özel
önem vermektedir. Tahran yönetimi, Türkmenistan üzerinden oluşturacağı kara ve
demiryolu ulaşım ağlarıyla SSCB’nin eski ulaşım ağlarına bağlanarak, sınırı olmadığı
Özbekistan, Kazakistan gibi diğer Orta Asya ülkelerine ulaşımın sağlanmasını hedeflemektedir.
Bu doğrultuda birçok proje hayata geçmiş ve ilk olarak 1996 yılında İranTürkmenistan
arasında demiryolu ağları kurulmuştur. İran, Türkmenistan ile oluş-
turduğu bu ulaşım ağlarıyla tarihî İpek Yolu’nun yeniden canlandırılması projesinde
önemli avantajlar elde etmiştir. Türkmenistan, doğal kaynaklarının dünya pazarlarına
ulaştırılması noktasında Rusya’ya olan bağımlılığını dengeleme çabaları içinde AB, ABD,
Çin ve İran ile Moskova yönetimini çok rahatsız etmeden ilişkiler geliştirme yolları-
nı aramaktadır. Aynı şekilde İran da özelikle savunma sanayisi ve nükleer faaliyetleri
konusunda işbirliği yaptığı Rusya’yı karşısına almaktan çekinerek, Türkmenistan ile
dengeli ve çok taraflı ilişkiler geliştirme yollarını aramaktadır. Özelikle de son günlerde
iki ülke ilişkilerinde dikkat çekici bir gelişme de, Türkmenistan’da beş ülkenin katıldığı,
Türkmenistan, Özbekistan, İran, Umman ve Katar arasında demiryolu, deniz ve kara
taşımacılığı anlaşmasının imzalanmasıyla, kuzey-güney ulaşım koridoru oluşumunda
önemli adım atılmasıdır. Bu anlaşmayla birlikte İran’ın yıllardır peşinde olduğu Orta
Asya ve Körfez arasında kuzey-güney koridoru oluşturulmaya başlanmıştır.
İran, Orta Asya ülkelerine ilişkilerinde özel önem verdiği ECO oluşumunu, Türkmenistan
ilişkilerinde de önemsemekte ve ECO çerçevesinde ilişkilerin kurumsallaşarak
çok taraflı boyut kazanmasına çalışmaktadır. Rusya’nın dışında kaldığı bölgedeki en
önemli ekonomik işbirliği örgütlerinden biri olan ECO, SSCB’den ayrılan Orta Asya
ülkeleri için de doğrudan Rusya’yı karşısına almadan ikili ve çok taraflı ilişkiler geliş-
tirilmesi için önemli bir mecra olarak görülmektedir.
iran-kazakistan ilişkileri
İran, 16 Aralık 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden Kazakistan ile aynı yıl içinde
resmî ilişkilerini başlatmış ve ABD’den sonra bu ülkede büyükelçiliğini kuran ilk
ülkelerden biri olmuştur. İran, Kazakistan’ın sahip olduğu kuzey-güney ulaşım koridorundaki
önemli konumu, doğalgaz ve petrol kaynakları, Rusya’nın güneye geçiş
noktasında önemli bir mevkide yer alması ve Hazar Denizi üzerinden ortak sınırların
paylaşılması gibi etkenlerle bu ülkeyle ilişkilerine önem vermektedir. Tahran yönetimi,
Kazakistan’ın doğrudan açık denizlere ulaşımı olmamasını ve kendisinin güney
koridorunda bu imkânlara sahip olmasını, iki ülke arasında ulaşım konusunu stratejik
işbirliği alanı olarak görmektedir. İran ve Kazakistan arasında ilişkilerin stratejik
63
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
yapısı olmamakla birlikte İran, bu ülkenin bölgede sahip olduğu konumu ve özelliklerinden
dolayı ikili ilişkilerine önem vermektedir. Ayrıca Kazakistan’ın Rusya ile özel
ilişkileri İran açısından önemsenmekte ve bu ilişkiler, bölgesel ve uluslararası arenada
Rusya ile özel ilişkilere sahip İran’ın Kazakistan ile ilişkilerine daha farklı bakmasına
neden olmaktadır. Kazakistan’ın, geniş coğrafyasıyla, bölgesel iki büyük güç Rusya ve
Çin ile sınırları yanında neredeyse tüm Orta Asya ülkeleriyle de ortak sınırlara sahip
olması, Orta Asya’ya yönelik bölgesel güç olma politikaları yürüten İran açısından
Kazakistan ile ilişkileri ayrı bir anlam kazanmaktadır. Kazakistan açısından da İran’ın
sahip olduğu jeopolitik avantajlar, Afganistan’da yaşanan olumsuz durumun çözüme
kavuşmasında Tahran’ın sahip olduğu önemli roller, Hazar Denizi üzerinden ortak
sınırların paylaşımı gibi konular, iki ülke ilişkilerine bölgesel ve uluslararası bir boyut
kazandırmaktadır. Kazakistan’ın dış politikasına egemen olan ekonomik bakış açısı,
iki ülke arasında ilişkilerin de özellikle ekonomik eksenli gelişmesine neden olmuş ve
ulaşım, enerji kaynaklarının nakli, karşılıklı ticari yatırımlar, Hazar Denizi’nde deniz
taşımacılığı gibi alanlarda ikili ilişkiler geliştirilmiştir. İran’ın Orta Asya’ya yönelik politikalarında
özel bir yere sahip olan İpek Yolu demiryolu hattı projesinin Çin’e bağlantı
noktası olan Kazakistan, İran dış politikasında bu açıdan da önemli bir yere sahiptir.
İki ülke arasında 90’lı yıllarda ekonomik ve ticari eksende başlayan ilişkiler, her geçen
yıl gelişim göstermiştir. Özellikle son yıllarda iki ülke arasında varılan anlaşmalarla
günlük 75 bin varil Kazak petrolü, İran üzerinden dışa açılmaktadır. İran tarafından kurulmakta
olan Neka-Tahran boru hattının 2015 yılında tamamlanmasıyla günlük 200
bin varil Kazak petrolü değişiminin yapılması planlanmaktadır. İran’ın Türkmenistan
ve Kazakistan ile birlikte üç ülke arasında boru hattı yapımını içeren planları, ABD tarafından
önlenmektedir. İran ve Kazakistan arasında Irak’ın da içinde yer alacağı yeni
boru hattı projeleri
de görüşülmektedir.
Kazakistan,
daha önceleri sahip
olduğu Rusya
üzerinden enerji
nakil hatlarını, Bakü-Ceyhan,
Afganistan-Pakistan,

İran ve Çin gibi
enerji nakil projeleriyle
çeşitlendirmeye
çalışmaktadır.
64
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
İran ve Kazakistan arasında
ekonomik, mali ve ticari iliş-
kiler, ilişkilerin başlangıç yıllarından
bu yana Tahran’ın dı-
şişleri aracılığıyla katıldığı iki
ülke ortak ekonomik ilişkiler
komisyonu aracılığıyla takip
edilmektedir.41 İran ve Kazakistan
arasında rejim farklılığı,
Hazar Denizinin hukukî statü-
sü konusunda görüş farklılıkları
ve dış politika paradigmalarının
birbirinden ayrı olması,
iki ülke arasında siyasî yakınlaşmaların
sadece pragmatik,
ekonomik ve ticari eksenli
oluşmasına neden olmaktadır.
İran, iki ülke ilişkilerine ortak
tarih ve kültür bağlamında jeokültürel
derinlik kazandırmak istese de uzun yıllar Rus kültür ve siyasetinin etkisinde
kalan Kazakistan’da bu yaklaşımları derinlik kazanamamaktadır. Kazakistan’ın
batılı ülkelerle ve özelikle de Rusya ile ilişkilerine verdiği önem, İran tarafından zaman
zaman kaygıyla karşılanmaktadır. Kazakistan da İran ile ilişkilerinde, öncelikle Rusya
ve ABD’yi karşısına almamak için oldukça temkinli tutum sergilemektedir.
İki ülke arasında 20 yıl içinde karşılıklı birçok üst düzey ziyaret gerçekleşmiş ve ticari,
ekonomik, siyasî, kültürel birçok alanda onlarca protokol imzalanmıştır. Bu protokollerin
çoğu, karşılıklı iyi niyet göstergesi olarak kalmış ve hayata geçememiştir.
İran, Kazakistan ile üst düzey ilişkilerin devamının bir göstergesi olarak gördüğü hayata
geçememiş bu protokollerden çok da rahatsız değildir. Ama İran son dönemde
Hazar Denizi’nin hukukî statüsü konusunda Rusya ile anlaşarak sektörel paylaşımı
kabullenen ve Hazar Denizi’ndeki birçok kaynağını Rusların kullanımına açan Astana
yönetiminden rahatsızdır.
İran, Orta Asya ülkelerine yönelik genel politikaları çerçevesinde özel önem verdiği ECO
üzerinden Kazakistan’ın da içinde yer alacağı çok taraflı ilişkiler geliştirmek istemektedir.
Bu doğrultuda İran, ECO’nun kurucu üyelerinden Türkiye ile de Orta Asya ülkelerini
hedefleyen ve bunun içinde Kazakistan’ın da olduğu işbirliği süreçleri planlamaya
çalışmaktadır. Kazakistan da, Afganistan üzerinden algıladığı uyuşturucu kaçakçılığı ve
41 Mehdi Senai, “Negahi Be Revabet-i Siyasiy-i İran Ba Cumhurihay-i Asyay-i Merkezî”, http://www.ipis.
ir/pdf/asia-ghafghaz-66/1.pdf (Erişim: 20.06.2011)
Kaynak: http://www.geographicguide.net/asia/kazakhstan.htm
HARİTA 6: Kazakistan Coğrafyası ve Komşuları
65
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
terör tehditleri konusunda İran’ı bölgedeki dominant güçlerden biri olarak görmekte
ve bu durum Tahran yönetimi ile ilişkilerine farklı bir boyut katmaktadır. Yine Astana
yönetimi, bölgesinde en büyük tehdit kaynağı olarak Çin’i görmekte ve İran’ın Çin ile
gerek ikili ilişkileri, gerekse Orta Asya’daki işbirliği potansiyellerini göz önünde bulundurarak
Tahran’ı dış politikasında bölgesel bir aktör olarak değerlendirmektedir.
iran-özbekistan ilişkileri
İran’ın 31 Ağustos 1991 yılında bağımsızlığına kavuşan Özbekistan’ı resmî olarak
tanıması ve iki ülke ilişkilerinin başlaması, bu ülkenin bağımsızlığının ilanından bir yıl
sonrasında gerçekleşmiştir. Tahran yönetimi, ilişkilerin başlangıcında devrimin getirdi-
ği İslamcı ideoloji ve sömürge karşıtlığının dış politika araçlarıyla Özbekistan’a yönelik
politik bir tutum sergilemiş ve bu yaklaşım, Taşkent yönetiminin İran’dan uzaklaşmasına
zemin hazırlamıştır. Bu dönemde İslamcıların, Özbekistan’a sınır Tacikistan’da
önemli başarılar elde etmesi ve Özbekistan’ın diğer bir sınırı olan Afganistan’da ya-
şanan gelişmelerden derin güvenlik kaygıları yaşayan Taşkent yönetimi, ABD’den de
aldığı destekle olabildiğince Tahran’dan uzaklaşmaya çalışmıştır. Bu aşamada Özbekistan
ve İran arasında yaşanan soğuk ilişkilerin temelinde, Taşkent yönetiminin, laik
siyasal sisteme vurgusu ve din eksenli bir yönetimle işbirliğinden kaçınması, İran’ın
Özbekistan’da dinî faaliyetler yürütmesi ihtimali, Tahran’ın Tacikistan’da İslamcılarla
olan ilişkileri, İran’da dinî eğitim alan Özbek öğrencilerin varlığı ve bu öğrencilerin Özbek
yönetimine karşı kışkırtılması ihtimali, İran’ın Özbek dilinde devlet karşıtı yaptığı
radyo yayınları gibi faktörlerin yanında İran’ın, Orta Asya’da dominant bir güç olma
ihtimali gibi etkenler yatmaktadır. Özbekistan’ın 2005 yılına kadar iç politikasında
İslamcılık karşıtı ve dış politikasındaki ABD yanlısı tutumu, Özbekistan’ı tehdit eder
bir şekilde İran’ın Tacikistan üzerinden bölgesel gücünü artırması endişesi42, İran’ın
İslamcı ideolojisi ve dış politikada devrim ihracı söylemi gibi faktörler, İran-Özbekistan
arasında ilişkilerin uzun yıllar temkinli ve soğuk geçmesine neden olmuştur.
İki ülke ilişkilerindeki bu dönemde yaşanan soğukluğun en bariz göstergesi, ABD
Kongresi’nin 1995 yılında İran karşıtı yaptırım kararının Orta Asya ülkeleri içinde,
sadece Özbekistan tarafından resmen kabul edilmiş olmasıdır.
İki ülke arasında soğuk ve temkinli yaklaşımların hakim olduğu sınırlı ilişkilerin dö-
nüm noktası, 2003 yılında İslam Kerimov’un Tahran’ı ziyaretidir. Kerimov bu ziyaretinde,
İran’ın üst düzey yetkilileriyle bir araya gelmiş ve iki ülke arasındaki ilişkilerin
geliştirilmesi yönünde görüş alış-verişleri yapılması gerektiğini belirtmiştir.43
42 Özbekistan’ın en önemli iki şehri Semerkant ve Buhara’da İran kültür ve medeniyet tarihinin derin
etkisiyle birlikte Tacikistan’ın bu iki şehir üzerindeki konumu ve İran-Tacikistan işbirliği uzun yıllar
Taşkent yönetiminin ciddi güvenlik kaygısı olmuştur.
43 Mehdi Senai, http://www.ipis.ir/pdf/asia-ghafghaz-66/1.pdf
66
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
İki ülke arasında karşılıklı güven eksikliği ile başlayan ilişkiler zamanla değişime
uğramış ve Özbekistan, İran ile ilişkilerin geliştirilmesi konusunda daha pozitif bir
tutum sergilemeye başlamıştır. İlişkilerin daha olumlu bir perspektif kazanmasında
Özbekistan’ın, başta Rusya ve Çin’in etkileri olmak üzere çeşitli faktörlerin etkisiyle
ABD ve Batılı ülkelerle son yıllarda ilişkilerinde yaşadığı sıkıntılar yanında İran’ın,
Afganistan ve Tacikistan gelişmeleri karşısında takındığı yapıcı tutumla birlikte bölgesinde
güvenlik ve istikrar arayışına vurgu yapması etkili olmuştur.
HARİTA 7: Özbekistan
Son yıllarda iki ülke arasında ticari, ekonomik ve mali ilişkilerin artmakta olduğu
gözlemlenmektedir. Uzmanlar, iki ülke arasında uzmanlar ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi
yönünde müzakere ve görüşmeler yaparken, diğer yandan iki ülke özel sektör
girişimi de faaliyetlerine hız vermeye çalışmaktadır. İran, bu ülkede petrokimya ürünleri
ve kimyasal üretim, plastik sanayisi sektörü, ilaç, otomotiv yedek parçası, gıda,
sanayi yağları, taşımacılık gibi sektörlerle yakından ilgilenmektedir. İki ülke arasında
özellikle ülkelerin jeopolitik yapısından kaynaklanan taşımacılık sektörünün önemi
ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. İran ve Özbekistan arasında gümrük
anlaşmaları da gözden geçirilmiş ve iki ülke arasında ticaretin önündeki engeller kaldırılmaya
çalışılmıştır.
Özbekistan’ın, Ceyhun ve Seyhun gibi bölgesinin iki büyük nehri ve su kaynağı arasında
yer alan coğrafyası ve Orta Asya’daki devletlerle ortak sınırları gibi jeopolitik
67
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
yapısıyla sahip olduğu stratejik konumu, Orta Asya’yı dış politikasında özel ilgi alanı
olarak gören İran’ın her zaman dikkatini çekmiştir. İran açısından bakıldığında Özbekistan
pazarlarında etkin olmak, Orta Asya ülkelerinin pazarlarına nüfuz etme anlamını
taşımaktadır. Hâlihazırda 1 milyar dolara yakın bir ticaret hacmine sahip İran
ve Özbekistan ticari ilişkileri, aslında çok daha büyük potansiyelleri barındırmaktadır.
Orta Asya’da lider ülke olma hedefi bulunan Özbekistan, bölgede nüfuzunu artırmak
isteyen İran’ı potansiyel rakip olarak görmektedir. İran’ın Rusya ve Çin ile Orta Asya
üzerinden geliştirmeye çalıştığı stratejik ortaklığı kaygıyla takip eden Taşkent yö-
netimi, kıta arası sıkışıp kalmışlığının bir alternatifi olan İran’la ilişkilerinin ticari ve
ekonomik alanda gelişmesinden rahatsız olmamıştır.
Özbekistan, Batılı ülkelerle ilişkilerinin sıkıntılı dönemler yaşaması ardından
Afganistan’da yaşanan gelişmelerle ilgili İran’ın yapıcı rolünü görmüş ve dış politikası-
nın Afganistan’a yönelik stratejilerinde İran’ı dikkate almaya başlamıştır. İran ve Özbekistan,
ŞİÖ ve ECO üyesi iki ülke olarak da bu örgütlerin aracılığıyla ilişkiler tesis etmeye
çalışmaktadır. Özbekistan, ECO’nun özellikle siyasî ve güvenlik konularına müdahil olan
bir örgüte dönüşmesini istememektedir. 11 Eylül olayları ardından ABD’ye askerî üs
olan Özbekistan, bu dönemde İran’ın güvenlik tehdidi algısı çemberine girmiştir.
Bugün gelinen noktada Özbekistan, İran’ın Ortadoğu’daki ABD-İsrail eksenli statükoyu
kıramadığını ve Orta Asya ile Hazar havzasına yöneldiğini düşünmekte ve Tahran
yönetimiyle temkinli ekonomik çıkarlarını önceleyen bir politik tutum sergilemek istemektedir.
Tahran yönetimi de aynı şekilde Orta Asya ülkelerine giriş kapısı olarak
görülen Özbekistan’la bölgesel işbirliğinin geliştirilmesi için ilişkilerini geliştirmek ve
bu sayede ülkenin Rusya, Çin ve ABD eksenlerine kayma ihtimali bulunan politikaları-
nı kendi lehine yumuşatmayı hedeflemektedir.
iran-kırgızistan ilişkileri
31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden Kırgızistan, Orta Asya’nın doğusunda
198.500 kilometrekarelik yüzölçümü ve yaklaşık 5 milyonluk nüfusuyla, Çin
sınırında İpek Yolu üzerinde, Çin siyasî ve inanç sistemiyle İslam dininin öğretisinin
buluştuğu bir coğrafyada yer almaktadır. Kırgızistan’ın temel ekonomik faaliyetleri
tarımsal üretim, küçük sanayi, madencilik44 ve altın üretiminden ibarettir. Bağımsızlığından
1996 yılına kadar eksi büyüme trendine sahip Kırgızistan, bu yıldan itibaren
çeşitli ekonomik programlarla büyümesini pozitif hâle getirebilmiştir.
Kırgızistan, coğrafi konumu itibariyle bölgesinde dünyanın önemli geçiş
güzergâhlarından birinde yer almaktadır. Kırgızistan, jeopolitik ve jeostratejik bakım-
44 Kırgızistan bölgesinde en büyük taş kömürü yataklarına sahip ülkesidir.
68
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
dan da büyük bir önem arz etmektedir. Çin, Afganistan, İran, Hazar Havzası ve Orta
Asya petrol ve doğal gaz kaynaklarına yakınlığı bakımından Manas Hava Limanı’nın
öneminin yanı sıra, Rusya’nın kullanımında bulunan Kant askerî üssü de konumu
bakımından büyük önem taşımaktadır. Öte yandan Kırgızistan, Çin’in Orta Asya’ya
açılan kapısıdır. Rusya dâhil bütün bu büyük coğrafyada yaşayan insanlar, ihtiyaçları-
nın önemli bir bölümünü, Çin tarafından üretilen mallarla karşılamaktadırlar. Başkent
Bişkek, bu yoğun ticari faaliyetlerin gerçekleştiği kent konumundadır.
Bugün Orta Asya üzerinde çeşitli politikalar geliştiren bölgesel güçler Rusya ve Çin’in
yanı sıra Türkiye, İran, Hindistan, Pakistan, AB, İsrail, Japonya ve hepsinden önemlisi
ABD, Kırgızistan’ın sahip olduğu coğrafi konumundan yararlanmak istemektedir. Bu
ülkeler, güçleri oranında bölgede etkin olmaya ve doğal kaynakların paylaşım mücadelesinde
bulunmaya çalışmaktadırlar.
İran, 1991 yılında, Kırgızistan’ın bağımsızlığı ardından bu ülkeyi resmen tanıdı ve ikili
ilişkilerini başlattı. İlişkilerin ilk başladığı yıllar sakin ve bazen de inişli-çıkışlı geçen
bir süreç izledi. Özellikle 1993 yılında yaşanan gelişmeler, iki ülke arasındaki ilişkilerde
dönüm noktası olmuştur. 1993 yılında Akayev’in İsrail’i ziyareti ve Kırgızistan’ın
İsrail’de büyükelçilik açma girişimi, Tahran yönetimini rahatsız etmiştir. Bu gelişmenin
ardından o dönemdeki İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti, Orta Asya ülkelerine
yönelik planlanmış bir dizi ziyaret kapsamında Bişkek’in de bulunmasına rağmen
itiraz olarak bu ziyaretini iptal etmiştir. Bu gelişmelerin yaşanması ardından birkaç ay
içinde o dönemin Kırgız Cumhurbaşkanı Askar Akayev’in Tahran ziyareti ve bu ziyaret
sırasında iki ülke ilişkilerine yönelik siyasî ve ekonomik temelli işbirliği protokolleri
imzalanması, Akayev’in Kırgızistan-İsrail arasındaki ilişkilerin siyasî bir kapsamı olmadığını
söylemesi ve bu ziyaretin hemen ardından birkaç ay içinde dönemin İran
Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani’nin Bişkek’i ziyareti ve burada da çeşitli alanlarda
iki ülke işbirliği protokolleri imzalanması, İran ve Kırgızistan arasındaki ilişkilerde bir
dönüm noktası olmuştur.45 Bu yıllardan sonra özellikle de 1996 yılından sonra iki ülke
arasında ekonomik ve ticari ilişkilerin ivme kazandığı görülmektedir. 2000’li yıllarda
Tahran’ın ev sahipliği yaptığı ECO toplantısı için Akayev’in tekrar Tahran’ı ziyareti,
bu ziyaret esnasında iki ülke işbirliği protokolleri imzalanması, bu ziyaretin ardından
bir yıl sonra İran Cumhurbaşkanı Hatemi’nin Bişkek ziyareti iki ülke ilişkilerinin siyasî
ve ekonomik bakımdan gelişmesine katkı yaptı. Bu yıllarda 11 Eylül olayları ardından
ABD’nin Afganistan’a askerî müdahalesi ve Kırgızistan’ın Manas hava üssünün ABD
tarafından kullanılması karşısında Hatemi’nin Bişkek ziyareti, önemli mesajların verildiği
bir ziyaret olarak karşımıza çıkmaktadır. Bişkek’te Hatemi ve Akayev, karşılıklı
olarak bölgesel istikrar ve güvenliğe vurgu yapmış ve özellikle de Hatemi, İran’ın bölgesinde
ihtiyaç duyduğu en önemli durumun istikrar ve güvenlik olduğunu belirtmiştir.
45 Bruce Pannier, “Turkey and Iran in Former Soviet Centeral Asia and Azerbaijan: The Battle for Influence
that Never Happened”, Perspectives On Central Asia, volume 2, no 13, 1998, p. 3
69
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
HARİTA 8: Kırgızistan
Kaynak: http://www.orsam.org.tr/
ECO, ŞİÖ, İKÖ, Kolektif Güvenlik Örgütü gibi bölgesel ve uluslararası yapılara üye
olması yanında Kırgızistan’ın coğrafi konumundan kaynaklanan önemiyle birlikte
Tahran yönetimi, Bişkek ile ikili ve çok taraflı ilişkilerin geliştirilmesini istemektedir.
Kırgızistan’ın Orta Asya’daki ülkelerin neredeyse tamamıyla ortak sınırları paylaşması,
Rusya ve Çin ile sahip olduğu ortak sınırlar, Fergane vadisine komşu Kırgızistan’ı, İran
dış politikasında özel bir konuma yükseltmektedir. Ama aynı zamanda İran’ın, Orta
Asya ülkeleri arasında ekonomik ilişkilerinin en zayıf olduğu ülke de Kırgızistan’dır.
Kırgızistan’ın başlıca ticari ve ekonomik ortakları Rusya, Kazakistan, Özbekistan, Çin,
ABD ve Türkiye’dir. İran, Kırgızistan’ın onuncu sırada yer alan ticari ortağıdır.
Dünyadaki en önemli uranyum rezervlerinin de bölgede yer aldığı ve Kırgızistan’ın
uranyum işleyen hidrometalürji fabrikasına sahip olması da, İran’ın bu ülkeye karşı
olan ilgisini artırmaktadır. Bugün Orta Asya Cumhuriyetleri’nin MAGATE ve nükleer
silah bulundurmayan ülkeler olarak Nükleer Silah’ların yayılmasını önlemeye dair anlaşmaya
taraf olduktan sonra Kazakistan, Kırgızistan ve diğer cumhuriyetlerde bulunan
büyük uranyum madenleri faaliyet göstermemektedir. Kırgızistan’ın, Özbekistan
ve Kazakistan ile birlikte Orta Asya İşbirliği ve Kalkınma Alanının kurucu üyesi olması
ve bu oluşumun daha derin entegrasyona yönelmesi ve bölge ülkeleriyle ilişkileri de
Tahran yönetimi açısından Bişkek’e ayrı bir önem kazandırmaktadır. Kırgızistan da
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
7O
çeşitli ulaşım projeleri ile, dünya ekonomisine entegre olmayı hedeflemekte ve İran bu
noktada kendi jeopolitiğinin getirdiği avantajları kullanmak istemektedir. İran, Orta
Asya’ya yönelik güvenlik politikalarında daha önce de bahsettiğimiz gibi ŞİÖ’ye özel
bir anlam yüklemekte ve ŞİÖ üyesi ülkelerle ilişkilerine bu perspektifi de katmaya
çalışmaktadır. Kırgızistan’ın, gerek Çin sınırında ŞİÖ’nün bir üyesi olması, gerekse
de Rusya ve ABD’nin askerî üslerine ev sahipliği yapması, Tahran yönetimi açısından
Bişkek ile ilişkilerin güvenlik politikaları eksenli de değerlendirilmesine neden
olmaktadır. Diğer taraftan Kırgızistan’ın Tacikistan ve Özbekistan’daki İslamcıların en
önemli faaliyet merkezi konumunda görülen Batken Bölgesi ve Fergane Vadisine olan
yakınlığı, bölgedeki İslamcılarla önemli ilişkileri bulunan Tahran’ın, Kırgızistan’la ilgili
bakış açısına başka anlamlar yüklemektedir. Ayrıca Kırgızistan açısından ABD, Rusya
ve Çin’in yanı sıra İran’ın da başta enerji kaynakları olmak üzere çeşitli nedenlerle bölgeye
ilgi göstermeye başlaması, dış politikasında karşılık bulmuş, Bişkek yönetimi,
İran ile ilişkilere yönelmiştir.46
İran, 2005 yılında Kırgızistan’da yaşanan değişim ve dönüşüm karşısında dış politikasında
hemen bir değişime gitmemiş ve bu ülkede yaşanan gelişmeleri dikkatle izlemeye
devam etmiştir. Kırgızistan’da yaşanan gelişmeleri Batılı devlet güçleri ve onun
güdümlü araçları STK’ların bir oyunu olduğunu düşünen Tahran yönetimi, Bişkek’te
gerçekleşen yeni siyasî oluşuma karşı da temel dış politika hedefleriyle yaklaşmış ve
Tahran-Bişkek ilişkilerinin her alanda gelişmesi için çaba harcamıştır.
Kırgızistan, Hazar bölgesi ülkeleri gibi zengin petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip
değildir. Ancak, günümüzde en az bu zenginlikler kadar önemli olan stratejik konuma
sahiptir. Kırgızistan’ın ABD kontrolünde olması, Çin-Orta Asya bağlantısının denetim
altında tutulması anlamına gelmektedir. Bu durumda Çin’in özellikle Türkmenistan
enerji kaynaklarının transferi konusunda tereddütler yaşayacağı kaçınılmazdır. Zira yeni
enerji hatlarının geçeceği bölgeler, Kırgızistan’daki ABD üssünün gözetiminde olacaktır.
Ayrıca ABD, Orta Asya petrol ve doğalgazının İran’ı devre dışı bırakarak güneye
inmesi konusunda uzun süre girişimde bulunmuştur. ABD’nin genel çıkarları açısından
Afganistan’dan aşağı inecek bir boru hattı, sadece İran’ı devre dışı bırakmayacak, aynı
zamanda Orta Asya’da Rus-Çin ortak çıkarlarına da darbe vuracaktır.47 Bu noktada Kırgızistan,
bölgenin enerji nakil hatları bakımından da jeopolitik bir aktöre dönüşmekte ve
bölgedeki enerji kaynaklarının dünya pazarlarına açılması yönünde geliştirilen planları
yakından takip eden Tahran yönetimi, Bişkek ile yakın ilişkiler geliştirmek istemektedir.
46 Asim Memedov, “Gürcistan Ve Kırgızistan’da Yönetim Değişikliğinin Nedenleri Ve Yeni Yönetimlerin
Dış Politikaları”(Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ankara 2009, s. 288
47 Memedov, s.333
71
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
iran-tacikistan ilişkileri
143.100 kilometrekare yüzölçümü ve yaklaşık 7 milyonluk nüfusuyla 9 Eylül 1991’de
bağımsızlığına kavuşan Tacikistan, bağımsızlığının ardından çeşitli iç ve dış etkenlerle
iç savaşın içine girmiş ve Rusya yanlısı Tacik yönetime karşı iki grup, millîyetçi ve İslamcı
cephe, muhalefete başlamıştır. Orta Asya’da doğrudan Özbekistan’ı ve Rusya’yı
hedef alabilecek olan bu muhalefet cephesi ve mücadelesine karşı güvenlik tehdidi
algılayan Taşkent ve Moskova yönetimleri, hemen müdahalede bulunmuşlardır.48
HARİTA 9: Tacikistan
1991 yılında SSCB’nin dağılmasıyla yeni kurulan Orta Asya devletleri arasında dil ve
kültürel öğeler bakımından İran’a, Tacikistan’dan daha yakın bir başka ülke yoktur.
İran’ın dil, kültür ve medeniyet havzası olarak Orta Asya ile derin ve köklü bir geçmi-
şi olmasına rağmen Afganlar, İranlılar ve Tacikler dışında bölgede aynı dili konuşan
başka ülkeler bulunmamaktadır. Orta Asya ülkelerinin geneli Türk dilli toplumlardan
oluşmaktadır. İran, Orta Asya’da kendine en yakın toplumun ilk devlet tecrübesini
yaşadığı dönemde ortaya çıkan iç savaş durumuna karşı ve buradaki İslamcı muhalefete
destek verilmesi noktasında temkinli bir yaklaşım sergileyerek, Rusya’yı ve
Orta Asya’daki diğer ülkeleri karşısına almaktan kaçınmıştır. O güne kadar devrimci
48 Shireen Hunter, “Religion, Politics, and Security in Central Asia”, SAIS Review of International Affairs,
Volume 21, Number 2, Summer-Fall, US, 2001, pp. 65-90
72
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
ideolojiden beslenen dış politikasıyla devrim ihracı peşinde olduğu düşünülen İran,
Tacikistan’da güçlü ve başarıya ulaşabilecek bir İslamî hareketi desteklemektense,
Rusya ile işbirliğine giderek Tacikistan’da olayların yatıştırılmasında yapıcı bir rol üstlenmiştir.
İran bu dönemde, hem İslamcı, hem de millîyetçi Tacik gruplarla ilişkilerini
geliştirerek bölgede nüfuzunu artırma yoluna gitmiştir. İran, Tacikistan olayları kar-
şısında olumlu ve yapıcı bir tutum sergilemesine rağmen, bölgede Tahran yönetimi
aleyhine geliştirilen propagandalar, İran’ın Orta Asya’da radikal İslamî grupları desteklediği
ve rejimlerin yıkılması peşinde olduğu gibi algıların oluşmasına ve nihayetinde
başta Özbekistan olmak üzere diğer birçok Orta Asya ülkeleriyle ilişkilerinde
sorunlar yaşanmasına neden olmuştur.
Tahran yönetimi, genel hatlarıyla Orta Asya’ya yönelik politikalarında savunma sanayisi
ve silahlanma ihtiyaçlarını karşıladığı Rusya’yı karşısına almaktan kaçınan bir
tutum sergilemiştir.
Tacikistan, Çin ve Afganistan ile ortak sınırları paylaşan Orta Asya’nın, Pakistan
ve Hindistan’a en yakın coğrafyası olarak bu ülkelerin Orta Asya’ya açılan kapısı
konumundadır. Su kaynakları açısından bölgesinin en önemli ülkesi olan Tacikistan,
Kırgızistan’ın ardından bölgedeki en büyük taş kömürü yataklarına sahiptir. İran ve
Tacikistan arasında ekonomik ve ticari ilişkilerin diğer bazı Orta Asya ülkelerine göre
çok daha iyi durumda olduğu görülmektedir. İran, Tacikistan ve Afganistan arasında
oluşturulan Fars Dilli ülkeler birliği kapsamında, bu ülkelerin en büyüğü ve en gelişmişi
olarak İran, alt yapı faaliyetlerinden, yol, baraj, santral yapımına, elektrik şebekelerinin
birbirine bağlanmasına, kültürel ve edebî faaliyetlerden sinema, televizyon ve iletişim
teknolojilerine kadar birçok alanda Tacikistan ile ilişkiler içindedir. Tacikistan ile
kara ve demiryolu ulaşımı konusunda hayati öneme sahip Afganistan da, İran’ın
Orta Asya ve özellikle de Tacikistan’a yönelik politikalarının temel ülkelerinden
biridir. Afganistan’da yaşanan gelişmelerle birlikte bölgede artan uyuşturucu madde
kaçakçılığı ve bu sorunun Tahran’ı doğrudan tehdit etmesi karşısında İran, Kabil’in
yanı sıra, Tacikistan ile de yakın işbirliği içinde olmaya çalışmaktadır. İran güvenlik ve
savunma politikaları açısından da Tacikistan’ın bölgesinde önemli bir konumu vardır.
Bugüne kadar iki ülke arasında savunma ve askerî ilişkiler sınırlı kalmıştır. İran, birçok
Batılı ve bölge ülkesinin Orta Asya ülkelerinin askerî ve emniyet birimlerine mali,
savunma ve askerî yardımda bulunduğunu görmekte ve devrimden sonra kendisinin
geliştirmeye çalıştığı savunma sanayisi ve teknolojilerini Orta Asya pazarlarına da
satabileceğini düşünmektedir. Özelikle de Rusya’nın zaman zaman Tacikistan’a
askerî ve savunma yardımlarını aksattığını gören Tahran yönetimi, bu ülkeyi savunma
teknolojileri ve askerî malzemeleri satışı konusunda potansiyel hedef pazar olarak
algılamaktadır. İranlı uzmanlar, Tacikistan’la ilişkilerin derinleşip gelişmesi önündeki
en büyük engelin İran ve İran ürünleri aleyhindeki propagandaların olduğunu ve
Tahran yönetiminin acilen bu propagandaların önünün alınması yönünde adımlar
73
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
atması gerektiğini düşünmektedirler. Tacikistan’da, İran’ın ülkede egemenliğe son
vereceği ve Tacikistan’ı kendi topraklarına katacağı ya da İran’ın Tacikistan’daki
varlığının burada İslamcıları güçlendirdiği gibi algılar gün geçtikçe artmaktadır. İran’ın
Fars dili ve kültürü çalışmaları ekseninde ilişkileri SSCB döneminde de devam eden
Tacikistan’da, son 20 yıl içinde algıların bu noktaya gelmesi düşündürücüdür.
1995 yılına kadar İran’ın İslamcılara siyasî ve silah desteği sağladığı gibi iddialarla
iki ülke arasında yaşanan problemler ve güven bunalımı, 1996-97 yıllarında dönemin
cumhurbaşkanı Rahman’ın Tahran ziyareti ve iki ülke arasında kültürel, ekonomik ve
savunma gibi birçok alanda işbirliği protokollerinin imzalanması, Tacik muhalifler ve
Duşanbe hükümeti temsilcilerinin BM denetiminde Tahran’da bir araya gelmesi gibi
girişimlerle aşıldı. Özellikle de 2002 yılında iki ülke arasında kapsamlı işbirliği protokollerinin
imzalamasıyla siyasî, sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkiler hızla gelişti. İran,
Tacikistan ve Afganistan cumhurbaşkanlarının Fars dilli ülkeler birliği oluşumu kapsamında
Kabil, Taşkent ve Tahran’da defalarca bir araya gelmeleri de ikili ve çok taraflı
ilişkilerin gelişmesine zemin hazırlamaktadır. İran bu fırsatları değerlendirmekte,
Afganistan ve Tacikistan’daki altyapı yatırımlarına hız vermektedir. Üç ülke arasında
kara ve demiryolu bağlantısı yanında elektrik şebekelerinin de birbirine bağlanması,
ortak TV, radyo ve basın-yayın faaliyetlerinin yapılması, eğitim-öğretim alanında ortak
müfredat çalışmaları gibi birçok alanda işbirliğini içeren projelerin hayata geçirilmesiyle
kısmi ekonomik, ticari ve kültürel entegrasyon çalışmaları devam etmektedir. İran
ayrıca, Tacikistan’da yapımını üstlendiği ve yatırım yaptığı Seng Tudeh 2 baraj yapımı
gibi büyük projelerle bir yandan Tacikistan’da mühendislik hizmetleri sektörüne geniş
iş imkanları hazırlarken, diğer yandan bu tür projelerle Orta Asya ülkelerine de mü-
hendislik hizmetlerini pazarlamaya çalışmaktadır. İran, sağlık alanında da Tacikistan’da
74
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
III.
b
ö
l
ü
m
faaliyet gösteren en önemli ülkedir. Duşanbe’de yapımını tamamladığı Kalp İhtisas Hastanesi,
Tacikistan’ın en iyi hastanelerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Orta Asya’nın en düşük kişi başına düşen millî gelirine sahip, tarımsal üretim, özellikle
de pamuk üretimine dayalı ekonomik yapısıyla Tacikistan, aynı zamanda zengin
altın, gümüş ve uranyum yataklarına da sahiptir. İran’ın Ortadoğu’dan sonra dış politikasında
gelişen “Doğu’ya Bakış” perspektifiyle Orta Asya ülkelerine yönelik politikalar,
geliştirdiği ve özellikle de Ahmedinejad döneminde bu dış politika perspektifinin
derinlik kazandığı görülmektedir. İran, Orta Asya ülkeleriyle pragmatik dış ilişkiler
geliştirmeye ve çıkarlarını ideolojik çerçevelerin dışında tutmaya çalışmaktadır. Orta
Asya’da kültürel bağlarının en güçlü olduğu ülke Tacikistan, gerek Orta Asya ülkelerine
yakınlığı, gerekse Çin ve Afganistan ile sahip olduğu ortak sınırları dolayısıyla
Tahran yönetiminin Orta Asya politikalarında özel bir konuma sahiptir. Tacikistan,
aynı zamanda İran’ın devrim sonrası Batılı ülke ve uluslararası kurumlarca izole edilişinin
kırıldığı önemli bir dönüm noktasının da ülkesidir. Zira BM denetiminde Tacik
yönetimi ve muhaliflerinin Tahran’da bir araya gelmesi ve müzakerelerin burada ger-
çekleşmesi, İran’a uluslararası arenada politika üretme imkanı sağlamış ve bu durum,
İran dış politikasında önemli moral desteğe dönüşmüştür.
75
iran’ın orta asya politikaları rapor
III.
b
ö
l
ü
m
sonuç
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
76
Sonuç
Orta Asya ile uzun yüzyıllara dayanan siyasal, kültürel, edebî ve sosyal ilişkilere sahip
İran, yüzyıllardır çeşitli iç ve dış nedenlerle uzak kaldığı coğrafyaya 1991 yılında SSCB’nin
dağılması ve Orta Asya’da yeni devletlerin kurulmasıyla geri dönebilmiştir. 1979 yılında
yaşadığı devrim süreciyle iç ve dış politikasında önemli değişimler yaşayan Tahran, batı
ve güney coğrafyasında Ortadoğu’ya ideolojik eksenli odaklandığı bir dönemde SSCB’nin
dağılmasıyla kuzey jeopolitiğinde meydana gelen muazzam değişikliği, bir yandan gü-
venlik kaygıları nedeniyle endişeyle karşılarken, diğer yandan uluslararası ve bölgesel
izolasyonunun kırılmasını sağlayabilecek yeni oluşumlar olarak heyecanla karşıladı.
Bölgesinde ve uluslararası arenada devrimin getirdiği İslamcı ideoloji ve devrim ihracı
söylemleriyle istenmeyen ve güvenilmeyen ülke olarak algılanan İran, Orta Asya’da ya-
şanan gelişmelerle birlikte dış politikasının imajını da değiştirmeye çalıştı. Elbette iç gelişmelerin
etkisiyle devrim ideolojine yönelik eleştirilerin ve devrimin geldiği yeni aşamaların
da, dış politika değişim sürecini tetiklediği kabul edilse de bilfiil Orta Asya, İran’ın
dış politik yaklaşımının pragmatize oluşunun uygulama alanı olarak görülmektedir.
Orta Asya politikasının bir ayağını öncelikle Şiiliğin getirdiği ortak paydaların bulunduğu
Azerbaycan’a, diğer ayağını dil ve kültür birliğinin bulunduğu Tacikistan’a ve Hazar
Denizi havzası ile Orta Asya’ya yönelik reel politik açılımlarını da Türkmenistan’a dayandıran
İran, öncelikle Orta Asya ülkelerinin kıta içi sıkışıp kalmışlığının kendi jeopolitik
konumuyla giderilebileceğini ve bu ülkeler için en uygun ulaşım kanalı olabileceğini dü-
şünmektedir. 1996 yılında Türkmenistan ve İran arasında Tejen-Meşhed arasında demiryolunun
yapılmasıyla bugüne kadar karşılıklı iyi niyet teatilerinin gerçekleştiği İranOrta
Asya ilişkilerinde büyük bir gelişme kaydedilmiştir. Bu da göstermektedir ki İran’ın
kara ve demiryolu ağlarını ABD’yi aşmayı başarıp da Orta Asya’da yayması hâlinde Orta
Asya ülkeleriyle ilişkilerinde önemli ilerlemeler sağlanabilecektir.
1997 yılında Hatemi ile başlayan dış politika söylemlerindeki yumuşama ve uzlaşıya
yapılan vurgularla birlikte Medeniyetler Arası Diyalog tezi ve İran’ın “Doğu’ya Bakış”
perspektifinin gelişmesi, ardından bu perspektifin Ahmedinejad döneminde İran dış
politikasının temel dinamiklerinden biri hâline gelmesiyle Orta Asya, Tahran’ın dış politikasının
en önemli gündemi hâlini almıştır.
ABD tarafından bugün batısıyla, doğusu ve güneyiyle askerî kuşatma altında olan
İran’ın, Washington yönetiminin askerî varlığının bulunmadığı tek güvenlikli bölgesi,
Orta Asya’dır. İran, güvenlik ve savunma politikaları gereği de Orta Asya’nın bu konumuna
büyük önem vermekte ve bölge ülkeleriyle dengeli, açıktan iç işlerine müdahaleden
uzak, karşılıklı kazan-kazan ilkesine dayalı ilişkiler geliştirme yoluna gitmektedir.
77
iran’ın orta asya politikaları rapor
s
o
n
u
ç
Orta Asya konusunda bölgesel yaklaşımı benimseyen bölge dışı güçlerin her türlü mü-
dahalesine ve bölgeye nüfuz etme girişimlerine karşı çıkan Tahran yönetimi, bu doğ-
rultuda bölgenin en büyük iki gücü Rusya ve Çin ile Orta Asya bağlamında stratejik
ortaklıklar kurmaya çalışmaktadır.
Sınırlarındaki 15 ülkenin hepsinin bir şekilde bölgesel ya da uluslararası örgütlerdeki
üyeliğiyle güvenlik şemsiyesi altında olan ve sadece kendisinin güvenlik şemsiye olmayan
İran, Orta Asya’yı bu durumun kırılacağı, bölgede ŞİÖ veya ECO çatısı altında
bir güvenlik oluşumuyla kendisini daha güvenli hissedebileceği bir coğrafya olarak da
önemsemektedir.
İran’ın son dönemde iç gelişmeleri ve siyasal krizleri yanında ambargolara maruz kalmış
ekonomik yapısının kırılganlığı, Orta Asya ülkelerinin zayıf ekonomik ve siyasî yapıları ve
bu nedenle dış güçlere bağlı kalışı, Tahran’ın Orta Asya ülkelerine yönelik politikalarını
sınırlandırmaktadır.
İran, jeopolitik ve jeostratejik imkanlarıyla Hazar Denizi’nin hukukî statüsü, Hazar havzası
ve Orta Asya enerji kaynaklarının dünya pazarlarına ulaştırılması, Körfez’deki kontrol
mekanizmalarındaki etkin gücü gibi konularda bölgesel ve uluslararası bir aktör olarak
algılanırken, aynı zamanda devrim sonrası iç politik dengelerinde yaşanan kırılmalar
ve devrim ideolojisinin gün geçtikçe toplumsal dayanaklarını kaybetmesiyle içerde güç
kaybetmektedir.
1991 yılında SSCB’nin dağılması ardından ortaya çıkan Orta Asya ülkeleriyle İran arasında
ilişkilerin tesis edilmesi üzerinden 20 yıl geçmiş ve bu süre zarfından önce Haşimi Rafsancani
ardından Muhammed Hatemi ve son olarak da Mahmud Ahmedinejad olmak üzere
üç cumhurbaşkanı görev yapmıştır. Bu üç cumhurbaşkanının da İran iç politikasında farklı
dengelerin ve fraksiyonların temsilcileri olduğu göz önünde tutulursa, İran’ın Orta Asya’ya
yönelik dış politikasının da farklılık gösterip göstermediği ya da İran’ın Orta Asya’ya yö-
nelik politikalarında bir süreklilik olup olmadığı sorusu akla gelmektedir. 20 yıllık süre
zarfında İran’ın iç politika dengelerinde muazzam değişimler ve dönüşümler yaşanması-
na rağmen Tahran’ın Orta Asya politikalarında değişime neden olan faktörlerin iç politik
ortamın yanında, bu değişimlerin nedeninin daha çok bölgesel ve küresel gelişmelerden
etkilendiği ve İran’ın Orta Asya politikalarının kesintili bir süreklilik yaşadığı görülür.
İran’ın iç ve dış politikasında tutumunun yumuşaması, bölgesel ve uluslararası arenada
güven tazeleyen girişimlerde bulunması ve çıkarlarını bölgesel ve küresel güçlerle entegre
etmeyi başarması durumunda Ortadoğu ve Orta Asya’nın en önemli güçlerinden
biri olacağı şüphesizdir.
kaynaklar
İRAN’IN
ORTA ASYA POLİTİKALARI
79
iran’ın orta asya politikaları rapor
KAYNAKLAR
(Kitap, Dergi, Makale, İnternet)
Ahmed Davutoğlu, Ortadoğu’da Barış Süreci ve Diplomatik Savaş, Altınoluk Dergisi sayı 103, 1994;
Stratejik Derinlik-Türkiye’nin Uluslararası Konumu, İstanbul, Küre Yayınları, 2004
Ali Alfoneh, “The Revolutionary Guards’ Role in Iranian Politics” http://www.meforum.org/
Ali Rıza Senai, Huzur o Nufuz-i Kudrethay-i Mıntıkay-i o Fera-Mıntıkay-i Der Asyay-i Merkezî: Forsetha
o Tehdidat Beray-i Cumhuriy-i İslamî İran, Faslname-i Asyay-i Merkezî o Kafkas, Sayı 64, Tahran, 2008
Asaf Bayat, İran’da Devrim ve Karşı Devrim, Pınar Yayınları, İstanbul, 2009
Asghar Shirazi, The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic, London: I.B Tauris, 1997
Asim Memedov, “Gürcistan Ve Kırgızistan’da Yönetim Değişikliğinin Nedenleri Ve Yeni Yönetimlerin Dış
Politikaları”(Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ankara 2009
Bayram Sinkaya, “İran İslam Cumhuriyeti’nde Siyasal Yapı ve Yönetim”, Ortadoğu Siyasetinde İran,
Ankara, 2011; “İran’da Asker-Siyaset İlişkileri ve Devrim Muhafızları’nın Yükselişi”, Ortadoğu Etütleri,
Cilt I, Sayı 2, Ankara, 2010
Bertil Nygren, “Putin’s Use of Natural Gas to Renintegrate the CIS Region”, Problems of PostCommunism,
Cilt 55, Sayı 4, 2008
Bruce Pannier, “Turkey and Iran in Former Soviet Centeral Asia and Azerbaijan: The Battle for Influence that
Never Happened”, Perspectives On Central Asia, volume 2, no 13, 1998
Bülent Aras, “Amerika-Orta Asya İlişkileri ve İran’ın Konumu”, Avrasya Dosyası, Ankara, 1999; “İran’ın
Değişen Güvenlik Dengesi Çerçevesinde Orta Asya ve Kafkasya Cumhuriyetleri ile İlişkileri”, Avrasya
Dosyası, cilt 3, sayı 3, Ankara 1996
Can Zeyrek, “Orta Asya’da Etkin Bölgesel Bütünleşme Çabaları: Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)”, Ege
Akademik Bakış-10 (3), İzmir, 2010
Çağrı Erhan, ABD’nin Orta Asya Politikası Ve 11 Eylül Sonrası Yeni Açılımları, http://www.stradigma.com/
David Menashri, Iran, Decade of War and Revolutions, Holmes Mener, New York, London, 1990
Elkhan Nuriyev, “Azerbaijan and the European Union: New Landmarks of Strategic Partnership in the
South Caucasus–Caspian Basin”, Southeast European and Black Sea Studies, Cilt 8, Sayı 2, 2008
Emir İbrahimi, Said Ahevan, Berresi Mevani o Rahkarhay-i Tosiey-i Revabet-i İran o Kazakistan (İran ve
Kazakistan Arasında İlişkilerin Geliştirilmesi Önündeki Engellerin İncelenmesi), İran ve Orta Asya Ülkeleri
İlişkilerinin Yeniden Gözden Geçirilmesi Konferansı Makaleleri, Meşhed, 2010
Ertan Efegil, “Avrupa Birliği’nin Orta Asya Politikasının Analizi: Proje Bazlı Yaklaşımdan Stratejik İşbirliği
Anlayışına Geçiş”, Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi (16) Antalya, 2008
Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolution, Princeton University Press, New Jersey, 1982
Fehimeh Azmudeh, Hemkarihay-i Estratejik-i İran o Asyay-i Merkezî Ber Payey-i Seyaset-i Harici-i Tosie
Mehver (Kalkınma Odaklı Dış Politika Ekseninde İran ve Orta Asya Stratejik İşbirliği), İran-Orta Asya
İlişkilerini Yeniden Gözden Geçirmek Konferansı Makaleleri, Meşhed, 2010
Gökçen Ekici, “Gölge Aktörün Stratejik Hamleleri: İran Türkistan İlişkileri Gelişiyor”, Stratejik Analiz,
Sayı 42, Ankara, 2003
Habibullah Ebulhasan Şirazi, “Tosiey-i Monasebat-i İran o Asyay-i Merkezî; Yeni Stratejiler”, http://www.sid.ir/
Hamid Algar, İslam Devriminin Kökenleri, İşaret Yay. İstanbul, 1988
Huseyn Ahmedi, Hemgerayi o Vagerayi İran o Çin Der Asyay-i Merkezî (İran ve Çin Arasında Orta Asya’da
hoca ahmet yesevi uluslararası türk-kazak üniversitesi
8O
Yakınlaşma ve Uzaklaşma), İran ve Orta Asya Ülkeleri İlişkilerinin Yeniden Gözden Geçirilmesi Konferansı
Makaleleri, Meşhed, 2010
İlyas Kamalov, Rusya’nın Orta Asya Politikaları Raporu, Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayını, Ankara, 2011
John Frederick Bradley, The Russian Conquest of the Caucasus, Curzon Press, Canada, 1998
Kaan Dilek, “İran’da Meşrutiyet Hareketi ve Dönemin Siyasî Gelişmeleri”, Akademik Ortadoğu, Cilt 2,
Sayı, 1, İstanbul, 2006; Halkın Mücahitleri Kandil’e Çıkarsa!, http://www.sde.org.tr; İran’da Radikal
Çekişme, http://www.kaandilek.com/; “İran’da Din, Siyaset ve Muhalefet”, Stratejik Düşünce Dergisi,
Sayı 16, Ankara, 2011
Kaveh Afrasibi, Abbas Maleki, “Iran’s Foreign Policy After 11 September”, http://www.bjwa.org/
Laurent Ruseckas, “Turkey and Eurasia: Oppurtunities and Risks in the Caspian Pipeline Derby”, Journal
of International Affairs, Cilt 54, Sayı 1, 2000
Leonard A. Stone, “The International Politics of Central Eurasia” http://leonardstone.8m.com/
Mahmoud Ghafouri, “China’s Policy in the Persian Gulf”, http://www.mepc.org/
Mansoor Moaddel, The Class, Politics and Ideology in the Iranian Revolution, Columbia University, New York, 1993
Mehdi Parvizi Amineh - Henk Houweling, “Global Energy Security and Its Geopolitical Impediments-The
Case of the Caspian Region”, Perspectives on Global Development and Technology, Sayı 6, 2007
Mehdi Senai, “Negahi Be Revabet-i Siyasiy-i İran Ba Cumhurihay-i Asyay-i Merkezî”, http://www.ipis.ir/
Misagh Parsa, The Social Origins of the Iranian Revolution, Rutgers University Press, New Brunswick, 1989
,یایسآ یاهروشک و ناریا یراجت تالدابم شرتسگ هب ور یلماعت ,Nandel Alipur Rıza Muhammed
http://www.bashgah.net/
Muhammed Rıza Hafızniya, Mahmud Şems Dovletabadi, Muhammed Huseyn Efşordi, “Elayeq-i
Jeopolitik-i İran Der Asyay-i Merkezî o Forsethay-e Pişru” (İran’ın Orta Asya ile Jeopolitik İrtibatı ve
Fırsatları), Faslnamey-i Jeopolitik, Tahran, 1386 (2007)
Nasib Nassibli, “Azerbaijan’s Geopolitics and Oil Pipeline Issue”, http://www.sam.gov.tr/
Nebahat Yazıcı, Ayhan Demirtaş, “Turkey’s Natural Gas Necessity and Consumption” http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/009083101316931870
Nikki Keddie, The Roots of the Revolution; An Interpretative History of Modern Iran, Yale University
Press, New Haven and London, 1981
Refet Yinanç-Hakan Taşdemir, Gökhan Çetinsaya (Editörler), “İran ve Güvenlik Algılamaları”, Uluslararası
Güvenlik Sorunları ve Türkiye, Seçkin Yayınları, Ankara, 2002
Robin Wright, Iran’s New Revolution, http://www.foreignaffairs.com/articles/55624/robin-wright/iransnew-revol...
Said Amir Arjomand, Turban of the Crown, Oxford University Press, New York and Oxford, 1988
Saideh Lotfian, “Irans Middle East Policies under President Khatami”, The Iranian Journal of International
Affairs, Vol. 10, No 4 1998-99
Serkan Taflıoğlu, Soğuk Savaş Sonrası İran Dış Politikası, www.aysam.gen.tr/
Shahram Chubin, “The Soviet Union and Iran”, http://www.foreignaffairs.com/
Shireen Hunter, “Iran’s Pragmatic Regional Policy,” Journal of International Affairs, 2003; Iran and the
World: Continuity in a Revolutionary Decade, Indiana Univ. Press, US, 1990; “Religion, Politics, and
Security in Central Asia”, SAIS Review, Volume 21, Number 2, Summer-Fall, US, 2001
Stephen J. Blank, “The Strategic Importance of Central Asia: An American View”, Parameters, Spring
2008; Rethinking Asymmetric Threats, http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/; “Energy, economics,
and security in Central Asia: Russia and its rivals”, http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/
Svante E. Cornell, “Regional Politics in Central Asia: The Changing Roles of Iran, Turkey, Pakistan and
China”, http://www.silkroadstudies.org/
Yusuf Yazar, Enerji İlişkileri Bağlamında Türkiye ve Orta Asya Ülkeleri, Ahmet Yesevi Ünv. Yay. Ankara, 2011
Zbigniew Brzezinski, Büyük Satranç Tahtası, İstanbul, Sabah Kitapları, İstanbul, 1998
Zehra Ahmedipur, Tahavvulat o Çaleşhay-i Jeopolitik-i İran Der Asyay-i Merkezî Der Garn-i Bistoyekom
(21. Yüzyılda İran’ın Orta Asya’da Jeopolitik Sorunları ve Gelişmeleri), İran ve Orta Asya Ülkeleri İlişkilerinin
Yeniden Gözden Geçirilmesi Konferansı Makaleleri, Meşhed, 2010
Dr. Kaan DİLEK
1974 yılında İstanbul’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Antalya ve
İstanbul’da tamamladı. Anadolu Üniversitesi’nde İktisat okudu. 1994
yılında İran’da Medeniyet Tarihi bölümünde ikinci lisans öğretimini
ve 2000-2006 yılları arasında da Tahran Üniversitesi’nde Fars Dili ve
Edebiyatı bölümünde yüksek lisans ve doktora eğitimini tamamladı.
Çok iyi derecede Farsça, Tacikçe, Darice, Azerice ve orta düzeyde
Arapça ve İngilizce bilen Kaan Dilek, 2001-2009 yılları arasında İran
ve Türkiye’de muhabirlik, gazetecilik, çeşitli kurum ve kuruluşlarda
çevirmen ve danışman olarak görev yaptı. 2009 yılında Ortadoğu
Stratejik Araştırmalar Merkezi’nde (ORSAM) Şiilik Araştırmaları
Danışmanı olarak çalışan Kaan Dilek, 2010 yılından itibaren Stratejik
Düşünce Enstitüsü’nde (SDE) Ortadoğu uzmanı olarak çalışmaktadır.
Bugüne kadar edebiyat ve araştırma alanında yayınlanan kitaplarının
yanı sıra birçok akademik ve aktüel dergilerde Ortadoğu, Şiilik ve İran
üzerine yazıları ve makaleleri yayınlandı.
İran’ın
Orta Asya Politikaları
9 789944 237086
ISBN 978-9944-237-08-6
CMYK
Dr. Kaan Dilek

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar