Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları

R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 6 . 5 ( N i s a n ) / 1
Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları
Aziz MERHAN1
Emel TEKİN2
Özet
İran Edebiyatının 12.-13. yüzyıl mutasavvıf şairlerinden Feridüddin Attar’ın Mantıku’tTayr
(Kuş Sohbeti) adlı eseri Ali Şir Nevayi tarafından 1499 yılında Lisanu’t-Tayr (Kuş
Dili) adıyla Çağataycaya çevrilmiştir. Türkiye’de ve Özbekistan’da bütünlük içinde
çalışılmış olan bu eserin içindeki destanlardan biri de çok meşhur olan Şeyh San’an
Destanıdır. Destanın Fransa’da Milli Kütüphane’de (Bibliotèque Nationale de France) iki
destandan oluşan bir mecmua içinde bulunan bir kaydı (Supplèment Turc. 978) elimizde
bulunmaktadır. Hâlihazırda üzerinde çalışmakta olduğumuz bu destanda Çağatayca dil
unsurları yanında Oğuzca unsurlar dikkat çekmektedir. Bu nedenle bu yazıda söz konusu
elyazmasına değinilerek Çağataycaya ve Oğuzcaya özgü belirgin unsurlar üzerinde
durulacaktır. Çağatayca dil unsurları metinden seçilen örneklerle ortaya konulduktan
sonra Oğuzcaya ait dil unsurları karşılaştırmalı olarak sunulacaktır.
Anahtar Sözcükler: Ali Şir Nevayi, Şeyh San’an Destanı, Çağatayca, Oğuzca, elyazması.
The Chagatai and Oghuz Language Elements in Ali Shir Navai’s Story Sheikh
San’an
Abstract
The work of Fariduddin Attar who is one of the 12.-13. century sufi poets of Persian
literature, Mantikuttayr (The Conference of the Birds) was translated to Chagatai
language in 1499, which was named as Lisanuttayr (The Language of the Birds) by Ali
Shir Navai. One of the stories in this work which is very famous is Sheikh San’an Epic.
One copy of this story which is placed in a two-story journal (Supplèment Turc. 978) in
the National Library of France (Bibliotèque Nationale de France) is available to us. In this
story we are currently working on the attention is drawn to Oghuz language elements as
well as Chagatai language elements Therefore, the study focuses on specific and
distinctive elements of Chagatai and Oghuz languages by referring to the aforementioned
manuscript. Having introduced Chagatai language elements through the examples which
have been selected from the text, the Oghuz language elements will be comparatively
presented.
Key words: Ali Shir Navai, The Story Sheikh San’an, Chagatai, Oghuz, manuscript.
1. Giriş
İran edebiyatının ünlü mutasavvıf şairi Feriddüdin Attar (öl. 1220) Mantıku’t-Tayr (Kuşların
Sohbeti) adlı mesnevisinde kuşların Kaf Dağı’nın ardında olduklarına inandıkları, ama
gerçekte insan-ı kâmilliğe ulaşmak için ardına düştükleri Simurg (sį “otuz” ve murġ “kuş”) adlı
efsanevî kuşa yaptıkları yolculuğu ve bu yolculukta karşılaştıkları güçlükleri işler. Feriddüdin
Attar’ın, bu yolculuğu anlatırken yararlandığı hikâyelerden biri de çalışmamızın konusu olan
Şeyh San’an Destanıdır. Destan, Feridüddin Attar’ın Mantıku’t-Tayr’ına3 nazire olarak
yazılan 14. yüzyılda Eski Anadolu Türkçesiyle yazan Gülşehri’nin Mantıku’t-Tayrı4
ile 15.

1 Doç. Dr., Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı, amerhan@yildiz.edu.tr
2 Yıldız Teknik Üniversitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili Ve Edebiyatı ABD Eski Türk Dili YL
Öğrencisi, emelltekinn@gmail.com
3 Farsçası: Farīduddīn ‘Aŧŧār 1962, 77-91 ve Türkçesi: Feridüddin-i Attar 2001, 97-127.
4 Levend 1957, 22-51.
2 / R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 6 . 5 (A p r i l)
The Chagatai and Oghuz Language Elements in Ali Shir Navai’s Story Sheikh San’an / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
yüzyıl Çağatay dilinin önemli şairi Ali Şir Nevayi’nin Lisânü’t-Tayrında da işlenmiştir.5 Ayrıca
müstakil olarak da Eski Anadolu Türkçesine çevrilmiştir.6
Üzerinde çalışmakta olduğumuz metin, bir mecmua içerisinde müstakil olarak yer
almaktadır. Bu mecmua, Fransa Milli Kütüphanesinde (Bibliotèque Nationale de France)
Supplèment Turc. 978 numarayla muhafaza edilmektedir. Mecmuanın 1b-24a sayfalarında 24
yaprakta Şeyh San’an Destanı ile 25b-52b sayfalarında 27 yapraklık Gülşenü’l-Esrâr7 (Sırlar
Bahçesi) eserinden bir kısım bulunmaktadır. Mecmua metinleri siyah mürekkeple nestalik
yazıyla yazılmış olup sayfalar ortadan bölünmüş bir cetvelle çizilmiştir. Sayfa kenarları mavi
cetvelle çizilmiştir. İlk (1b) ve son (24a) sayfalarda 8er satır, diğer sayfalarda ise 12'şer satır
bulunmaktadır. Üç sayfada (4a
, 14a
, 22b) ise hikâyenin akışına uygun olarak çizilmiş üç adet
minyatür ile birlikte birer beyit (beyit: 57, 286, 479) mevcuttur. Eser mesnevi nazım biçimiyle
yazılmış olup 511 beyitten oluşmaktadır. Aruzun remel (fāǾilātün fāǾilātün fāǾilün) kalıbıyla
yazılmıştır. Sayfaların sol alt kısmında rabıta kaydı vardır. Yapraklar bugün kullandığımız
rakamlarla numaralandırılmıştır ve sayfanın sol üst köşesinde yer almaktadır. Ali Şir
Nevayi’ye ait olduğu gerek Lisanu’t-Tayr’daki hikâye ile karşılaştırmamız gerekse 505.
beyitte şairin adının geçmesinden (kėl Nevāyį sözni ĥālā ħatm ķıl / Ǿışķ ara ıžhār-ı daǾvį ķılmaġıl
“Gel Nevayi sözü şimdi sona erdir ve aşk içinde davanı açığa çıkarma”) anlaşılmaktadır.
Ancak müstensihi veya istinsah yılı hakkında bir kayıt bulunmamaktadır.8
İlk beyit (1b): Şeyħ ŚanǾān vāśıl-ı dergāh ėdi
köŋli ġayb esrārıdın āgāh ėdi
“Şeyh Sanan dergaha vâsıl olanlardan (Hakk’a ulaşan) idi. Gönlü, gizli olan şeylerden (gizli
olanın sırrından) haberdâr idi.”
Son beyit (24a): Tėŋrige Ǿarż ėtti Ǿözr-i mā-meżā
tā anı hem yārıġa ķoştı ķażā
“Tanrı’ya, geçmişte yaşadıklarını arz ederek af diledi. Kaza onu da yârine kavuşturdu.”

5 Ali Şir Nevâyi 1995.
6 Merhan 2012b, 123-154.
7 Gülşenü’l-Esrâr eseri, 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başında yaşamış olan türkîgûy (Türkçe konuşan)
şairlerden Haydar Harezmî’nin 12. yüzyıl şairi Nizâmî-yi Gencevî’nin Mahzenü’l-Esrâr (Sırların Mahzeni)
adlı eserinin Çağataycasıdır.
8 Metinden yaptığımız alıntılar hâlihazırdaki yüksek lisans tezimize (Alişir Nevayi’nin Şeyh San’an Destanı:
Dil İncelemesi-Metin-Sözlük) dayanmaktadır.
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 6 . 5 ( N i s a n ) / 3
Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
İçerik olarak metnimiz, bir güzelin aşkı uğruna dininden vaz geçip Hristiyan olan Şeyh
San’an’ın hikâyesini konu alır. Halka, doğru yolu gösterecek kadar din bilgisi geniş, 450
müride sahip, itibar sahibi Şeyh San’an; rüyasında üst üste bir kilise içinde ağladığını ve
putun önünde secde ettiğini görür. Rüyasının aslını öğrenmek için müritleriyle birlikte Rum
(Anadolu) diyarına gider. Orada, insanı mumun etrafında bir kelebek durumuna getirecek
güzellikteki Hristiyan kıza âşık olur. Şeyh; yüzünün güzelliğinden huri ve perileri, ışığından
ise Doğunun güneşini inciten güzele aşkını itiraf eder. Hristiyan güzel Şeyhe aşkın teşekkür
alameti olarak dört işe razı olmasını söyler. Bu dört şart Kur’an-ı Kerim’i yakmak, putperest
olmak, şarap içmek ve zünnar (keşiş kuşağı) bağlamaktır. Bununla birlikte ceza olarak da
verilen iki iş vardır. Bunlar ise bir yıl boyunca gündüzleri domuz çobanlığı yapmak ve geceleri
ise ateşgahın bekçisi olmaktır. Aşkı uğruna maddî ve manevî her şeyden vazgeçen Şeyh, kızın
tüm isteklerini harfiyen yerine getirir. Bu sırada müritleri Şeyhin düştüğü durumdan utanıp
Şeyhi terk eder ve Kâbe’ye geri dönerler. Şeyhin Rum diyarına gittiği esnada Kâbe’de
olmadığı için Şeyhe eşlik edemeyen bir müridi olayı öğrenince geri dönenleri Şeyhlerinin
peşini bırakmamaları hususunda ikna eder ve hep birlikte müritler tekrar Rum diyarına
giderler. Şeyhlerinin kurtuluşu için Allah’a niyaz eden müritlerin duası kabul olur. Şeyh
girdiği yanlış yoldan döner. Müritleriyle birlikte Rum diyarını terk edip Kâbe’ye doğru yol
alırlar. Bu sırada kız da bir rüya görür. Rüyasında Hz. İsa’dan haber gelir ve Hristiyan güzel
Şeyhin ayağının izi olmak isteyerek uyanır. Bunun üzerine kız Şeyhin peşine düşer. Şeyh de
kızın kendisini aradığını hisseder hissetmez geri döner. Yolda karşılaşırlar. Bitkin düşen kız,
ruhunu Şeyhin kucağında teslim eder. Şeyh, Tanrı’ya geçmişte yaşadıklarını takdim ederek af
diler ve kader Şeyhi sevgilisine kavuşturur.
2. Çağatayca Dil Unsurları
Sovyet Türkolog Aleksandr Nikolayeviç Samoyloviç’in (180-1938) görüşü esasında
oluşturulan János Eckmann (1905-1971) tasnifine göre (s. 120-121) 14. yüzyıldan 1465 yılına
kadar olan devir İlk Çağatayca veya Nevayi’den önceki Çağatayca devir olup ondan sonraki
devir 1465 yılında 16. yüzyılın ortalarına kadar olan klâsik Çağatayca devri olarak
adlandırılmaktadır.9 Bu devrin karakteristik dil özellikleri genel olarak belirlenmiştir.10 Bu
esasta metnimizdeki Çağatayca dil özelliklerinin belirgin olanları şunlardır:
Destanımızda kapalı e (ė) sesini gösteren özel bir işaret bulunmamakla birlikte bu ses ye veya
elif-ye ile gösterilmiştir: bėrkit- “batırmak” (220. beyit), dėg “gibi” (11, 16, 65, 78, 120, 123,
206, 402, 455, 503. beyitler), ėl “ülke, memleket” (16, 76, 196, 198, 205, 210, 241, 245, 273,
290, 307, 308, 355, 369, 455, 468. beyitler), ėmes “değil” (115, 119, 236, 238, 250, 504.
beyitler), ėn- “inmek” (130, 445. beyitler), ės “akıl, şuur” (211. beyit), ėşig “eşik, kapı” (155,
197. beyitler), kėrek “gerek” (19, 156, 253, 261, 308, 441. beyitler), kėy- “giymek” (442. beyit),
nėdin “neden”(197, 198. beyitler), sėgri- “sıçramak” (420. beyit), tėgür- “ulaştırmak” (310.
beyit), Tėŋri “Tanrı” (364, 369, 395, 398, 412, 511. beyitler), tėz “tez, çabuk” (32, 455, 471.
beyitler), yėl “yel, rüzgar” (51, 455. beyitler), yėtiş- “yetişmek” (430. beyit) gibi.
Büyük ünlü (kalınlık-incelik) uyumuna aykırılıklar Türkçe kelimeler yanında özellikle Arapça
ve Farsçadan gelen kelimelerde çok sık görülmektedir: āyįni+ġa “töresine” (450. beyit),
bendi+ġa “bağına” (221. beyit), cismi+ġa “bedenine” (87. beyit), dįni+ġa “dinine”(450. beyit),
ehli+ġa “ehline” (59, 98, 101, 178, 196, 397. beyitler) himmetiŋ+ġa “ihsanına” (409. beyit),
KaǾbe+ġa “Kâbe’ye” (323, 508, 510. beyitler), mey+ġa “şaraba” (313. beyit), Ǿözri+ġa “özre”
(154. beyit), śūret+ġa “yüze” (55. beyit), üftādeler+ġa “biçarelere” (406. beyit), vādįsi+ġa
“toprağına” (441. beyit), żamįriŋ+ġa “kalbine” (407. beyit); Ǿālem+ķa “âleme” (195. beyit),
žulmet+ķa “karanlığa” (341. beyit); āfet+lıġ “belalı” (61. beyit), bį-edeb+lıġ+lar “edepsizler”
(479. beyit), mest+lıġ “sarhoşluk” (16. beyit), tįre+lıġ “karanlık” (176. beyit), yek-cihet+lıġ “fikir
birliği” (434. beyit); cebįn+lıķ “alınlı” (54. beyit), derd+lıķ “dertli” (380. beyit), ferzāne+lıķ

9 Eckmann 1958, 120-121.
10 Krş. Eckmann 1958, 121-126; Canpolat 2002, 771-774 ve Argunşah 2013, 21-26.
4 / R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 6 . 5 (A p r i l)
The Chagatai and Oghuz Language Elements in Ali Shir Navai’s Story Sheikh San’an / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
“bilgelik” (377. beyit), merdāne+lıķ “mertlik” (377. beyit), Ǿucūbe+lıķ “şaşılacak” (488. beyit)
gibi.
Çağataycaya özgü fonetik özelliklerden biri olan ikinci hecedeki yuvarlak ünlünün etkisi ile ilk
hecedeki düz ünlüsünün yuvarlaklaşmasının metnimizde tek örneği bulunmaktadır: öksük <
eksük (504. beyit). Öte yandan /v/ diş-dudak ünsüzünün etkisiyle düz ünlülerin
yuvarlaklaştığı görülmektedir: üy << eb “ev” (85, 124. beyit). Yuvarlaklaşmayla ilgili diğer
örnekler şunlardır: asru “çok, oldukça” (162, 481, 490), ķayġu “kaygı” (415), savur- “savurmak”
(123, 133), tapşur- “teslim etmek” (485), üy “ev” (85), yalġuz “yalnız” (343, 462), yaru-
“parlamak” (9, 337), yaruġluķ “parlaklık” (176), yaruķ “parlak” (38, 175), yarut- “parlatmak”
(112), yaşur- “saklamak” (99, 110, 249), yaşurun “gizlice” (187), yavuş- “yaklaşmak” (26).
Metinde yuvarlak ünlülerin düzleşmesi örnekleri de görülmektedir: köter- < kötür-
“kaldırmak” (438. beyit); +niŋ ilgi eki kökniŋ “göğün” (96 beyit); +nI belirtme durum eki
ķoy+nı “koyunu” (332, 334. beyitler), Ǿömr+ni “ömrünü” (129. beyit); +dIn ayrılma durum eki
mun+dın “bundan” (142. beyit), kül+din “külden” (338. beyit); +(s)I teklik üçüncü şahıs iyelik
eki nur+ı “nuru” (401. beyit), ĥüsn+i “güzelliği” (52, 79. beyitler), uyķu+sı+da “uykusunda”
(445. beyit), közgü+si+de “aynasında” (6. beyit); +ġı aitlik eki soŋ+ġı “son, sonraki” (334.
beyit); +inci eki tört+inci “dördüncü” (223. beyit); -DI belirli geçmiş zaman eki sor-dı
“sordu” (215. beyit), kör-di “gördü” (401. beyit), ķuc-tı “kucakladı” (434. beyit), öt-ti “geçti,
aştı” (193. beyit); -mIş belirsiz geçmiş zaman eki yut-mış “yutmuş, içmiş” (283. beyit); -ġıl
emir teklik ikinci şahıs eki müşerref bol-ġıl “şereflen” (450. beyit), üz-miş “koparmış” (428.
beyit) gibi.
Eklerde yuvarlaklaşma örnekleri ise şunlardır: -uķ fiilden isim yapım eki art-uķ “fazla” (30,
504. beyitler); -ür- fiilden fiil yapım eki kėt-ür- “getir” (152. beyit); -Ur geniş zaman eki bar-ur
“varır” (455. beyit); bil-ür-sėn “bilirsin” (227. beyit); +DUr bildirme eki ĥaram-dur “haramdır”
(18. beyit), tilbe-dür “delidir” (145. beyit), kėrek-tür “gerektir, gerekir” (253. beyit); -kür- fiilden
fiil yapım eki yėt-kür- “ulaştırmak” (131, 175, 294, 332, 429, 446, 491, 493. beyitler); -güzfiilden
fiil yapım eki tir-güz-üb “diriltip” (72. beyit); -mU soru eki çın-mu “gerçek mi” (507.
beyit), ėr-mü “mert mi” (381. beyit); -DUr- fiilden fiil yapım eki aylan-dur-up “dolandırarak”
(359. beyit), kėy-dür-diler “giydirdiler” (294. beyit), kėl-tür-“getirmek ” (188, 214, 272, 277,
310, 332, 340. beyitler); -sun emir teklik üçüncü şahıs eki nümūrdār olma-sun “görülmesin”
(116. beyit); -KUcA ve -KUncA zarf-fiil ekleri al-ġuca “alıncaya kadar” (122. beyit), ķarār tap-
ķuca “kendisine gelinceye kadar” (439. beyit); yė-günce “yiyince, kuşatınca” (127. beyit), taŋ
at-ķunca “tan atıncaya kadar, sabah oluncaya kadar” (191, 336. beyitler), devā ėt-künce
“derman buluncaya kadar” (126. beyit).
Eski Türkçede kelime içi ve kelime sonundaki /d/ sesi Harezm Türkçesinde /ź/ sesine,
Çağataycada ise /y/ sesine dönüşmüştür. Metnimizde ayaķ “ayak” (78, 211, 294, 438, 451.
beyitler), beyik “büyük” (209. beyit), ķayġu “kaygı” (415. beyit), ķayıt- “dönüp gitmek” (348.
beyit), ķaytar- “döndürmek, çevirmek” (389. beyit), kėy- “giymek” (442. beyit), ķoy- “koymak,
terk etmek” (22. beyit), sustay- “bayılmak” (204. beyit), toy- “doymak” (370. beyit) örnekleri
görülmektedir.
Çağataycanın karakteristik özelliklerinden olan /p/ dudak ünsüzünün diş-dudak ünsüzü olan
/f/ sesine değişmesi metnimizde tek örnekte görülmektedir: tofraķ “toprak” (35, 85, 93, 103,
154, 193, 200, 209, 463, 464. beyitler), tofraġ “toprak” (123. beyit).
Çağataycanın diğer karakteristik bir özelliği de kelime başında /m/ sesinin bulunmasıdır.
Metnimizde şu kelimelerde görülmektedir: mėn “ben” (114, 131, 141, 143, 145, 149, 159, 220,
244, 247, 250, 265, 289, 312, 313, 320, 321, 324, 330, 333, 381, 459, 460, 480, 503. beyitler),
mėniŋ “benim” (132, 253, 260, 435, 461. beyitler), miŋ “bin” (23, 205. beyitler), munda “bunda,
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 6 . 5 ( N i s a n ) / 5
Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
burada” (158, 159, 232, 259. beyitler), mundaķ “böyle, bunun gibi” (46, 113, 114, 175, 241, 307,
308. beyitler), mundın “bundan” (142. beyit).
Çağataycada kelime sonundaki /ġ/ ve /ķ/ seslerinin birbirinin yerine kullanılması örnekleri
metnimizde de görülmektedir: āgāhlıġ (24. beyit) ~ āgāhlıķ (425. beyit) “habedarlık”; artuġraķ
(340. beyit) ~ artuķ (30. ve 504. beyitler) “çok, fazla”; ayaġ (211. ve 294. beyitler) ~ ayaķ (78.
beyit) “ayak”; ħūk-bānlıġ (257. beyit) ~ ħūk-bānlıķ (319. beyit) “domuz çobanlığı”; mįzbānlıġnıŋ
(448. beyit) ~ mįzbānlıķ (449. beyit) “ev sahipliği”; tofraġlar (123. beyit) ~ tofraķ (85, 93, 154,
193, 463, 464. beyitler) “toprak” gibi. Yazıda belli olmamasına rağmen ön damaksıl /g/ ve /k/
sesleri için de bu kullanımın geçerli olduğu düşüncesiyle metnin bütünlüğüne uygun olan
biçimini tercih ettik: bį-keslig “kimsesizlik” (462. beyit); bilmeslig “bilmezlik” (462. beyit); ėşig
“kapı” (155, 197. beyitler); irik “mahvolmuş” (129. beyit); ölüg “ölü” (127, 206. beyitler); tirik
“diri, canlı” (129, 209. beyitler) gibi.
Çağataycanın genel belirtme durum eki +nI metnimizde rūĥ+nı “ruhunu” (55. beyit), yol+nı
“yolu” (25. beyit), dehr+ni “dünyayı” (99, 494. beyit), kül+üm+ni “külümü” (133. beyit), öz+ni
“kendini” (83, 140, 189, 216, 298, 302, 367, 371, 437, 453. beyitler) gibi örneklerde sıkça
geçmektedir. Ancak iyelik eklerinden sonra ġavġā+sı+nı “kavgasını” (503. beyit), ruħsār+ı+nı
“yüzünü” (177. beyit), śabr+ı+nı “sabrını” (28. beyit) gibi biçimler yanında arķa+sı+n “sırtını”
(86. beyit), çāre+si+n “çaresini” (126, 462. beyitler), ħılǾat+ı+n “kaftanını” (294. beyit),
ŝanā+sı+n “övgüsünü” (392. beyit), söz+i+n “sözünü” (230, 331. beyitler), vaśl+ı+n
“kavuşmasını” (250. beyit) ve zülf+i+n “saçını” (58. beyit) örneklerindeki biçimi de
görülmektedir. Teklik üçüncü şahıs iyelik ekinden sonra isim durum ekleri geldiğinde araya
/n/ sesi gelmemektedir: deryā+sı+ġa “denizine” (82. beyit), duǾā+sı+dın “duasından” (9. beyit),
üst+i+de “üstünde” (64, 70. beyit) gibi.
Çağataycanın belirgin özelliklerinden biri olan al- yeterlilik fiilinin metnimizde iki örneği
bulunmaktadır: ķoy-a almas “terk edemez” (322. beyit), asra-y almadı “saklayamadı” (470.
beyit).
Birlikte kullanıldığı fiile “-XnCA, -XnCAyA kadar” anlamları kazandıran -GUncA, -KUncA
zarf-fiil eklerinin üç örneği görülmektedir: żabŧ eyle-günce “zapt edince” (124. beyit), taŋ at-
ķunca “tan atıncaya kadar” (191, 336. beyit), ķanı śabr ėtkünce derdim çāresin / yā devā ėtkünce
baġrım pāresin “Derdimin çaresini buluncaya kadar ya da bağrımın parçasına derman
buluncaya kadar sabır nerede?” (126. beyit) gibi.
Çağataycada geçmiş zaman çokluk birinci şahısta genellikle -dUK yuvarlak biçimi görülürken
metnimizde hem düz hem yuvarlak biçimi görülmektedir: cevāb bėr-dik “cevap verdik” (217.
beyit), ħiŧāb ķıl-duķ “seslendik” (217. beyit), kėl-dük “geldik” (444. beyit).
Belirsiz geçmiş zaman çekimi için -mIş kullanımının yanında -B + şahıs eki ile kurulmuş
biçimi bulunmaktadır: ötker-(i)b mėn “geçirdim” (114. beyit); vārıdāt ķoy(u)-ptur “göstermiştir”
(413. beyit), öt(ü)-ptür “geçmiştir” (220. beyit).
Diğer yandan şimdiki-gelecek zaman eki,11 żabŧ ķıl-ġay-mėn “zapt edeceğim” (141. beyit),
kėlme-gey “gelmez” (232. beyit), yaķ-ķay-sėn “yakacaksın” (318. beyit), şubānlıķ ķıl-ġa-sın
“çobanlık yapacaksın” (319. beyit), kėl-ge-siz “geleceksiniz” (370. beyit), mesrūr et-ke mėn
“mutlu kılacağım” (321. beyit) gibi örneklerde görüldüğü gibi -GA(y),-KA(y) biçiminde ve
ünsüzlerden sonra /A/, ünlülerden sonra /y/ biçimindedir: eŝer ķalma-y “eser kalmıyor, eser
kalmaz” (204. beyit), ķıl-a “kılıyor, kılacak” (139. beyit), köterme-y “çekmiyor, çekmez” (438.
beyit), ķurt[ul]-a “kurtuluyor, kurtulacak” (132. beyit). Bu zaman ekleri gelecekteki kesinliği

11 Özbek dili gramerciliğinde hozirgi-kelasi zamon formasi “şimdiki-gelecek zaman biçimi” olarak
görülmektedir. Krş. Merhan 2012a, 70.
6 / R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 6 . 5 (A p r i l)
The Chagatai and Oghuz Language Elements in Ali Shir Navai’s Story Sheikh San’an / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
ifade etmek için kullanılır. Bunun dışında -dür ve durur biçimi de aynı işlevde kullanılmıştır:
körmeydür “görmüyor, görmez” (94. beyit), kėrme-y (< ki+ėr-mey) durur “ermiyor, ermez” (235.
beyit).
Metnimizde ėr- ve ė- ek-fiili olarak baķ-ar ėr-di “bakardı” (49. beyit), nāz uyķusıda ėr-di “naz
uykusundaydı” (445. beyit), şart ėr-ür “şarttır” (143. beyit); güng u lāl ė-di “dilsizdi” (213. beyit),
meyni yut-mış ė-di “şarabı içmişti” (283. beyit), pūye eylerler ė-di “koşarlardı” (423. beyit) gibi
örneklerde görülmektedir. Ayrıca ė-mes ~ ėr-mes ~ ėr-mestür biçimiyle isim cümlelerini
olumsuzlaştıran “değil” edatı işlevindedir: til ü köŋlüŋ bu sözde bir ė-mes “ dilin ve gönlün bu
sözde bir değildir” (238. beyit), yaş ė-messėn “genç değilsin” (236. beyit); artuķ ėr-mes “fazla
değildir” (504. beyit), ĥarįf ėr-mes-sėn “gönüllü değilsen” (262. beyit); cürǾa ķalsa bil ki ėrmestür
ĥisāb “bir yudum dahi kalsa hesabı değildir (olmaz)” (282. beyit) gibi.
3. Oğuzca Dil Unsurları
Destandaki Çağataycanın bu belirgin özellikleriyle birlikte Oğuzcaya özgü özellikler de dikkat
çekmektedir. Örneğin metnimizde bol- fiili daha çok (67 kez) kullanılmakla birlikte Oğuzca
unsur olan ol- fiili de (38 kez) bulunmaktadır. Ayrıca aŋla- fiili metnimizin 28, 215, 237.
beyitlerinde geçerken tüşün- “anlamak” biçimi yer almamaktadır. Bunlar dışında baķ- fiili
metnimizin 49, 89, 187, 360, 391. beyitlerinde geçerken ķara- biçimi görülmemektedir.
Çağataycada ait bir kelime olan ķol “el” metnimizin 5. ve 123. beyitlerinde, Oğuzca bir unsur
olan ėlig “el” kelimesi de 284. ve 381. beyitlerde yer almaktadır. Yine Çağatayca bir unsur
olan tüş- “inmek” fiili bir beyitte (279. beyit), Oğuzca bir fiil olan ėn- “inmek” ise 130. ve 445.
beyitlerde geçmektedir.
Metnimizde “ile” anlamındaki bile (72, 138, 169, 173, 205, 245, 278, 312, 321, 339, 354, 383,
388. beyitler), birle (34, 78, 163, 170, 178, 219, 243, 248, 269, 298, 355, 410, 437, 443, 475.
beyitler) edatı yanında Oğuzcaya ait olan ile de birçok beyitte (11, 23, 28, 57, 81, 104, 142, 216,
279, 301, 321, 338, 377, 406, 408, 409, 458, 469, 487. beyitler) geçmektedir.
Ayırıcı bir özellik olan /t/ sesi metnimizde taġ “dağ” (35, 93, 97, 98, 99. beyitler), ŧaķı “ve” (34,
61. beyitler), tap- “bulmak” (21, 24, 30, 80, 97, 138, 140, 142, 158, 159, 211, 343, 394, 439,
485, 506. beyitler) gibi örneklerde fazlaca görünürken Oğuzca bir özellik olan /d/ sesine
değişmiş biçimi de mevcuttur: daġı “ve, dahi” (metnimizde 8 kez geçmektedir), dė- “demek”
(metnimizde 77 kez geçmektedir), dėg “gibi” (metnimizde 10 kez geçmektedir).
Metnimizde belirsiz geçmiş zaman teklik birinci şahıs için Oğuzca yapı olan -mIşAm
kullanılmıştır: ġarķa bol-mışam “batmışım” (149. beyit), giriftār ol-mışam “yakalanmışım” (221.
beyit), zār ol-mışam “ağlamışım” (221. beyit), bil-mişem “bilmişim” (479. beyit), kėl-mişem
“gelmişim” (479. beyit). Bunun yanında Çağatayca özellik olan-mIşmėn biçimi metnimizde
bulunmamaktadır. Aynı durum geniş zaman teklik birinci şahısta da görülmektedir. Sadece
bir yerde Oğuzca özellikle görülmektedir: bil-men “bilmem” (117. beyit) örneğinde mevcuttur.
4. Sonuç
Sonuç olarak denebilir ki Ali Şir Nevayi’nin Fransa Milli Kütüphanesinde (Bibliotèque
Nationale de France) bir mecmuanın içinde bulunan ve üzerinde çalıştığımız Şeyh San’an
Destanı, genel olarak klâsik Çağataycanın karakteristik dil ve yazım özellikleri çerçevesinde
kaleme alınmıştır. Ancak az da olsa Oğuzca dil unsurları taşımaktadır. Kimi Oğuzca unsurlar
daha sonraki devirlere ait metinlerde devam etmiş, kimileri de kullanılmamıştır. Özbekçede
dė- “demek” fiilinin varlığını sürdürüyor olması Oğuzca unsurlara özgü tipik örnektir.
R u m e l i D E D i l v e E d e b i y a t A r a ş t ı r m a l a r ı D e r g i s i 2 0 1 6 . 5 ( N i s a n ) / 7
Ali Şir Nevâyi’nin Şeyh San’an Destanında Çağatayca ve Oğuzca Dil Unsurları / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
Kaynakça
Ali Şir Nevâyi (1995). Ĥikāyet [Şeyh San’an Destanı, 1053.-1067. beyitler arasında]. Lisânü’tTayr.
(Haz. Mustafa Canpolat). Ankara.
Alişer Navoiy (1991). Lisonut-Tayr (Quş Tili). (Haz. Vahob Rahmonov). Toşkent.
Alişer Navoiy (1996). Mukammal asarlar tūplami ŭn ikkinçi tom: Lisonut-tayr. (Haz.
Ŭzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi). Toşkent.
Argunşah, M. (2003). Çağatay Türkçesi. İstanbul.
Bodrogligeti, A. J. E. (2001). A Grammar of Chagatay. Muenchen.
Borovkov, A[leksandr] K[onstantinoviç] (1954). Özbek Yazı Dilinin Kurucusu. (Çev. Rasime
Uygun), Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. 59-96.
Canpolat, M. (2002). Çağatay Dili ve Edebiyatı. Türkler Ansiklopedisi. C. 8. Ankara 2002.
769-776.
Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-Century Turkish.
Oxford.
Eckmann, J. (1958). Çağatay Dili Hakkında Notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten.
115–126.
Eckmann, J. (1966). Çağatayca El Kitabı. (Çev. Günay Karaağaç). İstanbul. 1988 [aslı:
Chagatay Manual. Bloomington-The Hague 1966].
Eraslan, K. (1970). Doğu Türkçesinde Ek Uyumsuzluğuna Dair. İstanbul Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. XVIII. 113-124.
Ferīduddīn-i Aŧŧār (1962). Mantıķu’ŧ-Ŧayr. (Yay. Muĥammed Cevād Meşkūr). Tehran. 1341
[1962].
Feridüddin-i Attar (2001). Mantık al-Tayr. (Çev. Abdülbaki Gölpınarlı). 2 cilt. İstanbul. 97-
127.
Gülsevin, G. (2010). Oğuzca Olmayan Türk Lehçelerindeki Oğuzca Unsurlar ve Bunlara
Teorik Bir Yaklaşım. Turkish Studies International Periodical for the Languages,
Literature and History of Turkish or Turkic. (Eski Oğuz Türkçesi Prof. Dr. Zeynep
Korkmaz Adına). Volume 5/1 Winter. 57-72.
Kaçalin, M. S. (2011). Niyāzī, Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar El-Luġātu’nNevā’iyye
ve‘l-İstişhādātu‘l-Caġātā‘iyye. Ankara.
Levend, A. S. (1957). Gülşehrī, Mantıķu’ŧ-Ŧayr. (Tıpkıbasım), Ankara.
Levend, A. S. (1965). Ali Şir Nevaî. (I. Cilt, Hayatı, Sanatı ve Kişiliği). Ankara.
Merhan, A. (2012a). Özbek Dilinin Grameri. İstanbul.
Merhan, A. (2012b). Şeyh Abdurrezzak (Şeyh Sanan) Destanının Eski Anadolu Türkçesindeki
İlk Çevirisi (Mi?).Türkiyat Mecmuası. C. 22. İstanbul. 123-154.
8 / R u m e l i D E J o u r n a l o f L a n g u a g e a n d L i t e r a t u r e S t u d i e s 2 0 1 6 . 5 (A p r i l)
The Chagatai and Oghuz Language Elements in Ali Shir Navai’s Story Sheikh San’an / A. Merhan - E. Tekin (p. 1-8)
Merhan Aziz (2013). Şeyh Abdurrezzak Destanı’nın İki Yazmasının Karşılaştırılması.
Uluslararası Eski Anadolu Türkçesi Araştırmaları Çalıştayı Bildirileri (1-2 Aralık
2010). İstanbul. 277-285.
Ölmez, Z. (2007). Çağatay Edebiyatı ve Çağatay Edebiyatı Üzerine Araştırmalar. Türkiye
Araştırmaları Literatür Dergisi. 5. 173-219.
Steingass, F. J. (1892). A Comprehensive Persian-English Dictionary. 8. edit., London and
New York 1988 [1. edit.: 1892].
Zenker, J. T. (1866). Türkisch-arabisch-persisches Handwörterbuch I-II. Hildesheim -
Zürich - New York 1994 [Leipzig 1866 baskısının yeniden basımı].

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar

Son yorumlar